PFAS w zbiornikach wodnych na pięciu kontynentach. Europa ma problem z ich obecnością w rybach

1 godzina temu
Zdjęcie: PFAS


O tym, iż PFAS są obecne w wodach, wiadomo już od dawna. Nowością badania opisanego w komunikacie KE jest próba odpowiedzi na pytanie, jak związki te przemieszczają się i kumulują w sztucznych zbiornikach na różnych kontynentach oraz dlaczego stosowany dotychczas monitoring nie pozwala porównywać skali zanieczyszczeń.

Wyniki badania opublikowano w Water Research.

74 zbiorniki, 5 kontynentów

Zanieczyszczenie wody spowodowane PFAS może szkodzić zarówno zdrowiu ludzi, jak i środowisku. Prądy morskie i morska chmura są ważnymi szlakami transportu tych związków, przyczyniając się do ich rozpowszechniania na świecie. Ponadto PFAS zostały udokumentowane daleko od potencjalnych źródeł i na wszystkich kontynentach. Sugeruje to, iż transport dalekiego zasięgu w atmosferze jest kolejną istotną ścieżką ich rozprzestrzeniania się. PFAS gromadziły się choćby w tak odległych miejscach, jak Arktyka.

Badacze zebrali dane z 74 zbiorników wodnych na 5 kontynentach, analizując obecność PFAS w wodzie, osadach i organizmach. Dlaczego analizie poddano akurat zbiorniki wodne? Otóż są one szczególnie interesujące, gdyż zatrzymują materię transportowaną przez rzeki. Mogą więc działać nie tylko jako magazyny wody, ale również jako miejsca akumulacji trwałych zanieczyszczeń.

Trzy różne historie zanieczyszczenia PFAS

PFAS to grupa ponad 10 tys. związków syntetycznych, charakteryzujących się dużą trwałością. Są one wykorzystywane w wielu produktach przemysłowych i konsumenckich, a do środowiska trafiają podczas produkcji, użytkowania i utylizacji.

Naukowcy w swoim badaniu wyróżnili trzy główne wzorce zanieczyszczenia:

  1. Wczesny etap zanieczyszczenia – dominacja PFOA, czyli kwasu perfluorooktanowego, dawniej powszechnie stosowanego m.in. do produkcji powłok nieprzywierających (teflonu), odzieży wodoodpornej czy opakowań żywności; związanego przede wszystkim ze ściekami komunalnymi i przemysłowymi;
  2. Trwające zanieczyszczenie – wysoki udział PFOA i PFOS – podwyższone stężenia w wodzie, osadach i rybach; ten model występował szczególnie w Azji;
  3. Długotrwała akumulacja – większa rola krótkich łańcuchów PFAS, m.in. PFBA, transportowanych również atmosferycznie i ponownie krążących między elementami środowiska; ten model był charakterystyczny dla Europy i wschodnich Chin.

Czy naprawdę wiemy, gdzie PFAS jest najwięcej, skoro każdy kontynent szuka ich w innym miejscu oraz używa innych metod pomiaru?

PFAS zanieczyszczają Arktykę, zagrażając ludziom i zwierzętom

Europa – problem widoczny szczególnie w rybach i osadach

Zanieczyszczenie wód w Europie związkami PFAS (tzw. wiecznymi chemikaliami) jest powszechne, a najwyższe stężenia tych substancji wykryto w osadach dennych oraz w tkankach ryb.

W wynikach badań tkanek ryb z Europy wykazano największą bioakumulację PFAS. Należy jednak podkreślić, iż nie oznacza to automatycznie, iż europejskie zbiorniki są najbardziej skażonymi na świecie. Wynik może być efektem różnic w sposobie i intensywności monitoringu.

Wiadomo również, iż związki PFAS, szczególnie długołańcuchowe, takie jak PFOS, trudno ulegają rozkładowi i podlegają silnej bioakumulacji w łańcuchu pokarmowym. Oznacza to, iż ryby drapieżne gromadzą w swoich organizmach wyższe dawki toksyn niż wynosi ich stężenie w samej wodzie.

Każdy mierzy inaczej

Na świecie PFAS mierzone są w różny sposób. W Azji częściej badana jest woda powierzchniowa, w Europie większy nacisk kładzie się na osady, w Ameryce Północnej stosunkowo często analizowane są ryby, a w Afryce badania opierają się na standardowych procedurach stosowanych na świecie, choć ich skala jest silnie ograniczona przez brak kosztownej infrastruktury laboratoryjnej. W efekcie porównywanie wyników z poszczególnych kontynentów jest trudne.

Dlaczego krótkie PFAS również są problemem

Krótkołańcuchowe związki PFAS, tzw. krótkie PFAS, wprowadzone jako bezpieczniejszy zamiennik wycofywanych związków długołańcuchowych (takich jak PFOA czy PFOS), również trwale występują w środowisku, są trudniejsze do usunięcia z wody i wykazują podobną toksyczność. Dlatego krótkie PFAS nie rozwiązują problemu. Co prawda są mniej podatne na bioakumulację, ale za to bardzo mobilne, trwałe i trudne do usunięcia w standardowych procesach uzdatniania wody.

Co zmienia unijny monitoring?

Nowe przepisy, wynikające z dyrektywy unijnej w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia, wprowadziły obowiązek monitorowania PFAS w wodzie pitnej i spełniania wartości parametrycznych. Monitoring opiera się na systematycznej kontroli tych substancji w wodzie, opakowaniach żywności oraz środowisku w całej Unii. Głównym celem nowych przepisów jest ujednolicenie norm bezpieczeństwa oraz wymuszenie szybkich działań naprawczych w razie wykrycia skażenia.

Zbiorniki retencyjne zwykle mają wiele funkcji. jeżeli stają się miejscem długotrwałej akumulacji trwałych związków, monitoring nie powinien ograniczać się wyłącznie do samej wody – problemem mogą być również osady i lokalne organizmy.

Należy również pamiętać, iż opisywany komunikat KE jest omówieniem jednego badania naukowego i nie reprezentuje stanowiska Komisji, co sama KE wyraźnie zaznacza.

Pisząc artykuł, korzystałam z:

https://environment.ec.europa.eu/news/polluting-forever-chemicals-build-differently-across-continents-finds-study-global-freshwater-2026-10-27_en

https://www.eea.europa.eu/en/analysis/publications/pfas-pollution-in-european-waters

https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/kraj/artykuly/11261065,rewolucja-w-przepisach-o-wodzie-zmiany-obejma-wodociagi-i-budynki.html

Guo, ZF., Ateia, M., Borgomeo, E., Boeing, WJ, Malnes, D., He, YQ., Liu, D. i Xu, YY. (2026) Asymetryczne zanieczyszczenie anionowymi PFAS w globalnych zbiornikach wody słodkiej. Water Research 289 (2026) 124940. https://doi.org/10.1016/j.watres.2025.124940

„ Nauka dla polityki ochrony środowiska ”: serwis informacyjny Dyrekcji Generalnej ds. Środowiska Komisji Europejskiej, redagowany przez Jednostkę Komunikacji Naukowej Uniwersytetu Zachodniej Anglii w Bristolu

Idź do oryginalnego materiału