Morskie obszary chronione tylko na mapie? ETO wskazuje luki w ochronie europejskich mórz

1 godzina temu
Zdjęcie: morskie obszary chronione


Europa konsekwentnie powiększa sieć morskich obszarów chronionych. Najnowszy raport Europejskiego Trybunału Obrachunkowego (ETO) pt. Morskie obszary chronione pokazuje jednak, iż za rosnącą liczbą wyznaczonych obszarów nie zawsze idzie skuteczna ochrona ekosystemów. Problemem nie jest już samo wyznaczanie granic na mapie, ale to, co faktycznie dzieje się w ich obrębie.

Wniosek płynący z audytu jest jednoznaczny: Wniosek płynący z audytu jest jednoznaczny: formalny status obszaru chronionego nie gwarantuje jeszcze ochrony przyrody. Aby morskie obszary chronione rzeczywiście spełniały swoją funkcję, potrzebne są skuteczne środki zarządzania, monitoring oraz zdolność do reagowania na zmieniające się warunki środowiskowe.

30 proc. morza pod ochroną. Ambitny cel na 2030 r.

Jednym z filarów unijnej Strategii na rzecz bioróżnorodności do 2030 r. jest objęcie ochroną co najmniej 30 proc. obszarów morskich UE. Dodatkowo jedna trzecia tej powierzchni, czyli 10 proc. mórz, powinna zostać objęta ochroną ścisłą.

Cele te są częścią szerszych działań mających zahamować utratę bioróżnorodności i zwiększyć odporność ekosystemów morskich na skutki zmiany klimatu. W ostatnich latach państwa członkowskie znacząco rozszerzyły sieć Marine Protected Areas (MPA), obejmując ochroną kolejne obszary Natura 2000, rezerwaty morskie i inne formy ochrony przyrody. Jednak według ETO osiągnięcie celów na 2030 r. pozostaje mało prawdopodobne. Powodem nie jest wyłącznie tempo wyznaczania nowych obszarów, ale przede wszystkim jakość ochrony już istniejących.

Status ochronny to nie to samo, co realna ochrona

Jednym z najważniejszych wniosków raportu jest przypomnienie różnicy między samym wyznaczeniem obszaru chronionego a skuteczną ochroną ekosystemu. Wielu osobom pojęcie morski obszar chroniony może kojarzyć się z miejscem całkowicie wyłączonym z działalności człowieka. W rzeczywistości jest inaczej. Marine Protected Area nie oznacza automatycznie wprowadzenia zakazu połowów, żeglugi czy innych form użytkowania morza.

Zakres ochrony może znacząco różnić się pomiędzy państwami członkowskimi, a choćby pomiędzy poszczególnymi obszarami. O skuteczności ochrony decydują przede wszystkim konkretne środki zarządzania, takie jak:

  • ograniczenia lub zakazy prowadzenia określonych rodzajów działalności,
  • skuteczne egzekwowanie przepisów,
  • monitoring stanu siedlisk i gatunków,
  • regularna ocena efektów ochrony,
  • możliwość dostosowywania działań do nowych zagrożeń.

To właśnie na tym etapie ETO dostrzega najwięcej problemów. W wielu przypadkach wyznaczenie obszaru nie znalazło przełożenia na wystarczająco konkretne i egzekwowalne środki ochronne.

Morskie obszary chronione: co dzieje się wewnątrz?

Raport zwraca uwagę, iż część morskich obszarów chronionych przez cały czas podlega presjom, które mogą negatywnie wpływać na stan chronionych siedlisk i gatunków. Nie oznacza to, iż działalność gospodarcza automatycznie jest niezgodna z celami ochrony. W wielu przypadkach może być ona prowadzona w sposób zrównoważony. Problem pojawia się wtedy, gdy działania ochronne są niewystarczające lub nie odpowiadają skali zagrożeń.

Dotyczy to między innymi form rybołówstwa, które mogą oddziaływać na dno morskie, siedliska bentosowe czy populacje gatunków wrażliwych. Istotne znaczenie mają także żegluga, rozwój infrastruktury morskiej, wydobycie surowców, zanieczyszczenia oraz dopływ biogenów z lądu. Dlatego coraz częściej podkreśla się, iż sama powierzchnia objęta ochroną nie jest wystarczającym wskaźnikiem skuteczności polityki morskiej. Równie ważne staje się pytanie, jakie realne ograniczenia obowiązują na danym obszarze i czy są one skutecznie egzekwowane.

Ochrona ścisła, Natura 2000 i MPA to nie są synonimy

Raport ETO jest też dobrą okazją do uporządkowania pojęć, które w debacie publicznej bywają stosowane zamiennie. Morski obszar chroniony (MPA) jest pojęciem najszerszym. Obejmuje różne formy ochrony, które mogą przewidywać odmienne zasady użytkowania przestrzeni morskiej. Obszar Natura 2000 jest elementem europejskiej sieci ochrony przyrody i może stanowić morski obszar chroniony, ale nie każdy MPA jest obszarem Natura 2000. Ochrona ścisła oznacza natomiast najwyższy poziom ochrony, w którym presja człowieka powinna być ograniczona do minimum. To właśnie tego typu obszary mają objąć 10 proc. mórz UE do 2030 r. Jeszcze czymś innym jest zakaz połowów. Może on obowiązywać na określonym obszarze chronionym, ale nie jest automatyczną konsekwencją posiadania statusu MPA czy Natura 2000.

Dlaczego monitoring i zarządzanie są równie ważne jak granice?

Szczególnie interesującym elementem raportu jest zwrócenie uwagi na problem tzw. zarządzania adaptacyjnego. Przez wiele lat polityka ochrony przyrody koncentrowała się przede wszystkim na wyznaczaniu obszarów ochronnych i określaniu ich granic. Tymczasem morza należą do najbardziej dynamicznych ekosystemów na świecie. Zmieniają się zasięgi gatunków, warunki hydrologiczne, temperatura wody oraz charakter presji wywieranych przez człowieka. W takich warunkach skuteczna ochrona nie może być działaniem jednorazowym. Potrzebny jest stały monitoring oraz możliwość aktualizacji środków ochronnych wraz ze zmianą sytuacji ekologicznej.

Znaczenie tego podejścia będzie rosło wraz z postępującą zmianą klimatu. Granice administracyjne morskich obszarów chronionych pozostają niezmienne, podczas gdy gatunki i siedliska mogą stopniowo przesuwać się poza ich obręb. Zdaniem ETO dalszy rozwój sieci MPA powinien iść w parze z poprawą monitoringu, większym zaangażowaniem interesariuszy oraz wzmacnianiem mechanizmów zarządzania, opartych na aktualnej wiedzy naukowej.

Co z tego wynika dla Bałtyku?

Wnioski z raportu są szczególnie istotne dla Morza Bałtyckiego, które należy do najbardziej obciążonych antropogenicznie akwenów świata. Na stan środowiska morskiego oddziałuje tutaj jednocześnie wiele czynników: eutrofizacja wynikająca z dopływu biogenów, presja rybołówstwa, rozwój infrastruktury energetycznej i transportowej, zanieczyszczenia chemiczne oraz skutki zmiany klimatu.

W tym kontekście coraz bardziej zasadne staje się pytanie, czy samo zwiększanie powierzchni obszarów chronionych wystarczy do poprawienia stanu środowiska morskiego. Rozszerzanie sieci Natura 2000 i innych MPA pozostaje ważnym elementem polityki ochronnej, jednak bez skutecznego ograniczania konkretnych presji może nie przynieść oczekiwanych efektów ekologicznych. To właśnie tutaj wyraźnie widać główną myśl raportu ETO. Europa nauczyła się wyznaczać morskie obszary chronione. Teraz musi udowodnić, iż potrafi skutecznie nimi zarządzać.

Bałtyk ma nowych mieszkańców. Gatunki obce coraz częściej pojawiają się w naszym morzu

Od ochrony do odbudowy

Audyt wskazuje również na szerszą zmianę zachodzącą w unijnej polityce środowiskowej. Coraz większy nacisk kładzie się nie tylko na zachowanie istniejących zasobów przyrodniczych, ale także na ich aktywną odbudowę. Przykładem tego podejścia jest unijne rozporządzenie Nature Restoration Regulation, które ma wspierać odtwarzanie zdegradowanych ekosystemów, także morskich. Oznacza to przejście od modelu polegającego głównie na ochronie tego, co jeszcze przetrwało, do działań mających przywracać utracone funkcje ekosystemów.

W praktyce skuteczność strategii będzie zależeć od tego samego czynnika, na który zwraca uwagę ETO: nie od liczby wyznaczonych obszarów, ale od jakości ochrony i zarządzania.

Idź do oryginalnego materiału