Czy listopad to wciąż dobry miesiąc na sadzenie drzew i krzewów? Jak przygotować ogród na zimę, która coraz częściej zaskakuje gwałtownymi wahaniami temperatury, brakiem śniegu i okresami suszy? Zmieniający się klimat stawia przed ogrodnikami nowe wyzwania, ale skłania też ich do innego spojrzenia na dobór roślin i pielęgnację zieleni. O tym, co warto sadzić jesienią, jak chronić rośliny przed skutkami kapryśnej pogody i które gatunki najlepiej poradzą sobie w przyszłości, rozmawiamy z Grzegorzem Falkowskim ze Związku Szkółkarzy Polskich.
Wodne Sprawy: Jakie gatunki drzew, krzewów, bylin i roślin cebulowych można bezpiecznie sadzić w listopadzie?
Grzegorz Falkowski: Termin sadzenia roślin drzewiastych i bylin zależy tak naprawdę nie tyle od gatunku, co od formy, w jakiej rośliny były uprawiane w szkółce i oferowane do sprzedaży. w tej chwili gros wieloletnich roślin ozdobnych przetrzymuje się i sprzedaje w plastikowych doniczkach produkcyjnych. Taki materiał szkółkarski można bezpiecznie sadzić przez większą część roku, oczywiście poza okresami, gdy gleba jest zamarznięta.
Natomiast w przypadku materiału szkółkarskiego uprawianego w gruncie i sprzedawanego z odkrytym systemem korzeniowym okienko sadzenia przypada na późną jesień lub przedwiośnie. Dlatego listopad jest dobrym czasem do pracy przede wszystkim z gatunkami oferowanymi z gołym korzeniem. Najczęściej są to drzewa owocowe, krzewy róż, materiał na żywopłoty, czyli graby, irga błyszcząca, klon polny oraz inne zrzucające na zimę liście gatunki liściaste, takie jak derenie, forsycje, pęcherznice, porzeczki, tawuły czy wierzby.
Zaletą jesiennego sadzenia jest aktywne ukorzenianie aż do nadejścia zimy, dzięki czemu wiosną rośliny są lepiej przygotowane do podjęcia wzrostu. Ma to szczególne znaczenie w okresach niedoboru wody, czego coraz częściej doświadczamy w tej porze roku. Jesienią nie zaleca się sadzenia roślin wrażliwych na mróz, np. magnolii, hortensji ogrodowych czy złotokapów – te bezpieczniej jest sadzić na wiosnę. Są też gatunki, które z doświadczeń szkółkarzy i ogrodników lepiej przyjmują się wiosną. Należą do nich brzozy, buki, modrzewie i robinie.
Termin sadzenia gatunków cebulowych jest ściśle powiązany z cyklem rozwojowym i procesami zachodzącymi w cebulach. Mocno upraszczając – takie rośliny, jak czosnki ozdobne, hiacynty, narcyzy i tulipany, do prawidłowego rozwoju potrzebują okresu chłodu. Dlatego wysadza się je do gruntu od końca lata do późnej jesieni, ale na tyle wcześnie, by mogły się jeszcze ukorzenić przed zimą.
WS: Czy łagodniejsze jesienie sprawiają, iż możemy przesuwać terminy sadzenia na coraz później?
G.F.: Łagodniejsze zimy, zwłaszcza takie, w czasie których temperatura powietrza nie spada poniżej 0°C, a grunt długo pozostaje niezamarznięty, tworzą warunki, w których korzenie sadzonych roślin są w stanie regenerować się i rozwijać. W przypadku większości drzew i krzewów klimatu umiarkowanego aktywny wzrost korzeni zachodzi przy temperaturze gleby powyżej 4–5°C, optymalna regeneracja i tworzenie nowych korzeni następuje najczęściej w zakresie 8–15°C, zaś przy temperaturach 2–4°C procesy metaboliczne są już bardzo spowolnione, ale część gatunków może jeszcze tworzyć pojedyncze korzenie, natomiast poniżej 2°C wzrost korzeni praktycznie ustaje.
To wyjaśnia, dlaczego jesienne sadzenie drzew i krzewów liściastych jest tak korzystne. choćby gdy temperatury powietrza wynoszą tylko kilka stopni powyżej zera, gleba przez cały czas utrzymuje temperaturę 5-10°C, co pozwala roślinom odbudować jeszcze przed nadejściem zimy uszkodzony podczas przesadzania system korzeniowy. Do procesu wzrostu i rozwoju korzeni niezbędna jest dostępność wody – gleba powinna być umiarkowanie wilgotna i szczelnie przylegać do korzeni. Dlatego właśnie w trakcie sadzenia glebę wokół posadzonych roślin ugniata się (udeptuje), a następnie podlewa. Cząsteczki podłoża przywierają wtedy do korzeni, dając im tym samym dostęp do wody. Zwykle jesienią gleby są w nią przez dłuższy okres zasobne, co sprzyja ukorzenianiu roślin.
WS: Jakie znaczenie dla roślin sadzonych jesienią mają bezśnieżnej zimy, gwałtowne zmiany temperatury i późne przymrozki?
G.F.: Ogromne! Wymienione czynniki stanowią poważne wyzwania, gdyż wpływają na procesy fizjologiczne roślin. Śnieżna zima ze stabilnymi temperaturami, choćby bardzo niskimi, zapewnia utrzymanie roślin z naszej strefy klimatycznej w warunkach spoczynku oraz chroni korzenie przed uszkodzeniami. Brak pokrywy śnieżnej powoduje, iż gleba silniej się wychładza i częściej zamarza na większą głębokość.
Śnieg działa jak warstwa izolacyjna, utrzymując temperaturę gleby w pobliżu 0°C, choćby podczas silnych mrozów, zabezpieczając korzenie, bulwy czy cebule przed przemarzaniem. Dla roślin zimozielonych, np. laurowiśni wschodniej, głogownika Frasera, ogników czy choćby trzmieliny Fortunego, szczególnie groźne są okresy, w których gleba pozostaje zamarznięta i panuje mroźna, wyżowa, słoneczna pogoda. Promienie słońca nagrzewają liście, które oddychając, tracą wodę, ale ze względu na zamarzniętą glebę nie są w stanie jej uzupełnić. Dochodzi wówczas do tzw. suszy fizjologicznej, objawiającej się uszkodzeniem liści, które najpierw zaczynają blednąć, tracić barwę, potem tracą turgor, stają się brązowe i suche. Tego typu uszkodzenia mogą dotyczyć także roślin iglastych, ale pojawiają się z dużym przesunięciem czasowym, często dopiero na wiosnę, choćby w maju. Zjawisko to dotyka przede wszystkim roślin eksponowanych na słońce od strony południowej. Rosnące w cieniu, okryte cieniówką albo zabezpieczającą warstwą śniegu zimują znacznie lepiej.
Groźne dla roślin są też pojawiające się zimą anomalie w postaci temperatur dodatnich, szczególnie w okresie stycznia, lutego i marca, które mogą pobudzać procesy życiowe i powodować, iż wychodzą one ze stanu spoczynku, zwłaszcza te wcześnie rozpoczynające wegetację. Następujący po nim nagły spadek temperatury prowadzi do uszkodzeń mrozowych pobudzonych do wzrostu pąków, pędów czy choćby korzeni.
Kolejne zagrożenie stanowią późne przymrozki wiosenne. Ciepłe przedwiośnie przyspiesza rozwój pąków i młodych przyrostów, które następnie mogą zostać uszkodzone przez spadek temperatury poniżej 0°C. W przypadku młodych nasadzeń oznacza to nie tylko utratę tegorocznych przyrostów, ale także osłabienie całej rośliny, która musi przeznaczyć zgromadzone zapasy na odbudowę uszkodzonych tkanek.
W konsekwencji opisanych efektów zmiany klimatu rośliny muszą radzić sobie jednocześnie z ograniczoną regeneracją korzeni wskutek szybkiego wychłodzenia gleby, suszą fizjologiczną występującą zimą i wczesną wiosną, uszkodzeniami pąków i pędów po zimowych wahaniach temperatur oraz stratami wywołanymi późnymi przymrozkami.
Obecnie zagrożeniem dla nowych nasadzeń jest już nie tyle sam mróz, ile nieprzewidywalność przebiegu zimy i wiosny. Dlatego coraz ważniejsze jest ściółkowanie strefy korzeniowej sadzonych roślin (ściółka stanowi dodatkową izolację oraz lepiej zatrzymuje wilgoć w glebie), odpowiednie nawodnienie jesienią oraz dobór gatunków i odmian bardziej odpornych na niestabilne warunki pogodowe.
WS: Rośliny ogrodowe mogą cierpieć z powodu niedoboru wody również jesienią i zimą. W jakich sytuacjach podlewanie w tych porach roku jest wskazane?
G.F.: Niedobór wody może być problemem nie tylko latem, ale również jesienią i zimą. Szczególnie narażone są na niego rośliny zimozielone, takie jak różaneczniki, kalmie, pierisy, laurowiśnie. Powodem jest zjawisko wspomnianej już suszy fizjologicznej. Dlatego podlewanie roślin przed nadejściem zimy, zwłaszcza po suchym lecie i jesieni, może pozytywnie wpłynąć na ich kondycję.
Ponieważ w ostatnich latach coraz częściej występują długie okresy bez opadów i bez pokrywy śnieżnej, podlewanie pozostałych roślin ogrodowych również może być uzasadnione. Konieczne jest w przypadku nowo sadzonych egzemplarzy, których korzenie jeszcze nie spenetrowały gleby. Podlewanie wykonuje się, gdy temperatura utrzymuje się powyżej 0°C, a gleba nie jest zamarznięta.
WS: Czy istnieją gatunki, które można uznać za szczególnie dobrze przystosowane do warunków klimatycznych, z jakimi będziemy mieć do czynienia w Polsce w kolejnych dekadach?
G.F.: Grupą roślin przystosowaną do życia na suchych siedliskach są kserofity. Będą one coraz częściej wykorzystywane w zieleni miejskiej i ogrodach przydomowych. Dobrze znoszą suszę, nie są wymagające pod względem pielęgnacji i pomagają tworzyć bardziej odporne na zmianę klimatu przestrzenie zielone. Do takich roślin zaliczamy perukowiec podolski i jego odmiany, takie jak: Young Lady, Golden Spirit i Royal Purple. Nie tylko zachwycają one barwą liści i puszystymi kwiatostanami, ale są też łatwe w utrzymaniu i odporne na mróz. Tamaryszek francuski, roślina o delikatnych, pierzastych liściach i różowych kwiatach, to kolejny przykład krzewu lub niewielkiego drzewa, który łączy urodę z odpornością na trudne warunki glebowe.
Mniej znane, ale równie warte uwagi są moszenki południowe i amorfa krzewiasta. Obie rośliny tworzą głęboki system korzeniowy, który pozwala im przetrwać choćby na bardzo przepuszczalnych, piaszczystych glebach. W ogrodach prywatnych dobrze sprawdzają się także odporne na suszę rośliny iglaste: sosna czarna i kosodrzewina, świerk kłujący oraz liczne odmiany jałowców, tym nasz rodzimy jałowiec pospolity. Jałowce, szczególnie formy kolumnowe, jak jałowiec chiński Blaauw, Blue Alps, Kaizuka, Monarch, Obelisk, Spartan czy Stricta, mogą z powodzeniem zastąpić tradycyjne żywopłoty z żywotnika Smaragd, który źle znosi susze i wymaga żyznej gleby.
Jeśli szukamy drzew odpornych na nasilającą się suszę, warto zwrócić uwagę na glediczię trójcierniową, drzewo o nieco egzotycznej, ażurowej koronie, drobnych liściach i ozdobnych strąkach. Wiązowiec południowy, oprócz wysokiej tolerancji na suszę, dobrze znosi wysokie zasolenie i zanieczyszczenie powietrza, więc jest idealny do miasta.
Ciekawym gatunkiem jest też jesion mannowy, który dobrze znosi suszę, upały, w tym miejskie wyspy ciepła, a przy tym jest mniej podatny na choroby niż nasze rodzime jesiony. Jego ozdobne, białe kwiaty i kompaktowy pokrój czynią go atrakcyjnym drzewem do mniejszych przestrzeni. Wśród dębów warte uwagi są dąb burgundzki, węgierski i omszony – wszystkie odporne na suszę, tolerują ubogie gleby, a przy tym są dekoracyjne i długowieczne. Ich obecność w ogrodach może być inwestycją w przyszłość, ponieważ zmiana klimatu sprzyja adaptacji tych drzew w Polsce. Zalecam też sięgać po gatunki sprawdzone i sadzone w miastach, takie jak brzoza pożyteczna, głóg jednoszyjkowy, jarząb szwedzki, klon ginnala, klon polny czy lipa srebrzysta.
Cenną grupą bylin, przystosowaną do suchego środowiska, są trawy, a wśród nich kostrzewy. Kostrzewy sine to wyjątkowo ozdobne, niebieskie kępy igiełkowatych liści. Z niskich bylin okrywowych mogę polecić rozchodniki (np. ostry, kaukaski, biały, kamczacki) i rojniki (ogrodowy, pajęczynowaty), które dzięki mięsistym liściom magazynują wodę i są odporne na silne nasłonecznienie. Bardzo odporne na suszę są też niektóre gatunki ziół, m.in. lebiodka pospolita (oregano), macierzanki, kocimiętka Faassena, bardzo atrakcyjna dla pszczół, oraz lawenda wąskolistna, klasyczna roślina śródziemnomorska, która w Polsce coraz lepiej zimuje i dobrze czuje się w upalne lato.
WS: Jakie zmiany w ogrodzie warto wprowadzić już teraz, aby zwiększyć jego odporność na suszę, upały i intensywne opady?
G.F.: Przystosowanie istniejących ogrodów do zmiany klimatu jest chyba najtrudniejszym z wyzwań. Bo nie wymienimy gatunków lubiących wodę na kserofity. To, co możemy zrobić, to zadbać o retencję wody opadowej, aby jak najwięcej jej zatrzymać przed spływem w trakcie gwałtownych burz i ulew, oraz o spowolnienie transpiracji wilgoci z gleby, np. poprzez ściółkowanie ogrodu grubą warstwą przekompostowanej kory sosnowej albo posadzenie roślin, które zadarniają powierzchnię gleby. Na stanowiskach słonecznych doskonale nadają się do tego odmiany jałowca płożącego, dobrze znoszącego upał i suszę, a w miejscach cienistych – np. barwinek pospolity.
Utrzymaniu wilgotności nie sprzyjają nawierzchnie estetyczne, ale nieprzepuszczalne oraz kumulujące ciepło (grys, kamienie). Nagrzewają się i podnoszą temperaturę oraz zmniejszają wilgotność. Zbieranie wody opadowej z dachów budynków do zbiorników retencyjnych (mogą to być też oczka wodne) oraz budowa przydomowych oczyszczalni jako źródła wody do podlewania to idealne rozwiązania dla właścicieli domów.
WS: Związek Szkółkarzy Polskich jest partnerem w międzynarodowym projekcie Zieloni Bohaterowie Europy, służącym poprawie jakości życia w miastach, dzięki wykorzystaniu roślinprzystosowujących się do niekorzystnych efektów zmiany klimatu. Czy faktycznie nadszedł już czas, aby zmodyfikować myślenie o ogrodach miejskich i przydomowych?
G.F.: Kampania Zieloni Bohaterowie Europy wspiera działania związane z adaptacją miast do zmiany klimatu, poprawą jakości powietrza, ochroną bioróżnorodności oraz tworzeniem zdrowego i przyjaznego środowiska dla mieszkańców. Coraz częściej oczekujemy od zieleni nie tylko zaspokajania potrzeb estetycznych, co też jest ważne, ale również pełnienia szeregu istotnych funkcji, mających wpływ na nasze zdrowie, samopoczucie oraz środowisko, tzw. usług ekosystemowych. Do takich usług zaliczamy obniżenie temperatury i redukcję efektu wysp ciepła, retencjonowanie i magazynowanie wody, oczyszczanie powietrza i redukcję ilości pyłów zawieszonych, poprawę funkcjonowania psychicznego mieszkańców oraz zadbanie o równowagę miejskiego ekosystemu. W tym sensie przyszłość ogrodów i terenów zieleni należy do rozwiązań, które łączą estetykę z funkcjami środowiskowymi i wymagają holistycznego, systemowego spojrzenia na zarządzanie zielenią.
Zieloni Bohaterowie Europy (ang. Green Heroes Europe) to ogólnoeuropejska kampania promocyjno-edukacyjna, która podkreśla znaczenie zieleni w miastach oraz rolę roślin, ich doboru i różnorodności w tworzeniu trwałych przestrzeni miejskich.
Tekst opracowany dzięki współpracy ze Związkiem Szkółkarzy Polskich
1 godzina temu














