Ruki, dopływ Konga, należy do najciemniejszych dużych rzek świata. Jej woda jest tak ciemna, iż zanurzona w toni dłoń gwałtownie znika z pola widzenia, ale ta barwa nie wynika z zanieczyszczenia. Odpowiada za nią wysoka zawartość materii organicznej pochodzącej z rozkładającej się roślinności. Rzeki w podobnych kolorach można zobaczyć także na innych kontynentach.
Czarne rzeki świata – skąd bierze się ich kolor?
Ciemna barwa pojawia się wtedy, gdy woda przepływająca przez lasy, mokradła i torfowiska wypłukuje związki uwalniane podczas rozkładu liści, drewna, korzeni i innych szczątków roślin. Wraz z deszczem oraz wodami gruntowymi trafiają one do strumieni i rzek. Proces ten można porównać do parzenia herbaty: w wodzie nie muszą unosić się fragmenty roślin, aby przejęła ona ich kolor.
Za kolor wody odpowiada przede wszystkim ta część rozpuszczonej materii organicznej, która pochłania światło. Naukowcy nazywają ją chromoforową rozpuszczoną materią organiczną, w uproszczeniu CDOM. Tworzą ją m.in. związki humusowe, w tym kwasy huminowe i fulwowe. Pochłaniają one głównie promieniowanie ultrafioletowe oraz niebieską część światła widzialnego, dlatego woda przybiera barwę żółtą, bursztynową lub czerwonobrązową. Gdy stężenie tych związków jest wysokie, a koryto głębokie, rzeka może wyglądać na niemal czarną.
Ciemna rzeka nie musi być mętna. Substancje nadające jej kolor są rozpuszczone, a mineralna zawiesina pozostaje w niewielkiej ilości. Próbka pobrana do naczynia przypomina mocną herbatę, choć ta sama woda w głębokim korycie wydaje się czarna. Intensywność barwy zależy od charakteru zlewni, ilości roślinności, powierzchni mokradeł i pory roku.
Ruki – jedna z najciemniejszych rzek świata
Ruki płynie przez Demokratyczną Republikę Konga i uchodzi do Konga w pobliżu miasta Mbandaka. Jej zlewnia, czyli obszar, z którego woda spływa do rzeki i jej dopływów, zajmuje ok. 189 tys. km2. Blisko 94 proc. tego terenu pokrywają nizinne lasy równikowe i lasy bagienne. Płaski teren sprawia, iż Ruki płynie powoli i przenosi kilka mineralnej zawiesiny, która mogłaby rozjaśniać jej wodę.
Pierwsze kompleksowe badanie składu wody i przepływu Ruki prowadzono od listopada 2019 r. do grudnia 2020 r. Średnie stężenie rozpuszczonego węgla organicznego wyniosło 21,3 mg C/l i było wyższe od wartości raportowanych wcześniej dla głównego nurtu Konga oraz Rio Negro. W przeliczeniu na powierzchnię zlewni roczny eksport rozpuszczonego węgla organicznego z Ruki był niemal czterokrotnie wyższy niż z dorzecza Konga i ok. półtora razy wyższy niż z dorzecza Rio Negro. Choć zlewnia Ruki stanowi tylko ok. 5 proc. dorzecza Konga, dostarcza niemal ⅕ rozpuszczonego węgla organicznego odprowadzanego przez cały ten system rzeczny.
Analizy izotopowe wykazały, iż większość materii organicznej trafiającej do Ruki pochodzi z obecnego obiegu leśnego, a nie ze starych pokładów torfu. Chodzi przede wszystkim o opadłe liście, drewno i ściółkę, z których deszcz wypłukuje związki organiczne.
Rozległe torfowiska w zlewni Ruki przez większą część roku pozostają zalane, dlatego do rzeki trafia w tej chwili stosunkowo kilka węgla organicznego, gromadzonego w torfie przez setki lub tysiące lat. Gdyby wylesianie lub osuszanie terenu doprowadziło do obniżenia poziomu wód, odsłonięty torf zacząłby rozkładać się szybciej. Część przechowywanego w nim węgla mogłaby zostać wówczas uwolniona do atmosfery w postaci dwutlenku węgla.
Rio Negro – największa rzeka czarnej wody
Rio Negro pozostaje największą rzeką czarnej wody na świecie. Płynie od Kolumbii do Brazylii i liczy ok. 2,3 tys. km. Jej portugalska nazwa oznacza Czarną Rzekę.
Najbardziej znany odcinek znajduje się w pobliżu Manaus, gdzie Rio Negro łączy się z Solimões. Ciemna, niemal pozbawiona mineralnej zawiesiny woda spotyka tam jasnobrązowy nurt niosący osady z Andów. Obie rzeki przez kilka kilometrów płyną obok siebie, tworząc wyraźną granicę w jednej dolinie, widoczną choćby na zdjęciach satelitarnych. Nie mieszają się od razu ze względu na różnice temperatur, prędkości i gęstości wody. Dalej ich nurty łączą się, tworząc dolny bieg Amazonki.
Rio Negro; zdj. kall1st0/EnvatoSuwannee – ciemna rzeka z bagien Okefenokee
Suwannee rozpoczyna bieg na bagnach Okefenokee w amerykańskim stanie Georgia, a następnie płynie przez Florydę do Zatoki Meksykańskiej. Rozkładające się na mokradłach liście, gałęzie i kora uwalniają taniny oraz inne związki humusowe, które nadają wodzie rdzawobrązową barwę, przypominającą mocną herbatę. Rzeka zachowuje ten kolor na całej, liczącej ok. 400 km długości.
Najlepiej widać to przy jej ujściu do morza. Ciemna woda Suwannee tworzy na tle Zatoki Meksykańskiej wyraźną brunatną smugę, widoczną również na zdjęciach satelitarnych. Kontrast pozwala obserwować, w którym kierunku woda rzeczna rozprzestrzenia się wzdłuż wybrzeża i gdzie zaczyna mieszać się z wodą morską. NASA nazywa ją naturalnym znacznikiem dopływu słodkiej wody do zatoki. Suwannee dostarcza ok. 60 proc. wody słodkiej do przybrzeżnej części zatoki w rejonie Big Bend na Florydzie. Ciemna barwa wody wpływa również na środowisko ujścia. Związki organiczne ograniczają przenikanie światła w głąb wody, przez co w Suwannee Sound trawy morskie występują rzadziej niż w bardziej przejrzystych wodach. Naturalne zabarwienie rzeki może nie tylko zmieniać wygląd akwenu, ale także kształtować warunki życia w ekosystemie przybrzeżnym.
Ujście rzeki Suwannee do morza; źródło: https://science.nasa.gov/resource/suwannee-blackwater-river-meets-the-sea/Tengi – czarna woda z lasu torfowego
Tengi płynie przez malezyjski stan Selangor. Jej główny nurt ma ok. 65 km długości i przepływa kolejno przez obszary leśne, rolnicze i zabudowane, po czym uchodzi do Cieśniny Malakka. Rzeka najciemniejszą barwę ma w górnym biegu, gdzie zbiera wodę z torfowych lasów bagiennych. Z rozkładającej się roślinności wypłukiwana jest tam duża ilość rozpuszczonej materii organicznej, która nadaje wodzie niemal czarny kolor.
Woda odpływająca z lasu torfowego ma kwaśny odczyn oraz niską zawartość tlenu, wapnia i związków azotu. Nie oznacza to jednak, iż na całej długości wygląda tak samo. W miarę przepływu Tengi przez tereny rolnicze i zabudowane jej adekwatności stopniowo się zmieniają: wzrasta pH, a skład chemiczny i mikrobiologiczny coraz silniej odzwierciedlają sposób użytkowania zlewni.
Przykład Tengi pokazuje więc, iż naturalna czarna woda jest ściśle związana z zachowaniem torfowych mokradeł. Wylesianie, osuszanie torfowisk i rozwój rolnictwa mogą zmieniać zarówno barwę rzeki, jak i warunki życia występujących w niej organizmów.
zdj. główne: Matti Barthel / ETH Zürich
Pisząc artykuł, korzystałam z:
https://doi.org/10.1002/lno.12436
https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/meeting-of-the-waters-79111/
https://science.nasa.gov/earth/earth-observatory/a-blackwater-river-meets-the-sea-144147/
https://www.ukm.my/jsm/english_journals/vol42num11_2013/vol42num11_2013pg1539-1548.html

1 godzina temu














