Koparki pogłębiają rowy, torfowiska znikają pod budynkami i parkingami, a sprawy dotyczące niszczenia cennych przyrodniczo terenów na całe miesiące grzęzną w urzędach. Walczymy o bagna, bo one same się nie obronią! – takie zdanie czytamy na profilu FB Centrum Ochrony Mokradeł, w ramach którego działa Biuro Interwencji Bagiennych. W listopadzie inicjatywa ta obchodzi pierwsze urodziny.
O tym, dlaczego w Polsce wciąż tak łatwo jest niszczyć mokradła, jak interes pojedynczego inwestora może zagrozić efektom kosztownych projektów ochrony przyrody i co może zrobić zwykły obywatel, opowiada Monika Sadowska z Biura Interwencji Bagiennych.
Wodne Sprawy: Jakie zgłoszenie do Biura najbardziej zapadło Pani w pamięć? Co się wydarzyło i jak zakończyła się ta sprawa?
Monika Sadowska: Najbardziej zapadła mi w pamięć interwencja związana z kopaniem i pogłębianiem rowów oraz przepompowywaniem do Jeziora Łuknajno wody z okolicznych torfowisk, i to z wielu powodów.
Centrum Ochrony Mokradeł realizuje tam projekt Life, związany z ponownymi nawodnieniami torfowisk, a to, co się tam wydarzyło, jest całkowicie sprzeczne z założeniami projektu. Ze względu na interes jednego inwestora mogą zostać zaprzepaszczone publiczne pieniądze skierowane na ochronę przyrody i ograniczenie emisji CO2.
Zgłoszenia o złamaniu wielu przepisów obowiązujących w ustawie o ochronie przyrody (m.in. zakazów obowiązujących w rezerwacie przyrody i w parku krajobrazowym oraz brak obowiązkowego zgłoszenia prac zmieniających stosunki wodne na obszarach chronionych) dokonaliśmy na początku marca tego roku. Informację, iż policja skierowała wniosek o ukaranie sprawcy do sądu otrzymaliśmy dopiero na początku listopada. Siedem miesięcy postępowania, mimo iż wiadomo było kto, co i gdzie zrobił. W przypadku wykroczenia istnieje ryzyko, iż sprawa się przedawni, a sprawca uniknie odpowiedzialności. A warto zauważyć, iż doszło do znaczącego oddziaływania na obszar Natura 2000 oraz obszary UNESCO i Ramsar, które Polska zobowiązała się chronić w ramach umów międzynarodowych.
To pokazuje, jak bardzo kuleje w Polsce egzekucja przepisów w zakresie ochrony przyrody. Sprawą zainteresowały się mainstreamowe media i kolejne przewinienia wychodzą na światło dzienne. Sprawa jest rozwojowa, a my z uwagą obserwujemy jej postępy.
Koparka nad jez. Łuknajno; źródło: Centrum Ochrony MokradełWS: Z jakimi zagrożeniami dla mokradeł spotykają się Państwo najczęściej?
M.S.: Mamy ogromną różnorodność spraw. Pierwszą dużą grupą zgłoszeń są te dotyczące wszelkiego rodzaju melioracji, udrażniania i pogłębiania rowów, jak to miało miejsce nad Jeziorem Łuknajno czy w dolinie Nidy. Wciąż pojawiają się plany realizacji dużych zbiorników retencyjnych w dolinach rzecznych, najczęściej na mokradłach. Niestety, w naszym społeczeństwie przez cały czas panuje przekonanie, iż rowy melioracyjne służą nawodnieniom, a jedyna skuteczna retencja to ta zbiornikowa, z otwartym lustrem wody.
Po reformie prawa wodnego, kiedy to zlikwidowano Zarządy Melioracji i Urządzeń Wodnych, trudno wskazać, kto jest właścicielem zastawek na rowach i powinien je konserwować czy regulować przepływy. Skutkuje to przyspieszeniem odpływu wody. Podobnie rzecz ma się ze zbiornikami – często planowane są na terenach podmokłych lub w dolinach rzecznych i mają pełnić wiele funkcji: zabezpieczenia przed powodzią i przed suszą, atrakcji turystycznej czy elektrowni wodnej. Czy są skuteczne? Żeby sobie odpowiedzieć na to pytanie, warto obejrzeć zdjęcia z większości zbiorników zaporowych, zrobione latem tego roku.
Równie często zgłoszenia dotyczą inwestycji, w których tereny są osuszane lub zasypywane pod zabudowę mieszkaniową, kurniki, infrastrukturę rekreacyjną czy drogi. Te mokradła często są ostatnimi enklawami dzikiej przyrody w okolicy, a likwidacja tych naturalnych zbiorników retencyjnych pozbawia nas zasobów i generuje lokalne podtopienia gdzieś poniżej, bo woda, która jeszcze chwilę wcześniej miała się gdzie zatrzymać, gwałtownie odpływa.
Mokradła to nie tylko tereny cenne przyrodniczo, ale również obszary o bardzo szerokim spektrum usług ekosystemowych.
WS: Kto najczęściej zgłasza się do Biura? Mieszkańcy, lokalni aktywiści, przyrodnicy, właściciele gruntów, osoby przypadkowo odkrywające niepokojące działania?
M.S.: Zgłoszenia są różnorodne i czasem zaskakujące. Kiedyś odezwał się do nas pan, na którego działce zadomowiły się bobry. On chciał je tam zatrzymać, jednak Wody Polskie wymuszały na nim zgodę na likwidację bobrowiska, prawdopodobnie w związku z interwencjami sąsiednich rolników. Dzięki działalności Biura mogliśmy udzielić mu wsparcia, doradzić. Pozostajemy w stałym kontakcie telefonicznym.
Jednak najwięcej zgłoszeń otrzymujemy od osób prywatnych, które chcą walczyć o zachowanie terenów, na których mieszkają lub od lat spacerują, gdzie podziwiają przyrodę lub widzą zagrożenia związane ze zmianą stosunków wodnych. Są zdeterminowani, jednak nie mają wiedzy co i gdzie zgłaszać, w jakie postępowania się angażować.
Biuro zajmuje się też sprawami zgłoszonymi przez członków stowarzyszenia Centrum Ochrony Mokradeł. To naukowcy pasjonaci, którzy często odnajdują bardzo rzadkie gatunki roślin, czasem choćby uznawane za wymarłe w danym regionie. Mamy taki przypadek z Lubelszczyzny, gdzie od 2023 r. podejmowane są działania związane z ochroną torfowiska, które było siedliskiem takich unikatowych gatunków. Co też pokazuje, jak długo realizowane są postępowania administracyjne.
WS: Jak wygląda typowa interwencja od momentu otrzymania zgłoszenia do jej zakończenia? Jak długo trwa i jakie instytucje trzeba zaangażować?
M.S.: Wszystko zależy od rodzaju zgłoszenia. Jako iż skupiamy się głównie na ochronie wartości przyrodniczych, w pierwszej kolejności sprawdzamy, czy na danym terenie są jakieś formy ochrony przyrody i jakie obowiązują dokumenty planistyczne (plany ogólne, miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego). Obszarowe formy ochrony przyrody wprowadzają stosowne obowiązki i zakazy, które można próbować wyegzekwować albo wskazywać decydentom. W sytuacji stwierdzenia zniszczeń, zwłaszcza gdy brakuje wymaganych prawem zgód i uzgodnień, zgłaszamy sprawę na policję.
Najtrudniej jest zabezpieczać mokradła poza obszarowymi formami ochrony przyrody, bo nie mamy bezpośrednich przepisów, które dawałyby taką możliwość. Sprawdzamy jednak, czy zgłaszana nam działalność nie wpłynie negatywnie na obszary Natura 2000 i ich przedmioty ochrony (w przypadku mokradeł oddziaływanie może mieć zasięg liczony w kilometrach) oraz czy nie naruszy przepisów z zakresu ochrony gatunkowej, bo mokradła to obszary charakteryzujące się ogromnym bogactwem przyrodniczym.
I tutaj warto wspomnieć o wartości współpracy. Dobrym przykładem jest historia z Bydgoszczy. Jeden z naszych ekspertów przygotował rolkę edukacyjną o poczwarówce, bardzo rzadkim, maleńkim ślimaku. Rolkę zobaczyła pani zaangażowana w obronę przyrody Parku Centralnego w Bydgoszczy. Wyszła w teren, znalazła ślimaczki i przesłała zdjęcia do naszego eksperta, a on potwierdził występowanie chronionej poczwarówki zwężonej. w tej chwili zarówno ekspert, jak i my, jako Biuro Interwencji Bagiennych, jesteśmy zaangażowani w postępowanie administracyjne (Centrum Ochrony Mokradeł jest stroną postępowania w sprawie zezwolenia na odstępstwa od zakazów wobec tego gatunku).
I o taką współpracę chodzi – pomiędzy lokalną społecznością a nami. Niestety, w większości przypadków nie jesteśmy w stanie zweryfikować przyrody w terenie. A działania są skuteczniejsze, jeżeli się wzajemnie uzupełniamy. Wzmacnia to również zaangażowanie społeczeństwa w ochronę przyrody i poczucie sprawczości.
WS: Załóżmy, iż mieszkaniec zauważa koparkę pogłębiającą rów na podmokłej łące albo ciężarówki wysypujące ziemię na torfowisko. W jakich sytuacjach warto zwrócić się o pomoc do Biura Interwencji Bagiennych, a kiedy lepiej zgłosić sprawę odpowiednim służbom?
M.S.: jeżeli chodzi o wysypywanie ziemi lub gruzu na działkę, to sprawa jest prosta. Ziemia pozyskana na innym terenie traktowana jest jako odpad. Wówczas należy zgłosić sprawę do wójta/burmistrza/prezydenta miasta, a on winien podjąć działania w celu usunięcia odpadu. Na stronie Biura Interwencji Bagiennych zamieściliśmy wzory pism ułatwiających podejmowanie samodzielnych interwencji. Znajdziemy tam m.in. wzór do sytuacji, w której został nawieziony grunt i ziemia – ust. o odpadach i utrzymaniu czystości.
W przypadku koparki pogłębiającej rów sprawa jest bardziej skomplikowana. Trzeba sprawdzić, czy dzieje się to na terenach prawnie chronionych. jeżeli tak, należy uzyskać w regionalnej dyrekcji ochrony środowiska informację, czy były zgłoszone działania dotyczące zmiany stosunków wodnych lub wodno-glebowych na formach ochrony przyrody z art. 118 ustawy o ochronie przyrody (można skorzystać z naszego wzoru o udzielenie informacji o środowisku lub sprawdzić w wykazie danych o środowisku). Ścieżkę pozyskiwania takich informacji opisujemy na stronie Biura. jeżeli takiej zgody nie ma, należy sprawę zgłosić na policję (wzór takiego zgłoszenia można znaleźć na naszej stronie). jeżeli prace realizowane są na terenach pozbawionych ochrony prawnej, warto rozpoznać teren pod kątem występowania gatunków chronionych i ich siedlisk.
Biuro Interwencji Bagiennych to nie tylko podejmowanie pojedynczych interwencji, ale również ułatwianie ich innym – przygotowujemy artykuły edukacyjne, zachęcamy do angażowania się w procesy ustanawiania prawa, udostępniamy zarówno wzory różnego rodzaju pism, jak i nasze uwagi do poszczególnych projektów ustaw czy innych dokumentów. Skuteczna ochrona obszarów mokradłowych wymaga zaangażowania społeczeństwa, więc podpowiadamy, z jakich uprawnień mogą korzystać obywatele.
WS: Czy w tej chwili są Państwo w stanie reagować na wszystkie sprawy, które wymagają wsparcia? Jakie są największe ograniczenia w prowadzeniu interwencji?
M.S.: 1 listopada 2026 r. minął rok od kiedy powstało Biuro Interwencji Bagiennych, w którym pracują dwie ekspertki, łącznie w wymiarze 0,7 etatu – to niedużo. Mimo to naszą ambicją jest zapewnienie pomocy i wsparcia wszędzie tam, gdzie to możliwe. Wiąże się to czasem z opóźnieniem w reakcji na zgłoszenia, jednak na każde odpowiadamy, po wcześniejszej analizie. Tam, gdzie widzimy taką możliwość, podejmujemy bardziej zaawansowane działania. Przy niektórych interwencjach trzeba zapoznać się z dużą ilością dokumentów, zainicjować postępowania administracyjne, brać w niej czynny udział (np. w wizjach terenowych) czy zgłosić sprawę na policję. Praca ta wymaga także monitorowania już prowadzonych postępowań, które często są długotrwałe. Warto podkreślić, iż zawsze możemy liczyć na wsparcie naszych ekspertów, a w skomplikowanych sprawach prawniczki wolontariuszki, dzięki czemu mamy poczucie sprawnej pracy zespołowej.
Oprócz interwencji, które wymagają analizy dokumentacji, wizji w terenie, przygotowywania tekstów i wzorów pism, angażujemy się również w pisanie wniosków o środki na prowadzenie Biura. Dotychczas finansowani byliśmy z grantów, głównie Funduszu Obywatelskiego im. Ludwiki i Henryka Wujców, oraz ze środków z 1,5 proc. podatków. Środki te są jednak ograniczone, dlatego uruchomiliśmy zbiórkę na Patronite.

1 godzina temu














