4 godzin temu
Zarząd Związku Województw Rzeczypospolitej Polskiej przyjął stanowisko z dnia 11 maja 2026 roku w sprawie zgodności nowelizacji ustawy o dochodach jednostek samorządu terytorialnego z art. 167 Konstytucji RP. Dokument dotyczy przede wszystkim skutków finansowych nowych regulacji dla województw oraz wątpliwości związanych z konstytucyjną zasadą adekwatności dochodów samorządów do zakresu realizowanych przez nie zadań.
W stanowisku Zarząd Związku Województw RP wskazuje, iż uchwalona 5 listopada 2025 roku nowelizacja ustawy o dochodach jednostek samorządu terytorialnego doprowadziła do istotnego obniżenia dochodów większości województw w 2026 roku w porównaniu z rokiem 2025. W związku z tym Związek apeluje o niezwłoczne dokonanie ponownej analizy przyjętych rozwiązań, szczególnie w kontekście ich zgodności z Konstytucją RP.
Nowelizacja wprowadziła przepisy epizodyczne, w tym art. 78a i 78b, określające sposób ustalania dochodów jednostek samorządu terytorialnego na 2026 rok. Jak podkreślono w stanowisku, nowe regulacje doprecyzowały mechanizm kalkulacji dochodów JST, ale w praktyce zmieniły sposób ich ustalania. Dochody samorządów zostały w większym stopniu uzależnione od danych historycznych oraz parametrów statystycznych, a w mniejszym od aktualnych potrzeb finansowych jednostek.
Szczególne znaczenie ma to w przypadku województw, dla których ustawodawca wyodrębnił określone obszary wydatkowe, takie jak transport i łączność, administracja publiczna, ochrona zdrowia, polityka społeczna, kultura i ochrona dziedzictwa narodowego oraz pozostałe zadania. Każdemu z tych obszarów przypisano konkretne wagi oraz mierniki mające odzwierciedlać poziom potrzeb wydatkowych.
Zdaniem Zarządu Związku Województw RP przyjęty model nie opiera się jednak na rzeczywistych wydatkach ponoszonych przez województwa, ale na modelu statystycznym, w którym ustawodawca określa strukturę potrzeb, ich znaczenie oraz sposób wyliczenia. W konsekwencji wysokość dochodów województw zależy nie tyle od faktycznego zakresu wykonywanych zadań publicznych i rzeczywistych kosztów ich realizacji, ile od parametrów przyjętych w mechanizmie obliczeniowym.
Związek zwraca również uwagę, iż w przypadku braku aktualnych danych statystycznych do obliczeń przyjmowane są ostatnie dostępne dane. Oznacza to, iż mechanizm kalkulacyjny może częściowo opierać się na danych historycznych, które nie zawsze odzwierciedlają aktualną sytuację społeczno-gospodarczą poszczególnych regionów.
Z danych przedstawionych przez Ministra Finansów i Gospodarki, przywołanych w stanowisku, wynika, iż wzrost dochodów w 2026 roku odnotowano jedynie w dwóch województwach: małopolskim i mazowieckim. Łącznie ich dochody wzrosły o 221,9 mln zł. Jednocześnie w pozostałych 14 województwach nastąpił spadek dochodów w łącznej wysokości 681,4 mln zł. W ujęciu ogólnokrajowym oznacza to obniżenie dochodów województw o 459,5 mln zł.
W ocenie Zarządu Związku Województw RP skala i struktura tych zmian wskazują na systemowy charakter problemu. Przyjęty mechanizm prowadzi bowiem do realnego ograniczenia poziomu dochodów w zdecydowanej większości województw, co może mieć bezpośredni wpływ na możliwość realizacji zadań publicznych przez samorządy regionalne.
W stanowisku podkreślono, iż art. 167 ust. 1 Konstytucji RP wyraża zasadę adekwatności, zgodnie z którą jednostkom samorządu terytorialnego powinien być zapewniony udział w dochodach publicznych odpowiedni do przypisanych im zadań. Zasada ta stanowi jedną z podstawowych gwarancji samodzielności finansowej samorządu terytorialnego oraz zabezpiecza jednostki samorządowe przed nadmierną ingerencją ustawodawcy w ich sytuację finansową.
Zarząd Związku Województw RP wskazuje, iż w sytuacji, gdy poziom dochodów samorządów nie pozostaje w odpowiedniej relacji do zakresu realizowanych zadań, może dojść do naruszenia konstytucyjnych gwarancji. Wątpliwości budzi zwłaszcza to, czy mechanizm ustalania dochodów na 2026 rok, oparty w znacznym stopniu na danych historycznych i modelu algorytmicznym, zapewnia województwom środki adekwatne do ich rzeczywistych potrzeb.
W dokumencie zaznaczono również, iż przepisy kształtujące dochody jednostek samorządu terytorialnego w sposób oderwany od rzeczywistych potrzeb finansowych mogą pozostawać w sprzeczności z art. 167 ust. 1 Konstytucji RP. W powiązaniu z art. 16 ust. 2 Konstytucji RP mogą także prowadzić do ograniczenia konstytucyjnej zasady samodzielności jednostek samorządu terytorialnego.
Stanowisko zostało skierowane do Ministra Finansów i Gospodarki Andrzeja Domańskiego, Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji Marcina Kierwińskiego oraz Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego. Do dokumentu dołączono memorandum dotyczące zgodności nowelizacji ustawy o dochodach jednostek samorządu terytorialnego z art. 167 Konstytucji RP, ze szczególnym uwzględnieniem jej skutków finansowych dla województw.
Pełna treść stanowiska Zarządu Związku Województw RP:
