Niderlandy będą płacić za zamykanie ferm. KE zatwierdziła program ograniczania emisji azotu

Zdjęcie: Niderlandy

Niderlandy wdrażają strategię redukcji emisji azotu, zakładającą jej spadek o ok. 50 proc. w rejonach, które uznano za krytyczne. Realizacja strategii odbywa się poprzez kosztowne programy dobrowolnego wykupu gospodarstw położonych najbliżej terenów chronionych Natura 2000, limity obsady zwierząt na hektar oraz wdrażanie innowacji technologicznych w oborach.

W związku z wdrażaniem dyrektywy azotanowej oraz odtwarzaniem cennych przyrodniczo obszarów Natura 2000 Niderlandy przygotowały program pomocy państwa o wartości 715 mln euro, który w tym roku zatwierdziła Komisja Europejska. Jego celem jest ograniczenie emisji amoniaku z produkcji zwierzęcej, jak również ochrona wód przed azotanami pochodzenia rolniczego.

Depozycja azotu i emisja amoniaku mogą być niebezpieczne dla zdrowia ludzi i środowiska

Emisja i depozycja związków azotu to powiązane ze sobą etapy tego samego problemu ekologicznego i rolniczego. Emisja to ulatnianie się gazowego amoniaku (przykładowo pochodzącego z produkcji zwierzęcej – z odchodów zwierzęcych), a depozycja to proces, w którym ten azot opada z powietrza na ziemię oraz do wód. jeżeli jest go za dużo, powoduje zanieczyszczenie środowiska (zakwaszenie gleb, eutrofizacja wód, wypieranie rodzimej roślinności, niszczenie bioróżnorodności), a w konsekwencji zagrożenie dla zdrowia ludzi i zwierząt.

W rzekach, jeziorach i wodach morskich azot jako jedna z substancji odżywczych stymuluje wzrost glonów, które służą jako pożywienie organizmom wodnym, w tym rybom. Jednak nadmierne jego stężenie w wodach może prowadzić do wyczerpania w niej tlenu – procesu zwanego eutrofizacją, co ma negatywne konsekwencje dla bioróżnorodności wrażliwych ekosystemów (np. torfowisk, wrzosowisk), rybołówstwa czy działalności rekreacyjnej.

Stąd też ważnym stało się wdrażanie tzw. dyrektywy NEC, azotanowej czy siedliskowej.

Dyrektywa azotanowa po ponad 30 latach. Co działa, a co można uprościć?

Stan środowiska, w tym wód i powietrza, przez cały czas jest niezadawalający

Publikowane przez KE raporty wskazują, iż niektóre kraje Unii Europejskiej, w tym Niderlandy, przez cały czas borykają się z niezadawalającą jakością środowiska.

Niderlandy mają szczególny problem z depozycją azotu i emisjami amoniaku z intensywnej produkcji zwierzęcej z kilku powodów, z których największym jest wysoka obsada zwierząt. Szacuje się, iż stosunek obsady zwierząt gospodarskich do posiadanych gruntów rolnych w tym kraju jest jednym z najwyższych w Unii Europejskiej. Szacuje się również, iż w Niderlandach na 100 mieszkańców przypada 620 sztuk bydła. Konsekwencją powyższego jest problem z nadmiarem związków azotu w środowisku.

Niderlandy przez lata korzystały z tzw. derogacji w ramach dyrektywy azotanowej – unijnego przywileju pozwalającego ich rolnikom na stosowanie wyższych dawek azotu z nawozów naturalnych na hektar niż standardowy unijny limit, czyli powyżej 170 kg N/ha/rok. Niemniej jednak wobec złego stanu wód w tym kraju Komisja Europejska cofnęła wspomniany wyżej przywilej. W związku z tym niderlandzcy hodowcy zwierząt gospodarskich muszą między innymi ograniczyć produkcję, aby dostosować się do ogólnounijnego limitu 170 kg N/ha, co dla wielu gospodarstw oznacza konieczność zmniejszenia stad choćby o jedną trzecią.

Problem azotowy w Niderlandach wykracza poza ochronę środowiska i przyrody, ogranicza również wydawanie pozwoleń na inwestycje mieszkaniowe i infrastrukturalne. Komisja Europejska potencjalne straty gospodarcze z związane z problemem azotowym szacuje na 4–21,5 mld euro w latach 2024–2030.

Rząd Niderlandów wezwany do podjęcia dodatkowych działań w celu ograniczenia emisji azotu

Zanieczyszczenie powietrza amoniakiem w Niderlandach jest jednym z najpoważniejszych problemów środowiskowych i politycznych kraju, wywołującym tzw. kryzys azotowy.

Konflikt, którego źródłami były m.in. dyrektywy NEC, IED, siedliskowej czy azotanowej zapoczątkowany został w 2019 r., gdy niderlandzka Rada Stanu (najwyższy sąd administracyjny) uznała krajowy system wydawania pozwoleń emisyjnych za sprzeczny z prawem unijnym. Niderlandzki sąd orzekł, iż rząd nie może wydawać zgód na nowe inwestycje w oparciu o obietnice, iż emisje zostaną zrównoważone w przyszłości. W efekcie zablokowano wiele inwestycji – od rozbudowy gospodarstw rolnych po budowę dróg i osiedli mieszkaniowych.

Dodatkowo Greenpeace, w związku z ich opinią dotyczącą braku zainteresowania rządu kwestią zmniejszania emisji azotu, pozwał rząd Niderlandów, wskazując, iż nadmierna emisja wynika między innymi z intensywnej produkcji rolniczej.

W 2025 r. wyrokiem sądu w Hadze rząd Niderlandów został wezwany do podjęcia stosownych działań w celu ograniczenia emisji związków azotu w perspektywie do 2030 r. W przeciwnym razie może zostać ukarany grzywną w wysokości 1 mln euro.

Czy program jest unijnym nakazem likwidacji ferm?

Program, który ma na celu ograniczenie emisji azotu pochodzącego z gospodarstw hodowlanych z produkcją zwierzęcą, która wywiera znaczną presję środowiskową na cenne siedliska będące pod ochroną w Niderlandach, nie jest unijnym nakazem likwidacji ferm. Właściciele gospodarstw przystępujących do aktualnie przyjętego programu, którzy spełniają jego kryteria, otrzymają dotacje bezpośrednie, które pokryją od 100 do 110 proc. kosztów kwalifikowalnych.

Inicjatywa ta stanowi kontynuację dotychczasowych niderlandzkich programów zamykania gospodarstw (LBV, LBV-plus oraz LBV dla mniejszych sektorów), programów wykupu i relokacji gospodarstw. Wcześniejsze zostały zatwierdzone przez Komisję Europejską w 2023 oraz w 2024 r.

Przystąpienie do programu jest dobrowolne, ale zamknięcie gospodarstwa ma być trwałe

Program pomocy państwa o łącznej wartości 715 mln euro będzie wspierał dobrowolne zamykanie gospodarstw hodowlanych w celu ograniczenia emisji związków azotu w przypadku produkcji zwierzęcej, która oddziałuje na obszary Natura 2000. Zakłada on, iż zamknięcie ma być trwałe. Skierowany jest on do mikro-, małych i średnich gospodarstw utrzymujących bydło mleczne, świnie, kurczęta, indyki, cielęta rzeźne, kozy mleczne, króliki, kaczki mięsne oraz pozostałe bydło.

Pierwszeństwo otrzymają gospodarstwa położone w całości lub częściowo na obszarach Natura 2000 lub w promieniu kilometra od terenów chronionych w ten sposób. Program będzie obowiązywał przez pięć lat. Pozostaje pytanie, czy inne kraje członkowskie UE będą szły śladami Niderlandów w celu ochrony środowiska przed zanieczyszczeniem związkami azotu. Wydaje się, iż decyzje co do sposobu podejścia do realizacji celów środowiskowych oraz działań podejmowanych, aby je osiągnąć, pozostają w gestii danego kraju.

Pisząc artykuł, korzystałam z:

https://ec.europa.eu/info/law/better-regulation/have-your-say/initiatives/14051-Ochrona-wod-przed-zanieczyszczeniami-powodowanymi-przez-azotany-pochodzenia-rolniczego-ocena_pl

https://pl.euronews.com/2025/01/23/holandia-greenpeace-wygrywa-z-panstwem-sprawe-o-emisje-azotu

https://environment.ec.europa.eu/document/download/e4c906aa-98ba-4ed8-adaf-7360a3c47396_en?filename=SWD_2026_232_1_EN_document_travail_service_part21_v2_0.pdf