Czy ryby śpią? Różne strategie odpoczynku pod wodą

Czy ryby śpią, skoro nie zamykają oczu, nie kładą się nieruchomo na kilka godzin i często choćby nocą wyglądają, jakby czuwały? Wiele gatunków przechodzi w przypominający sen stan odpoczynku. Spada wtedy ich aktywność, zwalnia metabolizm, a reakcje na bodźce są słabsze. Niemniej rybi sen wygląda zupełnie inaczej niż nasz.

Czym jest sen u ryb?

U ludzi sen łatwo rozpoznać: kładziemy się, zamykamy oczy i na pewien czas ograniczamy reakcje na otoczenie. U ryb wygląda to inaczej. Większość gatunków nie ma powiek, dlatego odpoczywa z otwartymi oczami. Nie oznacza to jednak, iż przez całą dobę pozostają w takim samym stanie czuwania.

Sen ryb rozpoznaje się nie po zamkniętych oczach, ale po zachowaniu. Ryba odpoczywająca zwykle ogranicza ruch, wybiera stałe miejsce, wolniej reaguje na światło, dotyk lub zagrożenie, a jej organizm zużywa mniej energii. U części gatunków taki stan powtarza się regularnie, zgodnie z rytmem dnia i nocy i pozwala na regenerację organizmu po okresie aktywności.

Nie jest to jednak sen tożsamy z ludzkim. Ryby nie udają się na głęboki, wielogodzinny odpoczynek jak ssaki. Wiele z nich musi zachować minimalną czujność, utrzymywać pozycję w wodzie albo delikatnie poruszać płetwami. Dlatego ich odpoczynek często wygląda bardziej jak spowolnienie niż całkowite wyłączenie.

Skoro ryby śpią, naturalnie pojawia się kolejne pytanie: czy mogą mieć sny? Tu odpowiedź nie jest już tak prosta. Nie możemy zapytać, co widziały podczas snu, a ich mózgi różnią się od mózgów ssaków. Ryby nie mają neokorteksu, czyli części mózgu, która u ludzi bierze udział w złożonym przetwarzaniu informacji. Dlatego nie da się powiedzieć, iż śnią jak my.

Nie oznacza to jednak, iż ich sen jest tylko fizycznym bezruchem. Badania nad danio pręgowanym pokazały, iż u tych niewielkich ryb występują stany przypominające pod pewnymi względami sen głęboki oraz fazę podobną do REM, kojarzoną u ludzi z marzeniami sennymi. To nie jest dowód na występowanie rybich snów w naszym rozumieniu, ale pokazuje, iż ich odpoczynek jest bardziej złożony, niż mogłoby się wydawać. Podczas snu zmienia się nie tylko zachowanie ryby, ale także praca jej ciała i mózgu.

Tak wygląda sen pod wodą

Miejsce odpoczynku zależy zarówno od gatunku, jak i środowiska. Ryby rafowe często chowają się w szczelinach skał lub koralowców, gdzie trudniej znaleźć je drapieżnikom. Gatunki żyjące przy dnie mogą leżeć niemal nieruchomo na piasku albo częściowo się w nim zagrzebywać. Inne zawisają w toni wodnej i wykonują tylko minimalne ruchy płetwami, żeby utrzymać pozycję.

U części ryb w czasie odpoczynku zmienia się także ubarwienie. Barwy mogą blednąć albo stawać się mniej kontrastowe, dzięki czemu zwierzę mniej rzuca się w oczy po zmroku. To ważne, bo sen pod wodą zawsze wiąże się z ryzykiem. Ryba musi odpocząć, ale nie może całkowicie stracić kontaktu z otoczeniem – musi oddychać, utrzymywać równowagę, reagować na prądy i unikać drapieżników.

Sposób odpoczynku zależy również od pory aktywności. Ryby dzienne zwykle szukają schronienia po zmroku, natomiast gatunki nocne odpoczywają częściej w ciągu dnia. Dlatego obserwacja akwarium, jeziora czy rafy tylko o jednej połowie doby nie pokazuje całego rytmu życia. Dla jednych organizmów noc oznacza czas regeneracji, dla innych to czas żerowania.

Po zmroku zmienia się też układ sił w wodnym ekosystemie. Wiele drobnych organizmów planktonowych przemieszcza się wtedy bliżej powierzchni, gdzie łatwiej o pokarm i gdzie panują inne warunki niż za dnia. Za nimi podążają drapieżnicy. Noc nie jest więc przerwą w życiu pod wodą, ale momentem przetasowania: część zwierząt znika w kryjówkach, a inne wykorzystują ciemność do zdobywania pożywienia.

Różne strategie odpoczynku

Rybi sen nie ma jednego schematu, bo różne gatunki wykształciły odmienne sposoby odpoczynku. Jedną z najbardziej niezwykłych strategii mają papugoryby, z których część przed nocą wytwarza wokół siebie przezroczysty kokon ze śluzu. Przypomina on podwodny śpiwór, ale nie służy wygodzie – ma utrudniać pasożytom dostęp do ryby, ograniczać rozchodzenie się jej zapachu w wodzie i zmniejszać ryzyko wykrycia przez drapieżniki. jeżeli kokon zostanie naruszony, ryba zrywa się do ucieczki.

Inaczej wygląda odpoczynek u rekinów. Często powtarza się, iż rekin musi stale pływać, bo inaczej umrze, ale dotyczy to tylko części gatunków. Chodzi o oddychanie: żeby pobrać tlen, woda musi przepływać przez skrzela. Niektóre rekiny zapewniają ten przepływ ruchem ciała, dlatego choćby w czasie odpoczynku muszą krążyć, jakby działały na autopilocie.

Inne rekiny potrafią aktywnie pompować wodę przez pysk i skrzela, dlatego mogą opaść na dno i przez pewien czas pozostawać w stanie wyraźnego spowolnienia. Dla jednego gatunku sen oznacza więc bezruch przy dnie, dla innego spokojne krążenie, które pozwala jednocześnie odpoczywać i oddychać. To dobrze pokazuje, iż sen u ryb nie jest jedną czynnością, ale zestawem strategii dostosowanych do sposobu życia, środowiska i zagrożeń.

Jak śpią ryby akwariowe?

Ryby akwariowe również potrzebują regularnych okresów odpoczynku. Nie przejmują jednak ludzkiego rytmu dnia wprost. Reagują przede wszystkim na światło, ciemność, temperaturę, porę karmienia i powtarzalne sygnały z otoczenia.

Dlatego istotny jest stały cykl dnia i nocy w akwarium. Zbyt długie świecenie lampy, ustawienie zbiornika przy ekranie telewizora albo mocne światło w pokoju do późnych godzin może zaburzać naturalny odpoczynek ryb. Wielu gatunkom potrzebna jest wyraźna faza ciemności, trwająca co najmniej kilka godzin. W praktyce oznacza to, iż akwarium nie powinno być oświetlone przez całą dobę.

Znaczenie ma również samo urządzenie zbiornika. Ryby potrzebują miejsc, w których mogą się schować albo ograniczyć kontakt z otoczeniem: roślin, korzeni, kamieni, kryjówek lub spokojniejszych stref przy dnie. W pustym, stale oświetlonym akwarium trudniej im zachowywać naturalny rytm aktywności i odpoczynku.

Ryby gwałtownie uczą się także pór karmienia. Mogą stawać się bardziej aktywne, gdy zbliża się czas podania pokarmu, choćby jeżeli wcześniej odpoczywały w kryjówce albo przy dnie. Reagują również na ruch człowieka przy akwarium, zapalanie światła czy regularne czynności wykonywane o tej samej porze.

Nie znaczy to jednak, iż powinny funkcjonować według ludzkiego harmonogramu. Regularność jest korzystna, ale noc w akwarium powinna pozostać nocą. Stałe oświetlenie, brak kryjówek i nieregularne karmienie mogą utrudniać odpoczynek, a w dłuższej perspektywie zwiększać stres. Dobrze prowadzone akwarium powinno więc odtwarzać podstawowy rytm środowiska.