3 godzin temu
Spalanie odpadów plastikowych w gospodarstwach domowych jest coraz powszechniejszym zjawiskiem wśród ubogich społeczności miejskich Globalnego Południa. Wyniki badania, które opublikowano 8 stycznia 2026 r. w czasopiśmie Nature Communications, ilustrują skalę problemu, a jego autorzy próbują odpowiedzieć na pytanie, co można zrobić, aby go zredukować.
Jak bardzo rozpowszechnione jest spalanie odpadów plastikowych?
W sytuacji, gdy na świecie produkuje się już ponad 0,5 mld ton plastiku rocznie, a systemy gospodarki odpadami w wielu miastach Afryki, Azji czy Ameryki Łacińskiej są niewydolne, mieszkańcy są zmuszeni samodzielnie radzić sobie z narastającymi ilościami śmieci. Dodatkowym problemem najuboższych pozostaje brak środków finansowych na pozyskiwanie czystych paliw, takich jak gaz LPG, elektryczność czy biogaz, a tradycyjna biomasa (drewno, węgiel drzewny) staje się coraz trudniej dostępna. W tej luce pojawia się plastik: łatwopalny, wszechobecny i darmowy.
Aby oszacować skalę problemu, autorzy badania przeprowadzili w okresie lipiec–listopad 2024 r. ankietę wśród 1018 informatorów z 26 państw Globalnego Południa, dobrze znających realia ubogich dzielnic miejskich.
Wyniki pokazują, iż spalanie odpadów plastikowych jest już głęboko zakorzenionym elementem miejskiego krajobrazu energetycznego – 34 proc. respondentów uznało je za bardzo powszechne, a dalszych 35 proc. za umiarkowanie powszechne. Co istotne, 16 proc. ankietowanych przyznało, iż plastik był spalany jako paliwo w ich własnych gospodarstwach domowych, a 37 proc. deklarowało świadomość stosowania takich praktyk w ich mieście. To poziom zbliżony do danych z Nigerii, gdzie 13 proc. gospodarstw zgłosiło w badaniu Banku Światowego używanie odpadów jako paliwa.
Zastosowania plastikowego paliwa
Z badania wynika, iż spalanie plastikowych odpadów okazuje się mieć wiele różnych funkcji. Prawie 48 proc. respondentów wskazało potrzebę uzyskania ciepła do gotowania jako główny sposób wykorzystywania syntetycznego paliwa. Zdaniem 37 proc. ankietowanych plastik stosowany jest również do ogrzewania, a 38 proc. widziało go w charakterze rozpałki. Mniejsze odsetki zgłoszeń dotyczyły odstraszania owadów (6 proc.) czy przygotowania paszy dla bydła (4 proc.).
Stosunkowo często zgłaszano tzw. fuel stacking, czyli spalanie plastiku razem z innymi paliwami: 22 proc. respondentów robiło to osobiście, a 46 proc. obserwowało takie praktyki.
W odpowiedzi na pytanie o rodzaj spalanego materiału najczęściej wskazywano butelki i torebki (PET oraz LDPE). Jako paliwo mieszkańcom Globalnego Południa służą również opakowania po żywności, wskazane przez prawie 2/3 respondentów, oraz opakowania po chemikaliach, worki i rury PVC. Spalanie odbywa się głównie w tradycyjnych piecach, tj. paleniskach trójkamieniowych lub piecach na węgiel drzewny.
Kto i dlaczego spala plastik?
Zdaniem respondentów spalanie plastiku najbardziej prawdopodobne jest w gospodarstwach pozbawionych usług wywozu odpadów, u osób żyjących w ubóstwie i na nieformalnych miejskich osiedlach oraz rodzin powiązanych z miejscami składowania odpadów (np. zbieraczy).
Najczęściej wskazywane przyczyny spalania odpadów plastikowych to:
- brak świadomości negatywnych skutków zdrowotnych takich działań,
- konieczność pozbywania się odpadów,
- wysokie koszty pozyskiwania czystych paliw.
Podsumowując, respondenci nie twierdzili, iż plastik jest dobrym czy społecznie akceptowanym paliwem, ale wskazywali, iż jest to rozwiązanie wynikające z konieczności. Świadomość zagrożeń związanych ze spalaniem tworzyw sztucznych wydaje się – zdaniem autorów badania – wysoka, ale niewystarczająca. 62 proc. ankietowanych uznało, iż spalanie plastiku zdecydowanie powoduje toksyczne emisje, około 60 proc. wskazało na wysokie ryzyko skażenia żywności i wody, a 40 proc. – bardzo wysokie ryzyko wybuchu pożaru.
W opinii 80 proc. respondentów kobiety, dzieci, osoby starsze i z niepełnosprawnościami są szczególnie narażone na negatywne skutki zdrowotne palenia plastiku, ponieważ spędzają więcej czasu w pomieszczeniach.
Jak można ograniczyć spalanie odpadów plastikowych?
Autorzy badania pytali również o sposoby mogące prowadzić do ograniczenia niebezpiecznego procederu spalania plastiku. Respondenci za najbardziej skuteczne uznali:
- rozszerzenie usług gospodarki odpadami na nieformalnych osiedlach;
- dostęp do taniej, czystej energii;
- edukację o skutkach zdrowotnych spalania.
Za istotne uznano również wprowadzenie zakazu używania plastiku, natomiast zwiększanie podaży tradycyjnych paliw czy bezpieczne spalanie plastiku oceniono jako mniej skuteczne.
Badanie pokazuje, iż spalanie odpadów plastikowych w charakterze paliwa nie jest zjawiskiem marginalnym, ale szeroko rozpowszechnionym wynikiem splotu ubóstwa energetycznego i niewydolnej gospodarki odpadami. Autorzy podkreślają, iż problemu nie da się rozwiązać punktowo: zakazy mogą wręcz zwiększyć spalanie plastiku w domach.
Dopiero dostosowane do lokalnych realiów ubogich dzielnic Globalnego Południa inwestycje w odpady i energię mogą ograniczyć praktykę, która dziś pozostaje dramatycznym kompromisem między potrzebą ugotowania posiłku a ryzykiem zdrowotnym. Taka długowzroczna strategia łączy realizację dwóch Celów Zrównoważonego Rozwoju ONZ: zrównoważone miasta (SDG 11) i czystą energię (SDG 7).
Źródło:
Bharadwaj, B., Gates, T., Rose, S. et al. Prevalence of plastic waste as a household fuel in low-income communities of the Global South. Nat Commun 17, 50 (2026). https://doi.org/10.1038/s41467-025-67512-y
