Pół roku systemu kaucyjnego w Polsce. Podsumowanie

Zaczęło się od Skandynawii: Szwecja jako pierwsza w Europie wprowadziła system kaucyjny obejmujący wytwory z plastiku i metalu już w 1984 r. Za jej przykładem podążyła Finlandia (1996 r.) i Norwegia (1999 r.), tym samym znacznie wyprzedzając Unię Europejską, która regulacje dotyczące większej efektywności przetwarzania plastiku zaczęła wprowadzać dopiero w 2019 r. Dziś prościej jest wymienić kraje, które z systemu kaucyjnego nie korzystają, a jest to zaledwie sześć państw (Francja, Hiszpania, Włochy, Belgia, Portugalia i Czechy) na dwadzieścia siedem członkowskich. Polska dołączyła do grona ekologicznej większości 1 października 2025 r.

Przypomnijmy: system kaucyjny polega na opłacaniu kaucji przy zakupie butelek i puszek (wszystkie wykonane z plastiku, metalu bądź wielorazowego użytku) oraz odzyskiwaniu dopłaconych pieniędzy przy ich zwrocie do sklepu. Warto wspomnieć, iż kaucja zostaje naliczana tylko wtedy, gdy na butelkach lub puszkach znajdują się informujące o tym naklejki. Dopłata realizowana jest dopiero przy kasie, a na paragonie widnieje jako osobna pozycja (choć do dokonania zwrotu nie jest potrzebny żaden dowód zakupu; wymagane jest jedynie, by produkt był niezgnieciony). Cel? Według Ministerstwa Klimatu i Środowiska – „zwiększenie poziomu selektywnego zbierania odpadów opakowaniowych”, co w praktyce oznacza poprawienie wydolności systemu przetwarzania tworzyw sztucznych, a konkretnie – ilości odpadów, która jest mu poddawana.

System kaucyjny ma zatem wspierać gospodarkę o obiegu zamkniętym oraz wspomagać recykling.

W Polsce, podobnie jak w pozostałych krajach Europy, recykling jest jak dotąd najczęściej stosowaną formą utylizacji odpadów; w Europie średni jego poziom wynosi 45%, u nas – ok. 38% (stan na 2022 r.). Nie zmienia to faktu, iż plastik, który ze względu na bardzo długi czas rozkładu (od kilkuset do choćby tysiąca lat!) stanowi największe wyzwanie dla polskiego recyklingu, jest przetwarzany ponownie tylko w 46,3%. Główną przyczyną takiego stanu rzeczy jest problem z zebraniem i oczyszczeniem plastików (tworzywa sztuczne muszą być w dobrym stanie, by być poddane recyklingowi) oraz niewydolność krajowych systemów gospodarki odpadami – śmieci jest zwyczajnie za dużo. Szacuje się, iż przeciętny Polak produkuje choćby 376,9 kg śmieci rocznie (stan na 2024 r.), a liczba ta stale rośnie – w latach 2014-2024 r. odnotowano wzrost na poziomie 40%.

Na tle innych europejskich państw polski recykling przynosi całkiem zadowalające efekty (np. w Danii skuteczność przetwarzania plastików wynosi zaledwie 23,5%, we Francji – 25,2%), choć Polska przez cały czas nie jest w czołówce – tę tworzą Słowacja (59,6%) wraz z Belgią (54,2%) i Niemcami (51,1%). W skali globalnej tworzywa sztuczne przetwarzane są tylko w 9%.

Aby poprawić statystyki, Parlament Europejski w 2024 r. zatwierdził nowe przepisy mające wspierać ponowne przetwarzanie tworzyw sztucznych. Według tych zasad państwa członkowskie są zobligowane m.in. do wprowadzenia selektywnego zbierania 90% jednorazowych pojemników na napoje wykonanych z plastiku lub metalu do 2029 r. System kaucyjny jest zaś uważany za najskuteczniejsze narzędzie, by sprostać temu wyzwaniu. Od zwykłych koszy na plastikowe śmieci różni się tym, iż obejmuje tylko określone opakowania, będące w dobrym stanie (czyste i nieuszkodzone), które w efekcie można łatwiej i szybciej przetworzyć. W krajach, w których funkcjonuje od wielu lat, poziom zwrotu ma przekraczać wymagane 90% – rekordową skuteczność odnotowują Niemcy (ok. 97%!), które wprowadziły obowiązkową kaucję już w 2003 r.

Piszemy o Ludziach, a nie o władzy

Pokazujemy prawdę o przyczynach, nie o skutkach. Jesteśmy Twoim głosem. Wspieraj niezależność!

Przekaż darowiznę i stań się naszym współwydawcą

System (nie)opłacalny?

O wejściu w życie systemu kaucyjnego wie już zdecydowana większość Polaków – taką świadomość deklaruje 88% badanych ogólnopolskiej kampanii #rePETujemy; 62% twierdzi, iż oddaje opakowania: 40% regularnie, a 22% – sporadycznie. Jak można się domyślać, w przypadku ponad połowy (55%) główną motywacją jest ta finansowa. Konsumenci zwracają zużyte opakowania, chcąc odzyskać dopłaconą kwotę (0,50 zł za butelki plastikowe do 3 litrów i metalowe puszki do 1 litra oraz 1 zł za butelki szklane). 37% badanych uczestniczy w systemie kierując się chęcią recyklingu odpadów.

Taka aktywność przekłada się na zwrot blisko 28 mln butelek i puszek z 530 mln wprowadzonych na rynek z oznakowaniem kaucyjnym (od października 2025 r. do stycznia 2026 r.). Najwięcej zwrotów odnotowywanych jest w dużych miastach, głównie w Warszawie, Szczecinie i Krakowie. Skuteczność systemu w ciągu pierwszych trzech miesięcy wynosi niecałe 5,28%. Nie są to specjalnie optymistyczne dane, choć należy pamiętać, iż obejmują okres przejściowy działania systemu.

Początki bywały trudne również w innych krajach.

W 2024 r., gdy na Węgrzech dopiero wprowadzano kaucję, okazało się, iż w sklepach brakuje odpowiednio oznaczonych napojów, nie działa także część automatów (nazywanych często „zwrotomatami” lub „butelkomatami” – po wrzuceniu butelek do środka, automat natychmiast rozpoznaje, czy jest ona objęta kaucją, a jeżeli tak – wydaje paragon na zwrot kaucji). Mimo tych komplikacji Węgrom już w 2025 r. udało się wygenerować skuteczność na poziomie 88,8%! Aby w Polsce osiągnąć podobny sukces, należy przede wszystkim rozważyć czynniki zniechęcające Polaków do uczestnictwa w systemie – i podjąć próbę ich zmiany.

Według badania #rePETujemy największym problemem jest brak punktów zwrotu w najbliższej okolicy – twierdzi tak 34% respondentów, którzy nie korzystają z systemu kaucyjnego. Teoretycznie, każdy sklep powyżej 200 m² jest zobligowany do przyjęcia butelek i puszek oraz wypłacenia za nie należności (często są to także kupony rabatowe na zakupy). Mniejsze sklepy mają obowiązek tylko naliczania kaucji; przyjmowanie odpadów jest dla nich dobrowolne. Jak pokazują statystyki, ilość placówek ma najważniejsze znaczenie, a ich obecna liczba okazuje się być niewystarczająca. Zbyt czasochłonny transport butelek zniechęca do zwrotu.

Jeśli konsument nie jest w stanie znaleźć punktu zwrotu w dogodnej lokalizacji, prawdopodobnie nie będzie uczestniczył w systemie.

To samo tyczy się automatów; 32% ankietowanych deklaruje, iż nie oddaje butelek ze względu na nieczynne maszyny. Urządzenia są często zapchane już oddanymi odpadami, które zalegają i nie są regularnie wywożone. Polacy bardzo chętnie korzystają z automatyzacji różnych usług; według badań „Postawy Polaków wobec nowych technologii” organizowanych przez bądźwzasięgu (2023 r.) choćby 67% ankietowanych twierdzi, iż to dzięki technologii ich życie staje się łatwiejsze i bardziej komfortowe. Wykorzystując ten mechanizm, dobrą zachętą do korzystania z systemu kaucyjnego byłoby jego stopniowe unowocześnianie. Większa liczba automatów i usprawnienie ich opróżniania – a więc uczynienie systemu wygodniejszym i przez to bardziej atrakcyjnym w oczach Polaków – przełoży się na wzrost efektywności.

Istotną kwestią jest nie tylko transport, ale i samo przetrzymywanie odpadów do momentu oddania. Warto zauważyć, iż obecne zasady segregacji wymagają ścisłego podziału na 5 pojemników (tworzywa sztuczne, bio, mieszane, papier i szkło), co już teraz stanowi wyzwanie dla osób zajmujących nieduże mieszkania. System kaucyjny oznacza zaś konieczność wygospodarowania osobnego miejsca na butelki i puszki, których w dodatku nie można gnieść – każdy z produktów objętych kaucją musi być zwrócony w możliwie jak najlepszym stanie. Dla mieszkańców niedużych przestrzeni staje się to zwyczajnie kłopotliwe i czyni codzienne funkcjonowanie bardziej uciążliwym. Taki powód niekorzystania z systemu kaucyjnego podaje 32% badanych.

W wielu gminach problemem jest także wywóz śmieci, którego koszty wzrosły od momentu wprowadzenia systemu kaucyjnego. Dzieje się to ze względu na zmianę obiegu opakowań po napojach; dotychczas były wrzucane do żółtych koszy, skąd trafiały do sortowni, gdzie wybierano te o najwyższej jakości rynkowej i następnie sprzedawano recyklerom. Przychody z tych transakcji pozwalały firmom odpadowym na obniżenie kosztów obsługi gmin, a to z kolei przekładało się na mniejsze koszty mieszkańców.

Na systemie kaucyjnym cierpią zatem te przedsiębiorstwa, którym odebrano możliwość generowania wpływów ze sprzedaży odpadów.

Skutkiem jest podnoszenie opłat za odbiór i wywóz innych śmieci, np. zmieszanych czy bioodpadów. Ministerstwo Klimatu i Środowiska ma już pracować nad rozwiązaniem, które ograniczyłoby tego rodzaju negatywne konsekwencje działania systemu i jednocześnie wsparło samorządy w dalszym wprowadzaniu kaucji. Jak dotąd problemy związane z dodatkowymi kosztami odrzucają od systemu kaucyjnego 25% badanych.

Być eko

Głównym problemem w odbiorze systemu kaucyjnego są zatem kwestie organizacyjne, którym póki co nie sprostało państwo – choć same przygotowania do wprowadzenia systemu trwały dwa lata. Warto dodać, iż jego początek i tak przesunięto ze stycznia 2025 r. na październik, ze względu na problemy logistyczne, których najwyraźniej przez cały czas nie udało się w pełni rozwiązać – świadczą o tym zarówno odpowiedzi osób korzystających z systemu, jak i odrzucających kaucję; spostrzeżenia obu tych grup praktycznie się pokrywają.

Wśród badanych, którzy oddają butelki, około:

• 46% ma kłopot ze znalezieniem im miejsca w domu,
• 41% zwraca uwagę, iż najbardziej uciążliwym problemem podczas zwrotu są nieczynne automaty,
• 32% twierdzi, iż problematyczna jest także odległość od samego punktu odbioru i nieczynne maszyny,
• 17% wskazuje na brak odpowiedniego przeszkolenia personelu sklepów w zakresie samego systemu kaucyjnego jako przeszkodę; część pracowników nie ma odpowiedniej wiedzy na temat możliwości zwrotu opakowań.

Spójność w obserwacjach prowadzi do ważnych wniosków: prawdopodobnie system będzie dawał coraz bardziej zadowalające efekty wraz ze zwiększeniem liczby automatów i ulepszeniem przestrzeni przeznaczonej do zwrotów w sklepach.

Według szacunków Ministerstwa Klimatu i Środowiska, w Polsce w październiku 2025 r. było ok. 45 tys. punktów handlowych oferujących zwrot butelek (dokładne dane dotyczące ilości butelkomatów nie są znane), a ich liczba stale rośnie. Należy także pamiętać o mniejszych sklepach, które przyjmują butelki dobrowolnie, a nie są uwzględniane w rządowych rachunkach. Mając za wzór chociażby Niemcy, lidera w przetwarzaniu plastiku, gdzie liczba punktów zwrotnych wynosi od 130 do 150 tys., a 25% z nich to automaty, Polsce nie pozostaje nic innego, jak tylko zadbać o zwiększenie dostępności i zautomatyzowanie systemu kaucyjnego oraz usprawnienie jego wewnętrznego działania.

Zapraszamy na staże, praktyki i wolontariat!

Dołącz do nas!

Ekologia przyjazna Polakom

Najważniejszy dylemat – czy oczekiwania Polaków dotyczące systemu kaucyjnego zostały spełnione – pozostaje tylko częściowo rozstrzygnięty. Dotychczasowe opinie są mieszane. Różnice w poglądach wynikają m.in. ze zmiany stosunku polskiego społeczeństwa do samej ekologii.

Trudno bowiem oczekiwać zainteresowania systemem kaucyjnym od osób, którym na nim zwyczajnie nie zależy – a okazuje się, iż takich jest coraz więcej.

Według corocznych raportów EKObarometru Polacy wykazują umiarkowany entuzjazm wobec zmian podyktowanych koniecznością dbania o środowisko naturalne, a najliczniej deklarowaną postawą jest zobojętnienie na tę kwestię (36% badanych – stan na 2025 r.). Dbanie o przyrodę zastępują inne priorytety, m.in. zdrowie, ekonomia i bezpieczeństwo. Jest to trend, który zaczął rozprzestrzeniać się stosunkowo niedawno – wyraźny spadek poparcia dla ekologii w porównaniu z poprzednimi latami jest odnotowywany od początku 2025 r. Najbardziej kuleje wiedza merytoryczna – na pięć miesięcy przed wprowadzeniem w Polsce systemu kaucyjnego:

• aż 37% Polaków miało problem z podaniem jego poprawnej definicji,
• 75% nie wiedziało, iż kaucja wchodzi w życie już w tym roku,
• dla 44% hipotetyczne przesunięcie początku jej funkcjonowania nie miało znaczenia.

Spośród ankietowanych 55% zadeklarowało, iż nie zwraca uwagi na ekologiczne oznaczenia na produktach – to niepokojąca odpowiedź, biorąc pod uwagę, iż system kaucyjny polega m.in. na stosowaniu nowych oznaczeń.

Wniosek?

Polacy zaczynają dystansować się od ekologii, traktując związane z nią zmiany jako wyrzeczenia lub niepotrzebne ingerencje, w których nie chcą uczestniczyć.

Za jeden z pośrednich skutków takiej postawy można uznać nikłą efektywność systemu kaucyjnego; niedociągnięcia systemu stają się pretekstem, by nie uczestniczyć w zwrocie odpadów, bo „Eko-Obojętni” postrzegają to jako czasochłonne i wymagające zajęcie. Z kolei brak wystarczającej wiedzy prowadzi do utrwalania się wielu nieprawdziwych, szkodliwych przekonań na temat kaucji oraz podważania sensu całego przedsięwzięcia. Niewystarczająca skuteczność kampanii informacyjnych i edukacji w zakresie ekologii skutkuje coraz niższą świadomością Polaków, a co za tym idzie – ich mniejszym zaangażowaniem.

Aby system kaucyjny odpowiadał potrzebom jego krytyków, musi przejść kolejne zmiany – a więc ponownie sprowadza się to głównie do naprawienia omówionych wcześniej błędów w organizacji.

Dbanie o naturę nie musi być równoznaczne z całkowitym brakiem komfortu czy utratą decyzyjności – wręcz przeciwnie, jest wyborem między pozornie wygodną teraźniejszością, a znacznie trudniejszą przyszłością.

System kaucyjny jest ważnym testem dla Polaków, bo kolejne ekologiczne innowacje mogą okazać się konieczne.

Już teraz wprowadzenie kaucji rozważa coraz więcej państw, m.in. Hiszpania i Anglia. Polska ma szansę na dołączenie do zielonej czołówki Europy w tym obszarze, jednak nie powinna lekceważyć coraz silniejszych głosów sceptycyzmu. Analizowanie i eliminowanie systemowych wad kaucji z pewnością będzie najważniejsze w zwiększaniu jej popularności – niemniej, warto rozważać także pozasystemowe czynniki.

Brak wiedzy nie może stać się wytłumaczeniem dla zaniedbań w kwestii ekologii.

Należy dbać o świadomość Polaków – z odgórnym ulepszaniem systemu kaucyjnego przez rząd.

Inne źródła: