Jak „zielone” są lokalne finanse? Przekonaj się!

Dostępność środków finansowych determinuje w polskich samorządach działania zmierzające do osiągnięcia neutralności klimatycznej – to jeden z głównych wniosków wynikających z Rankingu Zielonych Finansów Samorządowych. Zebrane w rankingu dane pozwalają szczegółowo przeanalizować wydatki poszczególnych samorządów i wyróżnić te miasta i gminy, które najbardziej angażują się w zielone inwestycje.

Podczas tegorocznej kwietniowej odsłony Samorządowego Kongresu Finansowego Local Trends w Sopocie ogłoszono po raz kolejny wyniki Rankingu Zielonych Finansów Samorządowych. Ranking został opracowany przez ekspertów Związku Miast Polskich i Fundacji Miasto, a od 2026 r. Partnerem Strategicznym Rankingu jest Orlen.

88,4 mld zł – TO ŁĄCZNA KWOTA WYDATKÓW GMIN I MIAST NA PRAWACH POWIATU NA ZIELONE INWESTYCJE W LATACH 2014-2024

Zestawienie ma na celu wyróżnienie tych samorządów, które charakteryzują się najwyższym zaangażowaniem w zielone inwestycje. Podstawą Rankingu jest Indeks Zielonych Finansów Samorządowych opracowany przez naukowców z Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu. W tym roku wyróżnienia przyznano w czterech kategoriach: gminy miejskie, gminy miejsko-wiejskie, gminy wiejskie i miasta na prawach powiatu. W 2026 r. liderami zielonych finansów samorządowych zostali: Jawor (gminy miejskie), Kłecko (gminy miejsko-wiejskie), Kleszczów (gminy wiejskie) i Bydgoszcz (miasta na prawach powiatu).

WSPÓŁPRACA Z BIZNESEM KLUCZEM DO SUKCESU

Niewątpliwie oczekiwania społeczeństwa wobec sektora publicznego, w tym także samorządowego w zakresie przeciwdziałania negatywnym skutkom zmian klimatu ciągle rosną. Przykładowo szacuje się, iż w latach 2015-2024 średnia globalna temperatura była wyższa o około 1,24-1,28°C w porównaniu do okresu przedindustrialnego. Z kolei do końca XXI w. wzrost ten może wynieść choćby ponad 3,3°C (European Environment Agency, Global and European temperatures, 2025).

Warto zauważyć, iż łączne globalne nakłady na finansowanie działań klimatycznych w 2023 r. wyniosły ok. 1,9 bln USD. Z kolei już w 2011 r. Komisja Europejska szacowała, iż w celu obniżenia poziomu emisji gazów cieplarnianych o 80-95% w porównaniu do 1990 r., gospodarka unijna powinna ponosić nakłady rzędu 270 mld EUR rocznie przez kolejne 40 lat (European Environment Agency, Global and European temperatures, 2025).

RYS. 1. INWESTYCJE PRYWATNE I PUBLICZNE W OCHRONĘ ŚRODOWISKA NA OBSZARZE UE

Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostat

Dlatego też coraz ważniejsze jest monitorowanie ponoszonych nakładów na zielone inwestycje, co znajduje swoje odzwierciedlenie w statystyce międzynarodowej. Istotna część wydatków na zieloną transformację jest ponoszona przez sektor prywatny.

Przykładowo na ochronę środowiska w UE w latach 2015-2024 wydatkowano łącznie ponad 614 mld EUR. Jest to wartość dalece odstająca od przyjętych w 2011 r. założeń. Mając na uwadze powyższe relacje dotyczące ponoszonych nakładów, kolejnej odsłonie Rankingu Zielonych Finansów Samorządowych towarzyszyła debata pt. „Zielony pakt lokalny: Jak zintegrować biznes, samorząd i finanse dla klimatu?”. Uczestnicy debaty wskazywali w szczególności na potrzebę współpracy pomiędzy sektorem publicznym, a prywatnym i to nie tylko w kwestiach finansowych.

Istotnym elementem tej współpracy są również działania partycypacyjne, w które coraz chętniej włączają się przedstawiciele biznesu. Są to również zielone inwestycje rozumiane również jako „zazielenienie” procesów, które dzieją się w miastach.

Interesującym przykładem jest np. sposób zarządzania energią w Bydgoszczy czy Włocławku. Bydgoszcz przystąpiła do projektu pn. „Robotyzacja procesu pozyskiwania, dystrybucji i archiwizacji dokumentów za energię elektryczną od sprzedawcy oraz dystrybutora dla jednostek Miasta Bydgoszczy wraz z pozyskaniem danych z tych dokumentów”.

RYS. 2. PRZECIĘTNY POZIOM INDEKSU ZIELONYCH FINANSÓW SAMORZĄDOWYCH

Źródło: opracowanie na podstawie badań w ramach Projektu Indeks Zielonych Finansów Samorządowych, Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu 2026.

W efekcie, oprócz analizy kosztów zużycia energii możliwe jest przeprowadzenie wielu istotnych analiz (w tym również dotyczących emisji CO2). Tym samym automatyzacja tych procesów pozwala przekładać się na wymierne korzyści dla miasta. Z kolei we wspomnianym Włocławku, przyjęte rozwiązanie umożliwia uzyskanie informacji w zakresie zarządzania oświetleniem ulic, poprzez np. automatyczną redukcję mocy pojedynczych opraw lamp ulicznych.

Współpraca z biznesem oprócz kwestii partycypacyjnych, czy też nowych rozwiązań technologicznych, może obejmować również wspólną realizację projektów, czego przykładem jest Port Czystej Energii Sp. z o.o. Inwestycja w Gdańsku została zrealizowana w ramach partnerstwa publiczno-prywatnego. Z tego względu jednym z warunków dążenia do osiągnięcia neutralności klimatycznej jest szeroko rozumiana kooperacja pomiędzy sektorem publicznym a prywatnym.

FINANSOWANIE ZIELONEJ TRANSFORMACJI WYZWANIEM DLA SAMORZĄDÓW

W ramach Rankingu Zielonych Finansów Samorządowych szczególną uwagę zwraca się na poziom zazielenienia budżetów lokalnych. Źródłem danych są informacje zawarte w rocznych sprawozdaniach budżetowych (Rb28S) składanych przez samorządy do Ministerstwa Finansów i Gospodarki. Dlatego też w obiektywny sposób możliwe jest dokonanie szacunkowego pomiaru poziomu nakładów ponoszonych na zielone inwestycje, a także co najważniejsze – uchwycenie trendu. Wyniki Indeksu Zielonych Finansów Samorządowych w latach 2018-2024 wskazują, iż ostatnie lata (2023-2024) charakteryzowały się zdecydowanie niższymi wartościami.

W sposób szczególny jest to widoczne w grupie miast na prawach powiatu (MNPP) i gmin miejskich (GM). Z kolei w gminach wiejskich (GW) w 2024 r. odnotowano wzrost wartości Indeksu, a dodatkowo jego wartość w tej grupie osiągnęła najwyższą wartość w całym analizowanym okresie. Podobnie w gminach miejsko-wiejskich (GMW) odnotowano wzrost wartości Indeksu do poziomu z 2021 r.

Łączna kwota wydatków gmin i miast na prawach powiatu w latach 2014-2024 wyniosła ponad 88,4 mld zł, z tego największą wartość wydatkowały miasta na prawach powiatu (ponad 31,0 mld zł). Drugim, co do wielkości poziomem, odznaczały się gminy wiejskie (blisko 28,5 mld zł), a najmniej wydatkowały gminy miejskie (ponad 9,7 mld zł). Warto jednak zauważyć, iż z punktu widzenia finansowego zaangażowania gmin i miast w zieloną transformację, istotne jest uzyskanie odpowiedzi na pytanie o to jaką część wydatków majątkowych stanowią wydatki na inwestycje zrównoważone środowiskowo.

RYS. 3. ZNACZENIE ZIELONYCH WYDATKÓW MAJĄTKOWYCH

Źródło: opracowanie własne na podstawie sprawozdań budżetowych JST publikowanych na BIP Ministerstwa Finansów i Gospodarki

Analizując dane na rys. 4 warto zwrócić uwagę, iż widoczne są okresowe spadki i wzrosty, które są zbliżone do kształtowania się wydatków majątkowych współfinansowanych środkami zagranicznymi. Pogłębiona analiza źródeł finansowania wykazała, iż zielone wydatki majątkowe są determinowane dostępnością środków zagranicznych, w tym unijnych.

Z kolei po 2021 r. zaobserwowano znacząco wyższy udział wydatków na inwestycje zrównoważone środowiskowo w łącznej kwocie wydatków majątkowych w przypadku gmin wiejskich i miejsko-wiejskich niż gmin miejskich i miast na prawach powiatu. Jest to związane w szczególności z dostępnością środków krajowych, które w sposób istotny finansowały zielone inwestycje. Z powyższego wynika, iż wydatki na inwestycje zrównoważone środowiskowo nie są najwyższym priorytetem w polityce inwestycyjnej gmin i miast.

Są one realizowane w szczególności w momencie dostępności środków bezzwrotnych (np. dotacji), co może być również skutkiem ograniczonych możliwości finansowych JST.

RYS. 4. ZIELONE WYDATKI MAJĄTKOWE NA 1 MIESZKAŃCA W 2024 R.

Źródło: opracowanie własne na podstawie sprawozdań budżetowych JST publikowanych na BIP Ministerstwa Finansów i Gospodarki oraz Banku Danych Lokalnych GUS

Na zakończenie warto zwrócić uwagę na poziom zielonych wydatków majątkowych w przeliczeniu na 1 mieszkańca. Trzeba zauważyć, iż w 2024 r. najwyższą przeciętną wartość zielonych wydatków majątkowych odnotowano w gminach wiejskich (blisko 682 zł). Widoczne są skupiska zielonych gmin i miast zwłaszcza w centralnej i południowo-wschodniej Polsce. Zróżnicowanie poziomu zielonych wydatków majątkowych w przeliczeniu na 1 mieszkańca wskazuje na nierównomierne podejście do kwestii zazielenienia polityki rozwoju (w tym również finansowej JST). Z tego względu istotnym wyzwaniem jest zapewnienie optymalnych źródeł finansowania potrzeb w zakresie ograniczania negatywnych skutków zmian klimatu.

Powyższa analiza wskazuje, iż dążenie do osiągnięcia neutralności klimatycznej jest determinowane w szczególności dostępnością środków finansowych. Ze względu jednak na ograniczone możliwości finansowania tych zadań, ale także luki technologiczne i kompetencyjne – niezwykle ważna jest kooperacja z biznesem. Wiodąca rola sektora prywatnego w finansowaniu zielonej transformacji, przy niezbędnym udziale sektora publicznego wskazuje na zasadność tworzenia „zielonych paktów lokalnych”. W tym przypadku JST występują jako inicjator i koordynator bezpieczeństwa środowiskowego, z kolei lokalny biznes jest jednocześnie dostarczycielem kapitału i technologii, a rolą sektora finansowego jest projektowanie skutecznych montaży finansowych opartych na potencjale gospodarczym JST.

Tekst: dr Daniel Budzeń, Związek Miast Polskich / Fundacja Miasto

Chcesz wiedzieć więcej? Czytaj magazyn Zielona Gmina: