1 godzina temu
11 marca 2011 roku gigantyczne tsunami uderzyło w elektrownię atomową Fukushima Daiichi w Japonii. Tsunami zostało wywołane trzęsieniem ziemi, które spowodowało automatyczne wyłączenie reaktorów. Systemy chłodzące cały czas działały i przez pierwszą godzinę po awarii sytuacja sprawiała wrażenie opanowanej. Godzinę później nadeszła kolejna fala, wyższa niż przewidywały projektowe zabezpieczenia i zatopiła generatory oraz rozdzielnie elektryczne. Nastąpił blackout i od tego momentu personel elektrowni działał po omacku.
Woda zaczęła wrzeć i odparowywać, jej poziom opadał, a pręty paliwowe zaczęły się odsłaniać. Temperatura rosła, doprowadzając do tego, czego atom boi się najbardziej, czyli stopienia rdzeni reaktorów. Doszło do wybuchów, ale warto pamiętać, iż nie były to eksplozje nuklearne (wybuchł wodór, a nie sam rdzeń jak w Czarnobylu), a katastrofa polegała na długim, wielodniowym wymykaniu się reaktorów spod kontroli. Przeraziło to cały świat, bo nikt nie wiedział, czy uda się zatrzymać ten koszmar.
Krajobraz po atomie
Ewakuowano mieszkańców, a skażeniu uległa ziemia, pola uprawne, rowy melioracyjne, dachy, szkoły, place zabaw, lasy i góry.
Japonia przez lata prowadziła gigantyczną operację dekontaminacyjną: ścinano trawę, myto budynki, usuwano ściółkę i zeskrobywano wierzchnią warstwę ziemi. Wszystko pakowano w wielkie, czarne worki, które do dziś są składowane w okolicach Fukushimy.
Sama Fukushima Daiichi przez cały czas stoi – ale nie jako elektrownia, tylko jako jeden z największych i najdroższych placów demontażu na świecie. W jej wnętrzu wciąż znajduje się 880 ton stopionego paliwa jądrowego zmieszanego z betonem, stalą i gruzem, którego pełne usunięcie planowane jest dopiero na połowę stulecia.
Instytucjonalną twarzą katastrofy było TEPCO – Tokyo Electric Power Company, japoński koncern energetyczny obsługujący Tokio i wschodnią Japonię. Korporacyjny gigant z politycznymi wpływami, ogromnymi pieniędzmi i statusem instytucji „ważnej”.
Tygodnik Spraw Obywatelskich
Od 2020 roku odkrywamy niewygodne prawdy i nagłaśniamy historie, które mają moc zmieniać Polskę.
Przekaż darowiznę i stań się naszym współwydawcą
TEPCO przez lata uchodziło za firmę technokratyczną, nowoczesną i nietykalną. Było częścią japońskiego establishmentu politycznego, sponsorowało kampanie informacyjne o bezpieczeństwie energii jądrowej i współpracowało z ministerstwami. Firma dostawała ostrzeżenia, iż zabezpieczenia przeciw tsunami są niewystarczające, wiedziała, iż awaryjne generatory są umieszczone za nisko i iż scenariusz całkowitej utraty zasilania jest możliwy. Mimo to odkładała modernizacje, bo były drogie, niewygodne i mogły wywołać pytania opinii publicznej o bezpieczeństwo atomu.
Po katastrofie TEPCO praktycznie załamało się finansowo. Koszty odszkodowań, dekontaminacji i demontażu Fukushimy są tak ogromne, iż firma do dziś funkcjonuje pod nadzorem i ze wsparciem państwa. Jednak największe znaczenie ma nie sam upadek korporacji, ale wnioski z oficjalnego raportu niezależnej komisji śledczej powołanej przez parlament Japonii — The Fukushima Nuclear Accident Independent Investigation Commission (NAIIC). Nie jest to zwykły techniczny raport o awarii jądrowej, ale akt oskarżenia wobec państwa japońskiego, regulatorów i TEPCO.
Komisja uznała, iż Fukushima nie była wyłącznie skutkiem tsunami, ale „katastrofą stworzoną przez człowieka” – możliwą do przewidzenia i możliwą do ograniczenia, gdyby system działał uczciwie i kompetentnie. Nie zawiniła wyłącznie natura, ale przede wszystkim ludzie.
Państwo bez scenariusza
Raport NAIIC pokazuje przerażający obraz improwizacji podczas topienia się rdzeni reaktorów. Zabrakło jasnego dowodzenia, instrukcje były nieaktualne, a komunikacja między miejscem katastrofy a Tokio opóźniona i niepełna. najważniejsze decyzje – odpowietrzanie, wpuszczanie wody morskiej, ewakuacja personelu – podejmowano po sporach kompetencyjnych, a część działań wykonywano metodą prób i błędów.
Jeszcze mocniejsze oskarżenia dotyczą sposobu potraktowania mieszkańców Fukushimy.
Ewakuacje były spóźnione, chaotyczne i często prowadziły ludzi przez obszary wyższego skażenia, bo dane o rozprzestrzenianiu się radioaktywnej chmury nie były adekwatnie wykorzystane. Mieszkańcy nie otrzymali jasnych informacji, czy mają zostać, uciekać, czym oddychają i czy ich dzieci są bezpieczne. Państwo zawiodło w podstawowym obowiązku ochrony obywateli, a katastrofy nie skończyły się na samym wybuchu. Doszło przecież także do skażenia środowiska, rozpadu lokalnych wspólnot, przymusowych przesiedleń, utraty domów, pracy i poczucia bezpieczeństwa. Ofiarami zostali nie tylko napromieniowani pracownicy, ale też tysiące rodzin wyrwanych z własnego życia przez niekompetencje instytucji.
Japonia jest technologicznym mocarstwem, krajem procedur, dyscypliny i potęgą gospodarczą posiadającą atomowe doświadczenie. Fukushima jest więc symboliczna, bo to nie była biedna i chaotyczna republika, ale jedno z najbardziej zaawansowanych państw świata.
Katastrofa pokazała, iż atom nie jest wyłącznie kwestią technologii, a bezpieczeństwo może zostać zniszczone przez ludzką pychę, polityczne uwikłania i złą kulturę zarządzania.
Instytucje, które miały kontrolować TEPCO, były od niego mentalnie i politycznie zależne. Zamiast niezależnego regulatora istniał układ wzajemnego uspokajania się: operator zapewniał, iż wszystko jest bezpieczne, a urzędnicy te deklaracje akceptowali.
Złote spadochrony i drzwi obrotowe
Można oczywiście uznać, iż Fukushima była wyłącznie efektem japońskiej kultury milczenia i posłuszeństwa. Socjologiczny fragment raportu przypomina o japońskiej niechęci do kwestionowania autorytetów, trzymaniu się absurdalnych procedur i zamiataniu konfliktów pod dywan… Niestety problem w tym, iż grupowe unikanie odpowiedzialności nie jest wyłącznie japońską specjalnością.
Tam nikt nie chciał być tym, który powie: „ta elektrownia nie jest bezpieczna”, ale czy u nas ktoś taki się znajdzie? O podobnym mechanizmie przypomina się też podczas rozważań o energii jądrowej w Polsce.
Jedna z rozpatrywanych technologii pochodzi z Kanady, gdzie tajemnicą poliszynela są „drzwi obrotowe”, czyli przechodzenie ministrów, regulatorów i byłych szefów komisji bezpieczeństwa do firm powiązanych z branżą jądrową, w tym bezpośrednio z projektem. W taki właśnie sposób granica między niezależnym dozorem a interesem biznesowym niebezpiecznie się rozmywa, a od lat decyzje regulacyjne nie zapadają wbrew oczekiwaniom przemysłu.
Fukushima jest opowieścią o tym, co dzieje się wtedy, gdy biznes, polityka i administracja zaczynają wzajemnie się osłaniać, a bezpieczeństwo staje się papierową deklaracją.
To historia o zaawansowanym technologicznie kraju, który w kluczowym momencie okazał bezradny, bo jego najważniejsze instytucje zbudowano na konformizmie i unikaniu odpowiedzialności.
Przypomnijmy to jeszcze raz: TEPCO miało dane i ekspertyzy, ale „scenariusze grozy” uważano za mało prawdopodobne. I właśnie tak rodzi się większość katastrof: z ignorancji, zaniedbań, fałszywego poczucia bezpieczeństwa, świadomego ignorowania ryzyka i przekonania, iż najgorsze z pewnością się nie zdarzy!
