1300 zł dla wszystkich Polaka? Ten dodatek to prawdziwy hit

Bezwarunkowy dochód podstawowy to koncepcja zakładająca wypłatę regularnego świadczenia pieniężnego każdej osobie, niezależnie od dochodów, zatrudnienia czy sytuacji rodzinnej. W polskiej debacie publicznej pojawiła się propozycja ustalenia jego wysokości na poziomie 1300 zł miesięcznie.

Założenia są precyzyjne: świadczenie miałoby charakter powszechny, indywidualny i bezwarunkowy. Oznacza to, iż trafiałoby do każdej osoby, a nie do gospodarstw domowych, i nie byłoby uzależnione od spełnienia jakichkolwiek kryteriów. Kluczowym elementem jest także jego pieniężna forma – bez bonów czy ograniczeń w wydatkowaniu środków.

W interpelacji skierowanej do resortu finansów Michał Kowalski podkreślał, iż takie rozwiązanie mogłoby zapewnić obywatelom minimalne bezpieczeństwo socjalne oraz uprościć rozbudowany system świadczeń.

Koszt 1300 plus. 40 mld zł miesięcznie i 480 mld zł rocznie

Największą barierą pozostają finanse publiczne. Wiceminister finansów Jurand Dropa wskazał w odpowiedzi, iż wdrożenie programu w proponowanej skali oznaczałoby gigantyczne obciążenie budżetu.

Według wyliczeń:

• około 40 mld zł miesięcznie,
• blisko 480 mld zł rocznie.

To równowartość około 75 proc. planowanych dochodów budżetu państwa oraz ponad 12 proc. prognozowanego PKB. Dla porównania – wszystkie obecne świadczenia pieniężne o charakterze pozaubezpieczeniowym, w tym program 800+, kosztują niespełna 200 mld zł rocznie, czyli ponad dwukrotnie mniej.

Skala wydatków oznaczałaby konieczność głębokiej przebudowy systemu finansów publicznych, w tym zwiększenia podatków lub zadłużenia państwa.

Likwidacja świadczeń? 13. i 14. emerytura pod znakiem zapytania

Resort finansów nie pozostawia złudzeń: wprowadzenie bezwarunkowego dochodu podstawowego najprawdopodobniej wymagałoby rezygnacji z części istniejących świadczeń.

Wśród potencjalnych zmian wskazano:

• świadczenia rodzinne,
• i 14. emeryturę,
• część zasiłków z pomocy społecznej.

Oznaczałoby to zasadniczą zmianę filozofii polityki społecznej – odejście od systemu ukierunkowanego na konkretne grupy na rzecz jednego, uniwersalnego świadczenia.

Czy 1300 plus jest możliwe? Rząd odpowiada jednoznacznie

Ministerstwo Finansów jasno deklaruje, iż w tej chwili nie prowadzi prac nad wdrożeniem bezwarunkowego dochodu podstawowego w Polsce. Oznacza to, iż projekt pozostaje na poziomie koncepcji i debaty publicznej, bez konkretnych działań legislacyjnych.

W odpowiedzi podkreślono również, iż skutki wprowadzenia BDP są trudne do przewidzenia w skali całej gospodarki, a jego wpływ na finanse państwa byłby bezprecedensowy.

Bezwarunkowy dochód podstawowy w Europie – eksperymenty zamiast systemu

Choć idea BDP często przedstawiana jest jako rozwiązanie stosowane w krajach rozwiniętych, rzeczywistość wygląda inaczej. W Europie nie funkcjonuje żaden powszechny system bezwarunkowego dochodu podstawowego.

Najbardziej znane eksperymenty przeprowadzono m.in.:

• w Finlandii (2017–2018),
• w Niemczech (pilotaże prywatne),
• w Hiszpanii (ograniczone programy wsparcia dochodowego).

W Finlandii uczestnicy programu otrzymywali 560 euro miesięcznie. Badania wykazały poprawę dobrostanu psychicznego, ale nie odnotowano istotnego wzrostu aktywności zawodowej. Program nie został rozszerzony na całe społeczeństwo.

Podobne wnioski płyną z analiz prowadzonych w innych krajach – efekty są obiecujące w krótkim okresie, ale brak dowodów na skuteczność w skali całych gospodarek.

Skutki gospodarcze BDP – inflacja i rynek pracy

Ekonomiści wskazują na kilka kluczowych ryzyk związanych z wdrożeniem bezwarunkowego dochodu podstawowego.

Najczęściej wymieniane to:

• presja inflacyjna wynikająca z nagłego wzrostu dochodów społeczeństwa,
• trudne do oszacowania zmiany na rynku pracy,
• ryzyko spadku motywacji do podejmowania zatrudnienia w niektórych grupach,
• ogromne koszty systemowe.

Jednocześnie część badań sugeruje, iż wpływ BDP na aktywność zawodową może być ograniczony, a jego największą zaletą jest poprawa zdrowia psychicznego i poczucia bezpieczeństwa finansowego.

Problemem pozostaje jednak brak długoterminowych analiz obejmujących całe społeczeństwa. Większość dostępnych danych pochodzi z krótkotrwałych pilotaży.

1300 plus a system świadczeń społecznych w Polsce

Wprowadzenie bezwarunkowego dochodu podstawowego oznaczałoby fundamentalną zmianę obecnego modelu wsparcia. Polska polityka społeczna opiera się dziś na systemie selektywnym – świadczenia trafiają do określonych grup, takich jak rodziny z dziećmi czy emeryci.

BDP zastępowałby wiele z tych instrumentów jednym, uniwersalnym transferem pieniężnym. Zwolennicy wskazują na uproszczenie systemu i ograniczenie biurokracji, przeciwnicy – na ryzyko utraty wsparcia przez najbardziej potrzebujących.

Dodatkowym wyzwaniem pozostaje kwestia finansowania. Eksperci wskazują, iż wdrożenie BDP wymagałoby albo radykalnego podniesienia podatków, albo likwidacji znacznej części obecnych wydatków socjalnych.