Woda zagrożeniem dla zdrowia? Nowa strategia WHO ma wspomóc rozwój usług WASH

Niebezpieczna woda, brak odpowiednich warunków sanitarnych i niewłaściwe praktyki higieniczne przyczyniają się do co najmniej 1,4 mln zgonów rocznie. Światowa Organizacja Zdrowia przygotowała strategię w zakresie rozwoju usług WASH na lata 2026-2035, aby zminimalizować ogromne koszty społeczne, wynikające z braku dostępu do czystej wody i kanalizacji. Jaki jest kierunek zmian?

Jest lepiej, ale wciąż niedobrze

Strategia WHO dotycząca wody, warunków sanitarnych, higieny i odpadów na lata 2026–2035 podsumowuje aktualną sytuację wodną na świecie, podkreślając dramatyczne warunki życia w wielu miejscach na Ziemi. Mimo postępów osiągniętych od 2015 r. przez cały czas 1 na 4 osoby na świecie nie ma dostępu do bezpiecznie zarządzanych zasobów wody pitnej. W tej grupie znajduje się 106 mln osób, które piją wodę z nieuzdatnianych źródeł powierzchniowych.

Ponadto 3,4 mld ludzi wciąż nie ma dostępu do bezpiecznie zarządzanych usług sanitarnych, a 354 mln przez cały czas praktykuje otwartą defekację. Dodatkowym obciążeniem dla zdrowia publicznego na świecie są wstrząsy klimatyczne, wybuchy epidemii, migracje oraz starzejąca się infrastruktura, które zwiększają ryzyko rozprzestrzeniania się chorób przenoszonych drogą wodną.

Świat choruje przez wodę

O potrzebie inwestowania w usługi WASH (z ang. woda, usługi sanitarne i higiena) dobitnie przypomina globalny nawrót cholery, który w ciągu ostatnich 5 lat dotknął ponad 30 państw i skłonił WHO do ogłoszenia stanu zagrożenia zdrowia publicznego 3. stopnia.

Rośnie również liczba zachorowań na malarię i dengę, bardzo blisko związana z poziomem rozwoju usług WASH. Niewłaściwe przechowywanie wody, niekontrolowane składowanie odpadów i niedostateczne warunki sanitarne sprzyjają rozmnażaniu się komarów oraz zwiększają ryzyko transmisji chorób.

Kolejnym problemem są zakażenia szpitalne – w 2023 r. ok. 1,1 mld osób korzystało z placówek ochrony zdrowia pozbawionych podstawowego dostępu do wody, a ponad 130 mln z nich zachorowało z powodu infekcji wywołanych przez bakterie oporne na antybiotyki. W krajach o niskich i średnich dochodach choćby 15 proc. pacjentów szpitalnych zostaje co najmniej raz zakażonych w czasie pobytu w placówce ochrony zdrowia.

Plan strategiczny WHO na lata 2026–2035

Podsumowywanie smutnych faktów niczego nie zmieni, więc Światowa Organizacja Zdrowia proponuje ambitny plan na najbliższą dekadę. Nowa strategia opiera się na trzech kluczowych obszarach:

• normy, zarządzanie ryzykiem i regulacje, które zapewniają bezpieczne praktyki od źródła do kranu oraz w całym łańcuchu sanitarnym;
• monitoring i dowody wspierające podejmowanie decyzji, czyli tworzenie kręgosłupa danych, który pozwoli ukierunkować polityki oraz inwestycje;
• integracja z programami zdrowotnymi w zakresie podstawowej opieki zdrowotnej, reagowania na sytuacje kryzysowe oraz zwalczania chorób priorytetowych.

Wśród szczegółowych celów operacyjnych dotyczących wody pitnej znalazły się m.in. stworzenie ocen ryzyka dotyczących priorytetowych zagadnień, w tym substancji per- i polifluoroalkilowych (PFAS), fluoru oraz produktów ubocznych dezynfekcji oraz aktualizacja docelowych poziomów skuteczności w zakresie kontroli patogenów.

W kontekście usług sanitarnych wskazuje się natomiast konieczność rozwoju wspólnego nadzoru epidemiologicznego i gotowości na pandemie, rozwoju infrastruktury odpornej na zmianę klimatu oraz realizację flagowego przedsięwzięcia normatywnego, jakim jest aktualizacja Wytycznych dotyczących bezpiecznego wykorzystania ścieków.

Finansowy aspekt rozwoju WASH

Niestety, jak przyznają autorzy strategii, realizację zaplanowanych działań utrudnić może niestabilna sytuacja finansowa. Działania WHO w obszarze WASH są w dużej mierze uzależnione od dobrowolnych składek, a liczba darczyńców w ostatnich latach zmalała. Przypomnijmy, iż w styczniu 2026 r. z organizacji wycofały się Stany Zjednoczone.

Proponowany budżet programowy WHO na lata 2026–2027 wynosi 4,2 mld dolarów amerykańskich, co oznacza spadek o 21 proc. w porównaniu z pierwotną propozycją. Finansowanie i poziom zatrudnienia w organizacji znajdują się w tej chwili na historycznie niskim poziomie.

Tymczasem analitycy podkreślają, że globalne zwiększenie skali działań w zakresie WASH mogłoby uratować ponad 9 mln istnień ludzkich do 2075 r., przynieść korzyści ekonomiczne netto w wysokości 32,7 bln dolarów oraz zapewnić dziewiętnastokrotny zwrot z każdego zainwestowanego dolara.

Stosunek korzyści do kosztów w poszczególnych sferach działań wynosi:

• 11:1 w przypadku poprawy dostępu do bezpiecznej wody pitnej;
• 17,6:1 dla poprawy warunków sanitarnych;
• nawet 86:1 dla działań związanych z higieną rąk.

Regionalne wyzwania dla WHO

W nowej strategii WHO nie zabrakło regionalnego zróżnicowania problemu niedostatków wodno-sanitarnych w kontekście zdrowia publicznego. Najbardziej krytyczna sytuacja jest w Afryce, która wchodzi w okres programowania po 2025 r. z dużymi lukami w zakresie dostępu do bezpiecznie zarządzanych usług WASH oraz nawracającymi epidemiami cholery, nasilanymi przez wstrząsy klimatyczne i słabe systemy zarządzania. Choroby związane z dostępem do wody, higieny i systemów sanitarnych szerzą się również w regionie Azji Południowo-Wschodniej, a ryzyko zwiększa dynamiczna urbanizacja oraz nasilające się katastrofy klimatyczne.

W obu Amerykach średnie regionalne wskaźniki dostępu do usług WASH ukrywają głębokie nierówności występujące na obszarach wiejskich, w społecznościach rdzennych oraz na terenach podmiejskich, a także różnice związane z podatnością na efekty zmiany klimatu i starzejącą się infrastrukturą. Paradoksalnie, owe nierówności widać również w Europie, gdzie ogólny poziom dostępu do usług WASH jest wysoki, ale w małych systemach zaopatrzenia, na obszarach wiejskich oraz w sytuacjach kryzysowych dostęp do bezpiecznej wody bywa utrudniony i zagraża zdrowiu publicznemu.

Pisząc artykuł korzystałam z:

WHO water, sanitation, hygiene and waste strategy 2026-2035. Geneva: World Health Organization; 2025. https://doi.org/10.2471/B09661