Triada: kruchość, odporność i „antykruchość”, a transformacja ciepłownictwa systemowego

1 tydzień temu

Nowe czasy wymagają nowych strategii dla zapewnienia im przetrwania kryzysów, a choćby umocnienia się dzięki kryzysom i zmianom powodującym wstrząsy. To zdewaluowanie dotychczasowych strategii i potrzebę stworzenia nowych trendów zarządzania zauważyli i prezentują w swoich najnowszych publikacjach B. Baudler w „Strategii na niepewne czasy”, N.N. Taleb w „Antykruchości” oraz M. E. Raynor i M. Ahmed w „Trzech regułach”.

Autorzy tych publikacji pozwalają zrozumieć charakter zmian zachodzących w ostatnich latach w otoczeniu geopolitycznym, rynkowym i gospodarczym oraz uświadomić ich długo- i krótkoterminowe efekty. Wskazują jak zarządzający przedsiębiorstwami mogą odnaleźć się w nowych okolicznościach i jak te zmiany przekuć na korzystne dla organizacji decyzje, nowy model działania i nowy sposób myślenia. Czy nowe teorie zarządzania oparte o pojęcia, tj. „odporność” i „antykruchość” mają zastosowanie w praktyce w strategii przedsiębiorstw? W szczególności tych, które powinny ulec transformacji?

Próby odpowiedzi na te pytania podjęto w toku analizy czterech przedsiębiorstw z sektora ciepłownictwa systemowego. Przy czym zanonimizowano analizowane przedsiębiorstwa. Analiza ich sprawozdań finansowych wybranych przedsiębiorstw pozwoli także na weryfikację hipotezy zakładającej, iż kluczowym efektem ubocznym lub świadomym celem transformacji przedsiębiorstw ciepłowniczych jest budowa odporności lub osiągnięcie antykruchości. Transformacja przedsiębiorstw ciepłowniczych wynika z polityki klimatycznej Unii Europejskiej, ale nie jest obligatoryjna dla wszystkich przedsiębiorstwa. Jest wyborem strategii przynoszącym określone efekty. Wyborem zarządów przedsiębiorstw mającym wpływ na niezawodność dostaw ciepła i ceny ciepła, a więc istotnym społecznie i gospodarczo.

Wstęp

Ostanie lata radykalnie zmieniły otoczenie gospodarcze, rynkowe oraz wyzwania i perspektywę dla zarządzających przedsiębiorstwami. Podmioty gospodarcze musiały się nauczyć funkcjonować w czasach ciągłej zmiany i niepewności. Przewartościować priorytety i standardy działania przechodząc od strategii globalizacji, specjalizacji i filozofii „just in time”[1] do strategii „local content”[2], budowania rezerw strategicznych i dywersyfikacji różnych obszarów działalności. Nowe czasy wymagają bowiem nowych strategii dla zapewnienia im przetrwania najgorszych momentów i umożliwienia dalszego rozwoju – pomimo lub dzięki kryzysom. To zdewaluowanie dotychczasowych strategii i potrzebę kreacji nowych trendów zarządzania zauważyli i prezentują w swoich najnowszych publikacjach B. Baudler w „Strategii na niepewne czasy”, N.N. Taleb w „Antykruchości” oraz M.E. Raynor i MM. Ahmed w „Trzech regułach”. Te trzy pozycje literaturowe stanowią w mojej ocenie fundament nowej filozofii i nowej teorii zarządzania. Wymienione wyżej publikacje pozwalają zrozumieć charakter zmian zachodzących w ostatnich latach w otoczeniu geopolitycznym, rynkowym i gospodarczym oraz uświadomić ich długo- i krótkoterminowe efekty. Są poradnikiem jak radzić sobie z ciągłą zmianą, nieznaną i nieprzewidywalną przyszłością. Wskazują jak zarządzający przedsiębiorstwami mogą odnaleźć się w nowych okolicznościach i jak te zmiany przekuć na korzystne dla organizacji decyzje, nowy model działania i nowy sposób myślenia. Wymienieni wyżej autorzy w swoich książkach wskazują także ścieżki adaptacji do nowej rzeczywistości, jak się jej nie obawiać i czerpać z kryzysów korzyści. Stanowią zestawienie spójnych ze sobą wizji i podejścia do teorii zarządzania, utrzymując ten sam kontekst prezentowany z różnych perspektyw. W „Strategii na niepewne czasy” Baudler wielokrotnie odwołuje się wprost do teorii autora „Czarnego łabędzia” i „Antykruchości”, jako inspiracji przedstawionych w niej rozważań i tez. Jak stwierdza Baudler: „(…) globalizacja była erą optymalizacji. Świat po globalizacji będzie erą odporności.”[3] Jego zdaniem „W świecie po globalizacji sukces nie będzie mierzony wyłącznie wzrostem. Ważniejsze będą: zdolność adaptacji, bezpieczeństwo, lokalność i zaufanie.”[4] Zdaniem Baudlera paradygmaty teorii zarządzania z czasów globalizacji należy odrzucić na rzecz nowego podejścia. Budowania „odporności”.

Praźródłem pojęcia „odporność” w znaczeniu prezentowanym przez B. Baudlera są pojęcia wprowadzone przez do literatury i teorii zarządzania przez Taleba: „wytrzymałość”, „antykruchość” i ich antonim: „kruchości”. Taleb wymienia i omawia je w „Antykruchości” jako trzy typy ekspozycji na wstrząsy, czyli kryzysy lub gwałtowane zmiany rynkowe wywołane innowacjami.[5] Sens tych pojęć tłumaczy następująco: „Na tym polega różnica pomiędzy kruchością i antykruchością. W kruchych systemach nie ma opcji. Ale system antykruchy musi wybrać, co będzie najlepsze – najlepszą opcję.”[6] Opcję w biznesie należy rozumieć jako wariant prowadzania procesu, wariant struktury produkcji lub segmentów sprzedaży, strategię wyboru dostawców lub koszyka klientów. Synonimem opcji jest dywersyfikacja. Taleb wskazuje, że: „Opcja=asymetria + racjonalność.”[7] Asymetria jest miarą skośności, odchylenia rozkładu zmiennych. Asymetria jest nieliniowa. W definicji Taleba asymetria wynika z nierównowagi między potencjałem zysków, a potencjalną stratą. Jest miarą odchylenia związanego z szansą uzyskania bardzo dużych korzyści, przy minimalnym ryzyku poniesienia strat. Warunkiem sukcesu jest wybór najlepszej, racjonalnej opcji. Natomiast wspomniane wyżej pojęcie „odporności” według Budlera należy rozumieć jako „zdolność budowania organizacji odpornej i uczącej się – gotowej nie tylko przetrwać kolejną falę zmian, ale także wyjść z niej silniejszą”[8] i dalej twierdzi „Strategiczna odporność to zdolność do przejmowania inicjatywy wtedy, gdy inni się cofają.”[9] Odporność w tym rozumieniu to nie tylko ograniczenie podatności przedsiębiorstwa na negatywne efekty zakłóceń w jego otoczeniu, ale umiejętność podejmowania ryzyka ze świadomości swoich zasobów i ograniczeń by korzystać z okazji.[10] Z renty pioniera. Natomiast jak wyjaśnia różnice między odpornością, a kruchością Taleb: „antykruchość to coś więcej niż odporność czy wytrzymałość. Odporność pozwala przetrwać wstrząs bez zmian; antykruchość zmienia na lepsze. (..) Antykruchość kocha przypadkowość i niepewność (..).” Antykruchość jest więc „odpornością” do kwadratu. Nieliniową i wypukłą. Czy przedsiębiorstwa ciepłowniczych budują te strategie na niepewne czasy? Prezentowane przez T. Baudlera oraz autorów „Trzech reguł” metody i narzędzia zarządzania zmianą i ryzkiem będą w dalszej części konfrontowane z praktyką działania przedsiębiorstw sektora ciepłownictwa systemowego w transformacji.

Począwszy od kryzysu pandemii COVID-19 w 2020 r. w kolejnych latach, aż do 2026 r., mamy do czynienia z kryzysami spowodowanymi konfliktami wojennymi rozlewającymi się na rynki energii w skali globalnej. W szczególności na rynki paliw i energii. Ponadto na naszych oczach dzieje się rewolucja technologiczna. Poza AI wkraczającą w codzienność przedsiębiorstw, np. monitoring i sterownie procesami oraz obsługę klientów, dzieje się dynamiczny rozwój robotyzacji – w tym robotów humanoidalnych. Wszystkie te wstrząsy w szczególności odbijają się na rynku wewnętrznym i funkcjonowaniu przedsiębiorstw. A co przez cały czas napędza nasz świat? Energia. Energia jest krwioobiegiem gospodarki i niezbędnym elementem naszego codziennego życia. Występuje w równych postaciach od paliw, poprzez ciepło po energię elektryczną. Bez niej nie ma komfortu, bezpieczeństwa, komunikacji, informacji, nie działa AI, ani roboty. Ciepło jest natomiast miarą jakości życia, ale i najstarszą ujarzmioną przez człowieka formą energii. I o rynku ciepła w kontekście odporności i antykruchości będzie dalsza opowieść.

Hipoteza

Hipoteza weryfikowana na potrzeby badań, zakłada, iż kluczowym efektem ubocznym lub świadomym celem transformacji przedsiębiorstw ciepłowniczych jest budowa odporności lub osiągnięcie antykruchości. Budowanie odporności na ciągłą, dynamiczną zmianę otoczenia i kolejne kryzysy. W szczególności mając na uwadze transformację jaką przechodzą przedsiębiorstwa oferujące ciepło systemowe, czyli dostarczające ciepło poprzez sieć ciepłowniczą ze źródeł zwanych „centralnymi”. Transformację technologiczną motywowaną polityką klimatyczną oraz ochroną środowiska i coraz ostrzejszymi standardami dla emisji. Transformację związaną z rozwojem rynku konkurencji substytucyjnej dla ciepła systemowego traktowanego dotąd jako naturalny monopol. Ciepło systemowe jest traktowane jako forma realizacji usługi powszechnej analogicznie jak dostawa energii elektrycznej. To oznacza, iż każdy powinien mieć zapewniony dostęp do ciepła. W przypadku rynku ciepła systemowego, odporność jest szczególnie istotna w kontekście bezpieczeństwa polegającego na zapewnieniu dostaw usługi powszechnej, mającej wpływ na życie i zdrowie. Zapewnienie dostępu do usługi powszechnej staje się w tej chwili priorytetem na poziomie lokalnym oraz na poziomie kraju. Przedsiębiorstwa ciepłownicze powinny więc dążyć do nabycia odporności, a choćby antykruchości, co dałoby im przewagę na rynku konkurencji substytucyjnej oraz w ekstremalnych warunkach zagrożenia z jakimi mierzą się ciepłownie i elektrociepłownie na Ukrainie w warunkach zbrojnego konfliktu lub cyberataków w ramach wojny hybrydowej. Baudler wskazuje „cztery filary odpornej organizacji:

Dywersyfikacja,
Wczesne rozpoznawanie sygnałów,
Elastyczna struktura decyzyjna,
Strategiczne rezerwy[11].

Przekuwając je na cechy strategii zarządzania przedsiębiorstwami ciepłowniczymi decydujące o spełnieniu przez nie definicji „antykruchości” oraz „odporności” koncentrują się na następujących kierunkach działań:

zdywersyfikowanie segmentów sprzedaży, rodzajów działalności, zgodnie z regułą „przychód ważniejszy niż koszt”[12], co zapewni zwiększanie przychodów,
wdrożenie systemów monitoringu i sterowania umożliwiające wczesną diagnozę ryzyka awarii i zapobieganie im oraz stanowiącą wsparcie decyzyjne Cyfryzacja powinna zapewnić maksymalizację niezawodności dostaw ciepła i innych usług gwarantujących przychody z uwzględnieniem zasady „wysoka jakość ważniejsza niż niska cena”[13],
tworzenie rezerw paliwa lub wybór technologii wytwarzania opartych na lokalnych źródłach i dostawcach, niezależnych od importu,
ograniczenie udziału kosztów niekontrolowalnych wynikających z zależności od jednego rynku, jednego paliwa, czy jednego dostawcy,
zapewnienie rozwoju poprzez zwiększenie lub co najmniej zachowanie długoterminowo poziomu sprzedaży z podstawowej działalności operacyjnej poprzez spełnienie definicji efektywnego systemu ciepłowniczego.

Hipoteza została zweryfikowana poprzez analizę cech oraz wyników czterech wybranych przedsiębiorstw w kontekście stosowanych przez nie strategii zarządzania majątkiem dla realizacji i rozwoju działalności operacyjnej, polegającej na wytwarzaniu i dostawach ciepła. Dane pozwalające na zidentyfikowanie wybranych przedsiębiorstw zostały zanonimizowane. Źródło danych do analizy stanowiły sprawozdania finansowe z lat 2022-2024. Wybrane przedsiębiorstwa świadczące usługi ciepła systemowego należą do kategorii dużych przedsiębiorstw dostarczających ciepło w miastach średniej wielkości. Ich wolumen sprzedaży ciepła jako miara skali działalności mieści się w przedziale od 400 tys. GJ, a 600 tys. GJ. Wszystkie przedsiębiorstwa są pionowo zintegrowane, tj. wytwarzają ciepło oraz realizują usługi przesyłu i dystrybucji ciepła. Posiadają więc źródła wytwórcze i są operatorami sieci ciepłowniczej. Właścicielem wybranych do analizy przedsiębiorstw jest w każdym przypadku w 100% gmina miejska. Przedsiębiorstwa różnią się między sobą strategią w zakresie struktury paliwowej i technologicznej, zakresem działalności koncesjonowanej oraz planami rozwoju. Celem badań była analiza jak przyjęte w przedsiębiorstwach strategie przekładają się na ich „odporność” i „antykruchość” mierzoną sytuacją ekonomiczną. Badany okres pozwolił na zdiagnozowanie jak ich strategie sprawdziły się w obliczu kryzysu związanego z inwazją Rosji na Ukrainę oraz jak uodparniają je lub pozwalają zaadoptować do zaostrzającej się polityki klimatycznej UE oraz spadku sprzedaży ciepła jako efektu globalnego ocieplenia. Czy działania jakie podjęły w ramach transformacji lub jej zaniechanie pozwoliło na ograniczenie ryzyka w obliczu dzisiejszego nieprzewidywalnie zmiennego świata, w którym jak twierdzi N.N. Taleb istotą jest to, iż „Nie da się przewidzieć kolejnego kryzysu, ale można się na niego przygotować[14].

Tło problemu

Ale żeby lepiej zdefiniować pojęcie odporności w ciepłownictwie systemowym, konieczne jest przybliżenie specyfiki tego sektora. Jak wspomniano wyżej, ciepłownictwo systemowe jest jednym z sektorów energetyki, a przymiotnik systemowe związany jest z infrastrukturalnym charakterze formy realizacji usług dostaw ciepła odbiorcy. System ciepłowniczy to sieć ciepłownicza, do której włączone są źródła wytwarzania ciepła oraz instalacje obierania ciepła w postaci przyłącza zakończonego węzłem ciepłowniczym z wymiennikiem. W sieci ciepłowniczej krąży nośnik, którym w przypadku sieci dostarczających ciepło do budynków mieszkalnych, czy publicznych jest woda uzdatniona i zmiękczona. Woda o jakości jaką używamy np. w żelazku, by nie tworzył się kamień. Woda jest podgrzewana w źródłach ciepła systemowego, a następnie jest pompowana w sieci do odbiorów, gdzie poprzez wymiennik w węźle ciepłowniczym oddaje ciepło do instalacji wewnętrznej budynku, schłodzony nośnik wraca siecią do źródła. Rodzaje źródeł są bardzo różne pod względem paliwa, technologii, a ostania dekada to dynamiczny rozwój nowych technologii w ciepłownictwie. W szczególności definiowanych jako OZE. W ciepłownictwie systemowym źródłami mogą być klasyczne kotły w ciepłowniach wytwarzające tylko ciepło, układy kogeneracyjne w elektrociepłowniach, czyli instalacje do jednoczesnego wytwarzania ciepła i energii elektrycznej. Najbardziej popularne z nich to kotły parowe, z których para wykorzystywana jest w turbinie do wytwarzania energii elektrycznej i ciepła oraz turbiny, czy silniki gazowe wytwarzające energię elektryczną oraz ciepło. Wymienione źródła mogą być zasilane paliwami kopalnymi, tj. węgiel, gaz, olej opałowy lub innymi paliwami, tj. biomasa, biogaz, biometan, zaliczane do OZE oraz odpadami spalanymi w spalarniach odpadów. Technologią wykorzystywaną w wytwarzaniu ciepła jest również geotermia. Nowymi opcjami na polskim rynku wytwarzania ciepła są rozwiązania typu Power to Heat, tj. wielkoskalowe pompy ciepła, kotły elektrodowe współpracujące instalacjami PV, czy siłowniami wiatrowymi oraz magazyny ciepła. W systemach ciepłowniczych często wykorzystywane są także przemysłowe technologiczne źródła ciepła oraz ciepło odpadowe z chłodzenia procesów technologicznych. To pokazuje jak różnorodny i bogaty w opcje do wyboru dla operatorów systemów ciepłowniczych w obszarze źródeł jest ten sektor. Przykłady źródeł kogeneracyjnych oraz technologii typu Power to Heat pokazują także silną synergię sektora ciepłownictwa z sektorem elektroenergetycznym. Istotność odporności tego sektora należy więc rozpatrywać nie tylko w wymiarze bezpieczeństwa ciągłości dostaw ciepła i ciepłej wody użytkowej, ale także dostaw energii elektrycznej do systemu elektroenergetycznego przez elektrociepłownie. Co jest najważniejsze dla budowania odporności i budowania antykruchości przedsiębiorstw ciepłowniczych na wstrząsy. Jak wspomniano już wyżej, współczesne trendy wyznaczane są literaturą przedmiotu i pozycjami, tj. „Strategia na niepewne czasy” B. Baudlera, „Antykruchość” N.N. Taleba oraz „Trzy reguły” M. E. Raynora oraz M. Ahmeda. W ciepłownictwie kluczowym elementem decydującym o „kruchości” lub „antykruchuości” są zasoby paliw i energii zapewniających możliwość wytwarzania ciepła i zapewnienie ciągłości jego dostaw siecią ciepłowniczą do odbiorców. Szoki podażowe na rynkach paliw wywołane ostatnimi kryzysami, a w szczególności w analizowanym okresie, wprowadzeniem embraga na paliwa z Rosji po jej inwazji na Ukrainę miały istotny wpływ na wyniki przedsiębiorstw. Ograniczenia dostępności paliw wywołane aktualnie konfliktem na bliskim wschodzie i zablokowaniem cieśniny Ormuz mają wpływ nie tylko na segment wytwarzania ciepła, ale także, z uwagi na dostępność i cenę paliwa dla pojazdów, realizację serwisu i obsługi sieci ciepłowniczej i jej elementów, w tym węzłów ciepłowniczych. Może zwiększać koszty usług lub w najgorszym scenariuszy opóźnić lub uniemożliwić dojazd w celu usunięcia awarii. Wpływa więc także na odporność i antykruchość systemu jako całości, gdyż zagraża zachowaniu ciągłości dostaw. Im większa zależność przedsiębiorstwa ciepłowniczego od importowanych paliw kopalnych, tym większe ryzyko negatywnych skutków ograniczenia ich podaży w efekcie wojen, embarga, czy zerwania łańcuchów dostaw. Obrót paliwami kopalnymi ma bowiem zasięg globalny i giełdy kreujące ceny mają zasięg światowy. Fakt ograniczenia podaży paliw kopalnych w efekcie zakłóceń wydobycia lub dostaw w kraju zaliczanym do głównych eksporterów ma wpływ na ceny paliw w skali ogólnoświatowej, choćby dla paliw wydobywanych i wprowadzanych na rynek w Polsce. W analizach wpływu kryzysów na rynkach paliw na rynek ciepła należy też brać pod uwagę sezonowy charakter zapotrzebowania na ciepło. Okres zimowy i przejściowy oznacza sprzedaż ciepła na poziomie o ok. 90% wyższym niż latem. Tak więc ok. 6 miesięcy ciepłownie wykorzystują maksymalnie swoje moce na zapewnienie dostaw ogrzewania budynków i ciepłej wody użytkowej, a przez kolejne 6 miesięcy potrzebują ok. 10% swoich mocy dla zapewnienia ciepłej wody użytkowej, a to przekłada się wprost na zapotrzebowanie na paliwa. Krytyczne jest więc zapewnienie paliw w szczycie sezonu poprzez ich zmagazynowanie lub zakontraktowanie. Jednak samo zakontraktowanie paliw importowanych podatnych na skutki kryzysów na rynkach energii niestety nie daje pewności ich dostarczenia. W przypadku paliw mających lokalny charakter, tj. biometan, biomasa, czy biogaz oraz odpady komunalne,a także technologii opartych o słońce wiatr, czy geotermię – szoki podażowe na rynkach światowych nie mają wpływu na ich podaż, a więc także na ich cenę. Powinny więc one gwarantować większą „odporność” w znaczeniu jaką nadał temu terminowi B. Baudler. Trzeba jednak pamiętać, iż dla paliw dostarczanych pojazdami problem może być ich dostawa. Podobnie pozytywnie na odporność powinno działać zastosowanie technologii z serii Power to Heat, jednak trzeba mieć na uwadze, iż nasz system elektroenergetyczny przez cały czas zależny jest w ok. 70% od paliw kopalnych. Podsumowując, żadne z wyżej wymienionych paliw nie zapewni pełnej „odporności” na ograniczanie w podaży paliw, ale stawiając na dywersyfikację i wykorzystując zaletę różnorodności paliw i technologii oferowanych na rynku dla ciepłownictwa można zminimalizować ryzyka związane z potencjalnymi efektami kryzysów oddziałującymi na rynki paliw. Technologie związane z wytwarzaniem, przesyłem i dystrybucją potrzebują dostępu do części zamiennych, co przy wyborze ukierunkowanym na daną technologię, jej dostawcę – trzeba mieć na uwadze.

Kolejny obszar mający wpływ na możliwość funkcjonowania przedsiębiorstw z obszaru infrastruktury kluczowej jest odporność na cyberataki. Cyberatak na przedsiębiorstwo ciepłownicze może skutkować konsekwencjami analogicznymi, jak poważna awaria przemysłowa uniemożliwiająca wytwarzanie energii oraz jej dostarczanie odbiorcom. Ekstremalnie przerwa w funkcjonowaniu systemu może doprowadzić do trwałego uszkodzenia jego elementów na skutek niskich temperatur. Wprowadzona do polskiego obrotu prawnego ustawa o cyberbezpieczeństwie implementująca dyrektywę NIS 2 ma na celu wdrożenie procedur uodparniających poprzez ciągłe monitorowanie systemów oraz wdrożenie odpowiednich rozwiązań technicznych, informatycznych i organizacyjnych. najważniejsze jest odseparowanie obszarów narożnych na skutki cyberataku, tj. IT oraz OT oraz podobnie jak wyżej dywersyfikacja opcji i obszarów działania sieci.

Wspomniana wyżej literatura wskazuje, iż kolejnymi kluczowymi cechami antykruchości przedsiębiorstw są „jakość ważniejsza niż cena”[15] oraz „przychód ważniejszy niż koszt”[16].

W przypadku przedsiębiorstw ciepłowniczych przychody zależą nie tylko od czynników zewnętrznych, które w ramach teorii gier nazwalibyśmy „naturą”, ale także od polityki regulatora. Ciepłownictwo systemowe w Polsce jest bowiem już jednym z ostatnich w pełni regulowanych sektorów. Traktowane jako naturalny monopol, choć już dawno otoczenie rynkowo-technologiczne ten monopol zmieniło na konkurencję substytucyjną. Przedsiębiorstwa ciepłownicze muszą składać wnioski o zatwierdzenie taryfy, planując koszty uznawane przez regulatora za tzw. „uzasadnione” i kalkulując je wg ściśle określonych zasad i algorytmów na podstawie stanu rynku na dzień składania wniosku, zakładając, iż nie zmieni się on w czasie kolejnych 12 miesięcy, a sprzedaż ciepła utrzyma się na poziomie z zamkniętego okresu kalendarzowego roku poprzedniego. W tak dynamicznie zmieniającym się świecie tak statyczna konstrukcja jest karkołomna dla odporności przedsiębiorstw na wstrząsy związane z kryzysami ostatnich lat. Wytwarzający ciepło z kogeneracji mają do dyspozycji opisaną wyżej taryfę kosztową lub taryfę uproszoną opartą o skalkulowane przez regulatora wskaźniki oparte o koszty wytwarzania z poszczególnych paliw w minionym roku. Do niedawna raz w roku, aktualnie dwa razy w roku. Taryfa uproszona jest modelem benchmarkowym, dającym przestrzeń do uzyskania premii za efektywność kosztową, ale generującym ryzyko braku pokrycia kosztów wytwarzania ciepła przy istotnych wzrostach cen paliw lub pozyskania energii lub przy istotnym spadku sprzedaży. Sprzedaż w ciepłownictwie jest natomiast pogodozależna i jak opisano już wyżej – ma charakter silnie sezonowy. Pogodozależność przejawia się w długości sezonu grzewczego oraz jego intensywności zależnej od średnich temperatur zimą. Zmiany klimatyczne ostatnich lat wpływają na spadkowy trend sprzedaży ciepła w systemach ciepłowniczych w skali Polski. Na ten trend klimatyczny nakłada się trend termomodernizacji budynków istniejących i minimalizacja potrzeb cieplnych nowych budynków przyłączanych do sieci. Ryzyko sukcesywnego spadku wolumenu sprzedaży jest więc czynnikiem ryzyka dla pokrycia kosztów działalności przy w tej chwili stosowanej filozofii kalkulacji taryf dla sprzedaży ex post. Sezon zimowy 2025/2026 charakteryzujący się mroźną zimą nieco skorygował utrwalone już trendy spadkowe. Trudno jednak prognozować, aby kolejne lata odwracały trend spadkowy zapotrzebowania na ciepło, ponieważ otoczenie prawne i technologiczne będzie wymuszało ograniczenia w jego zużyciu w budynku. Audytami energetycznymi, termomodernizacją ściśle wpływającymi na rynkową wartość nieruchomości. Polityka unijna ukierunkowana jest na maksymalizację efektywności w zakresie zużycia ciepła i chłodu i kolejne odsłony dyrektyw EED, czy dyrektywy RED zaostrzają wymagania w ograniczaniu apetytu na ciepło.

Otoczenie prawne ma wpływ nie tylko na przyszłe wolumeny sprzedaży ciepła, ale także na koszty całkowite zużycia paliw. Dyrektywa o handlu uprawnieniami do emisji (ETS 1) zobowiązuje przedsiębiorstwa ciepłownicze do zakupu uprawnień do emisji na międzynarodowej giełdzie i rozliczenie nimi faktycznej emisji CO₂ powstałej ze spalania paliw kopalnych, tj. węgiel, gaz, olej opałowy. Oznacza to konieczność doliczenia do ceny paliwa tego zmiennego, uzależnionego od spekulacji giełdowych parapodatku. W ostatnich latach cena uprawnień do emisji dynamicznie rosła z uwagi na kontrolowane zmniejszanie ich podaży. System obejmuje aktualnie średnie i duże źródła energii o mocy zainstalowanej w paliwie ponad 20 MW. Mniejsze systemy ciepłownicze lub jednostki rozproszone w większych systemach ciepłowniczych nie są aktualnie objęte tym obowiązkiem. Jednak wdrożenie tzw. ETS 2 czeka w blokach startowych i włączy do płacenia tego parapodatku od paliw kopalnych wszystkie źródła spalania, choćby pojazdy. Mechanizm działania tego instrumentu finansowego polityki klimatycznej Unii Europejskiej jest analogiczny jak aktualnie funkcjonującego ETS 1. Przepisy unijne wprowadzają także coraz bardziej ostre standardy emisyjne w kolejnych latach, zwłaszcza po 2030 r. skutkujące koniecznością doposażania instalacji spalania paliw kopalnych, w szczególności węgla, w instalacje usuwania pyłów, tlenków siarki, azotu. Natomiast dla wysokosprawnej kogeneracji gazowej nowa taksonomia unijna wprowadza zobowiązanie do wykorzystywania w ponad 50% gazów niskoemisyjnych, tj. biometan, biogaz, czy wodór od 2035 r. Tymczasem w Polsce rynek biometanu dopiero raczkuje, a rynek wodoru adekwatnie nie istnieje. Te wszystkie ograniczenia, dodatkowe koszty i nakłady jakie operatorzy systemów ciepłowniczych musieli będą ponosić przy korzystaniu z paliw kopalnych – rzutują na ograniczenia w wykorzystaniu rynkowej różnorodności do budowania odporności i antykruchości. Mając powyższe na uwadze trzeba jednak pamiętać o jednaj z trzech reguł, tj. „jakość ważniejsza niż niska cena”[17].

Czy bowiem te wszystkie mechanizmy polityki klimatycznej UE ukierunkowane na ograniczanie zużycia paliw kopalnych są szkodliwe dla budowania odporności i antykruchości polskich przedsiębiorstw ciepłowniczych? Oczywiście, iż nie. Import paliw jest geopolityczną piętą achillesową rynku energii. Elementem podatnym na wstrząsy i kryzysy, których żadne przedsiębiorstwo nie jest w stanie kontrolować. Objawem kruchości. Jako takie powinno być ograniczane jako podatność poprzez zastępowanie paliw oraz technologii importowanych paliwami lokalnymi, technologiami polskimi lub unijnymi. Istotą jest tu skrócenie do minimum łańcucha dostaw uwzględniający wszystkie jego aspekty.

Jednym z elementarnych, oczekiwanym zgodnie z polityką klimatyczną do osiągniecia cech przedsiębiorstw reprezentujących ciepło systemowe jest spełnienie kryteriów efektywnego systemu ciepłowniczego. Czym jest efektywny system ciepłowniczy? Pojęcie wywodzi się z taksonomii zawartej w dyrektywie o efektywności energetycznej tzw. Dyrektywie EED. Kryteria spełnienia definicji zmieniają się w czasie z ukierunkowaniem na wzrost udziału OZE oraz kogeneracji i ciepła odpadowego i przedstawiają się w kolejnych latach następująco:

do 31 grudnia 2027 r. – sieć ciepłownicza będzie uznawana za efektywną, jeżeli system będzie oparty na wykorzystaniu co najmniej 50% energii odnawialnej, 50% ciepła odpadowego, 75% ciepła wytwarzanego w kogeneracji lub 50% kombinacji takiej energii i ciepła,
od 1 stycznia 2028 r. – sieć ciepłownicza będzie uznawana za efektywną, jeżeli system przekroczy co najmniej 50% energii odnawialnej, 50% ciepła odpadowego, 50% energii odnawialnej i ciepła odpadowego, 80% wysokosprawnej kogeneracji lub kombinacji takiej energii cieplnej wprowadzanej do sieci, z co najmniej 5% udziałem energii odnawialnej, a całkowity udział energii odnawialnej, ciepła odpadowego lub wysokosprawnej kogeneracji ciepła wyniesie co najmniej 50%,
od 1 stycznia 2035 r. – sieć ciepłownicza będzie uznawana za efektywną, jeżeli system będzie oparty na co najmniej 50% energii odnawialnej, 50% ciepła odpadowego lub 50% energii odnawialnej i ciepła odpadowego, lub systemie, w którym całkowity udział energii odnawialnej, ciepła odpadowego lub ciepła wytwarzanego w wysokosprawnej kogeneracji wyniesie co najmniej 80%, a dodatkowo całkowity udział energii odnawialnej lub ciepła odpadowego wyniesie co najmniej 35%,
od 1 stycznia 2040 r. – sieć ciepłownicza będzie uznawana za efektywną, jeżeli system opierać się będzie na co najmniej 75% energii odnawialnej, 75% ciepła odpadowego lub 75% energii odnawialnej i ciepła odpadowego lub systemie wykorzystującym co najmniej 95% energii odnawialnej, ciepła odpadowego i wysokosprawnego skojarzonego wytwarzania ciepła, a ponadto całkowity udział energii odnawialnej lub ciepła odpadowego wyniesie co najmniej 35%,
od 1 stycznia 2045 r. – sieć ciepłownicza będzie uznawana za efektywną, jeżeli system będzie bazował na co najmniej 75% energii odnawialnej, 75% ciepła odpadowego lub 75% energii odnawialnej i ciepła odpadowego,
od 1 stycznia 2050 r. – sieć ciepłownicza będzie uznawana za efektywną, jeżeli system będzie korzystał wyłącznie z energii odnawialnej, wyłącznie z ciepła odpadowego lub wyłącznie z połączenia energii odnawialnej i ciepła odpadowego.

Przedsiębiorstwa, które nie są efektywnym systemem ciepłowniczym nie mogą liczyć na preferencyjne wsparcie projektów modernizacji i rozwoju z funduszy przeznaczonych na transformację ciepłownictwa zarówno z środków UE, jak i krajowych. Ponadto nie będą mogły budować swojej przewagi konkurencyjnej na rynku ciepła, gdzie mamy do czynienia z konkurencją substytucyjną. W przypadku efektywnych systemów ciepłowniczych przyłączenie się do sieci ciepłowniczej, jeżeli obiekt jest w jej zasięgu jest obowiązkowe, natomiast od sieci nie spełniającej definicji efektywności takiego obowiązku nie ma. Ponadto do nieefektywnej sieci ciepłowniczej może podłączyć się inny sprzedawca ciepła – o ile wytwarza ciepło z OZE lub ciepło odpadowe z przemysłu. W ten sposób odbiera część rynku ciepła i wolumeny sprzedaży wytwórcom dotychczasowym nie gwarantującym efektywnego systemu ciepłowniczego. Szczególnie dotkliwe może to być dla przedsiębiorstw wytwórczych oraz pionowo zorganizowanych. Z punktu widzenia operatora sieci ciepłowniczych może to być natomiast bardzo korzystne. Przedsiębiorstwa nie mają wpływu na założenia polityki klimatycznej i przedstawione wyżej definicje, które należy traktować raczej jak zobowiązanie. Mają jednak wpływ na kontrolowanie struktury wytwarzania ciepła i energii poprzez decyzje o inwestycjach w nowe technologie i dostosowanie przedsiębiorstwa poprzez wymianę źródeł wytwórczych do definicji efektywnego systemu ciepłowniczego.

Przedsiębiorstwa średnie i duże w większości eksploatujące jednostki o mocy większej niż 20 MW w paliwie są objęte systemem handlu uprawnieniami do emisji CO₂ tzw. EU ETS. W ramach systemu są zobowiązane do zakupu uprawnień do emisji w formie praw majątkowych na rynku giełdowym i następnie rozliczenia nimi faktycznej emisji za rok poprzedni w ramach prowadzonego rejestru instalacji. Kary za brak realizacji tego obowiązku są drakońskie, gdyż wynoszą 100 EUR za 1 tonę nierozliczonego w terminie obowiązku, a ponadto operator i tak jest zobowiązany do zakupu uprawnień i ich rozliczenia o ile przez cały czas prowadzić będzie działalność i nie zostanie zlikwidowany w efekcie bankructwa. Naturalnie takie ryzyko istnieje, ale dla przedsiębiorstw z rynku ciepła jest niedopuszczalne z uwagi na zagrożenie życia i zdrowia przy braku realizacji usługi powszechnej. Gdyby wystąpiło bankructwo takie podmiotu, gmina w myśl ustawowych zobowiązań musiałaby zapewnić dostawy ciepła, czyli np. przejąć bankruta. System ETS jest więc mechanizmem bardzo restrykcyjnym i jednocześnie motywującym do transformacji i ograniczenia ekspozycji na nieprzewidywalne wzrosty i wahania cen uprawnień. Jak istotne to były wahania w ciągu ostatnich lat – pokazuje rys. 1. Widoczny jest także związek poziomu cen uprawnień z okresami kryzysów, tj. inwazja Rosji na Ukrainę w 2022 r. oraz wojna na bliskim wschodzie w 2026 r.

Rys. 1. Kontrakty terminowe na emisję CO₂ w latach 2022-2026

Źródło: Kontrakty terminowe na emisję CO₂ – Cze. ’26 (CFI2M6), https://pl.investing.com/commodities/carbon-emissions, data dostępu: 15.04.2026

Przedsiębiorstwo może bowiem w tym przypadku kontrolować emisje i je ograniczać poprzez ograniczenie zużycia paliw kopalnych lub ich zmianę na mniej emisyjne, ale nie może kontrolować cen uprawnień. Jak zauważa bowiem B. Baudler odporność wymaga zdefiniowania: „Co musimy mieć pod kontrolą, by przetrwać niezależnie od warunków?”[18].

Podsumowując kwestie znaczenia efektywnego systemu ciepłowniczego oraz zagrożeń wynikających systemu EU ETS na kontynuację funkcjonowania przedsiębiorstw ciepłowniczych i ich konkurencyjność rynkową – można sprowadzić generowane przez nie ryzyka do jednego mianownika jakim jest struktura paliwowa i technologiczna wytwarzania energii w danym systemie ciepłowniczym. Ostatnie kryzysy wpływające bezpośrednio na rynki paliw powodując ograniczenie dostępności paliw kopalnych i przez to wzrosty ich cen uczą, iż polityka klimatyczna i zastępowanie paliw kopalnych odnawialnymi, lokalnymi źródłami energii oraz poprawa efektywności wykorzystania paliw ma sens jako droga do odporności i antykruchości. Jak czytamy w książce B. Baudlera „Strategia na niepewne czasy”:” (..) nie da się działać skutecznie w świecie nieprzewidywalnym, jeżeli nie ma się wpływu na własne zasoby, procesy i dane.”[19]. Kryzysy pojawiające się jak kolejne fale na morzu czynią światowe rynki energii nieprzewidywalnymi, a minimalizacja korzystania z paliw importowanych, tj. gaz, węgiel uodparnia przedsiębiorstwo na efekty szoków podażowych. Jednak i w tym obszarze należy przeanalizować ryzyka i działać dość ostrożnie. Na przykład pamiętając, iż odnawialne źródła oparte na energii wiatru, czy słońca nie są antidotum na wstrząsy, ponieważ jako pogodozależne są nieprzewidywalne co do ich dostępności. Zwłaszcza adekwatnie do równie sezonozależnych i pogodozależnych potrzeb odbiorców ciepła. Najwyższych zimą, gdy w naszym położeniu geograficznym niemal nie mamy energii słońca, a na wiatr przy różnym styczniu lub lutym też nie można liczyć. jeżeli więc mowa o OZE, których produkcję można kontrolować – zostaje nam biomasa w różnej postaci, biometan lub zielony wodór albo geotermia. Inne niż OZE źródła preferowane to ciepło odpadowe, jednak wymagające najczęściej ze względu na specyfikę niskich parametrów temperaturowych w sieci ciepłowniczej. Ponadto dostawy ciepła odpadowego z przemysłu są często zależne od decyzji biznesowych, które nie są ukierunkowane na rynek ciepła tylko na produkt danego przedsiębiorstwa, stąd zmiana technologii jego wytwarzania może ograniczyć dostępność lub wyeliminować ciepło odpadowe. Opcją wytwarzania ciepła do dużych miast ok. 100 tys. mieszkańców są spalarnie odpadów. Mają być one jednak włączone do EU ETS i traktowane na równi z paliwami kopalnymi. Tak więc do dyspozycji wytwórców ciepła budujących odporność na wstrząsy na rynkach paliw mamy dość zamknięty katalog możliwości, w tym nie wszystkie z wymienionych są dostępne na rynku polskim. Brak u nas bowiem rynku biometanu, czy wodoru. Tymczasem Gary Hamel w The Future of Management pisał, iż „nie da się zbudować odporności na bazie zasobów, których nie kontrolujesz i których dostępność zależy od decyzji kogoś innego”[20], a ma to miejsce zarówno dla paliw kopalnych, jak i dla pogodozależnych OZE, czy ciepła odpadowego. Nie znaczy to, iż należy rezygnować z tego co „zależy od decyzji kogoś innego”[21], ale budując świadomie „antykruchość” należy korzystać z różnorodności jaką oferuje rynek paliw i technologii wytwarzania ciepła i analizując scenariusze zdarzeń, które mogą się odbić negatywnie lub bardzo pozytywnie na prowadzoną działalność wybrać najlepszą strukturę ich udziałów dla danej lokalizacji. Można w tych decyzjach wspierać metodę scenariuszy metodami rankingowania lub metodami oferowanymi w ramach teorii gier. Bo antykruchość to nie tylko odporność na wstrząsy i kryzysy, ale korzystanie z nich w celu maksymalizacji zysku, pozyskania nowych rynków i umocnienia własnej pozycji przedsiębiorstwa.[22]

Istotnym aspektem decydującym o rozwoju, wynikach oraz pozycji rynkowej przedsiębiorstwa jest sprzedaż. Specyfika rynku ciepła polega na zmienności sezonowej oraz dobowej. Sprzedaż uzależniona jest od pogody, a konkretnie temperatury zewnętrznej, jak również od termoizolacyjności budynków podłączonych do sieci ciepłowniczej. Te czynniki w ostatnich kilku latach powodowały niekorzystne dla przedsiębiorstw ciepłowniczych trendy. Wyraźny spadek wolumenowy sprzedaży, ale jednocześnie wzrost przychodów jako efekt zmiany rynkowych poziomów cen paliw oraz wzrostu wynagrodzeń. Wzrost przychodów bez odniesienia do kosztów pokazuje niepełny obraz pod względem wpływu na wyniki przedsiębiorstw ciepłowniczych.

Rys. 2. Wykres sprzedaży ciepła oraz przychody koncesjonowanego sektora ciepłowniczego w latach 2002-2024

Źródło: Energetyka cieplna w liczbach 2024. URE, Warszawa 2025 s. 20

Są to uwarunkowania niezależne od przedsiębiorstwa i nie podlegające kontroli. Przedsiębiorstwo ma natomiast wpływ na ceny ciepła oraz usług przesyłu i dystrybucji, co jest czynnikiem decydującym o jego konkurencyjności względem lokalnych, indywidulanych źródeł ciepła. W tym coraz powszechniejszych układów hybrydowych lub samych pomp ciepła. Od przedsiębiorstwa zależy, ile pozyska nowych odbiorców dzięki swej ofercie i akwizycji oraz czy nie straci już posiadanych.

Rys. 3. Rentowność (%) przedsiębiorstw ciepłowniczych w latach 2010-2024

Źródło: Energetyka cieplna w liczbach 2024. URE, Warszawa 2025 s. 23

Wyniki z ostatnich lat pokazują konsekwencje niedostosowanej do zmiennego otoczenia rynkowego regulacji cen ciepła, czyli praktyki zatwierdzania taryf na podstawie danych ex post na okres kolejnych 12 miesięcy. Daje to korzyści dla przedsiębiorstw przy spadku cen w przypadku taryfy kosztowej i straty wynikające z braku pokrycia kosztów uzasadnionych przy wzroście kosztów. W przypadku kogeneracji jest to kwestia polityki URE w zakresie wskaźników, które przedsiębiorstwa są związane do stosowania w kalkulacji taryfy uproszczonej. Tu jak widać opóźnienie reakcji na zmiany na rynku paliw było jeszcze większe lub nieadekwatne do ich skali. Obraz rentowności uzupełnienia informację o przyczynach i efekcie wzrostu przychodów, jako przeciwnego trendu dla spadku sprzedaży.

Analiza studium przypadku

Przeanalizowanie struktury paliw wybranych jak studium przypadku przedsiębiorstw ciepłowniczych pokazuje zróżnicowanie wybranych strategii zarządzania aktywami wytwórczymi. Decyzje dotyczące struktury wytwarzania ciepła można oceniać w kontekście hipotezy oraz zdiagnozowanych czynników służących budowaniu odporności i antyktruchości. Jak zauważa B. Baudler „nie da się działać skutecznie w świecie nieprzewidywalnym, jeżeli nie ma się wpływu na własne zasoby, procesy i dane.”[23] Skala wpływu na własne zasoby w przypadku paliw zależy od długości i skomplikowania w łańcuchu ich dostaw. Im jest on krótszy, zasoby mają charakter lokalny i zdefiniowany co do długo- i krótkoterminowego potencjału w odniesieniu do potrzeb długo- i krótkoterminowych – tym mniejsze ryzyko i większy wpływ na ich dostępność. Taki charakter ma paliwo w postaci biomasy, ciepło odpadowe, źródła oparte o energię słońca oraz wiatru oraz krajowy węgiel. Należy jednak mieć na uwadze także ograniczenia w dyspozycyjności niektórych z tych źródeł wynikające z pogodozależności, czy ryzyka ograniczeń dostępności wynikających z zapisów prawa (biomasa, biometan). W przypadku paliw kopalnych importowanych, tj. gaz, ropa i jej pochodna olej opałowy, czy węgiel importowany – kontrola nad dostępnością jest istotnie ograniczona. Dostawy adekwatnie do potrzeb teoretycznie mogą zabezpieczać kontrakty terminowe, jednak jak pokazuje historia kryzysów geopolitycznych ostatnich lat – zerwane łańcuchy dostaw mogą ograniczyć możliwość realizacji zawartych kontraktów i to z uwagi na siłę wyższą, a więc element wykluczający roszczenia z tytułu braku realizacji kontraktu. Kryzysy geopolityczne ostatnich lat silnie oddziałują bowiem na te rynki paliw i energii, a w szczególności kryzysy wywołane przez wojny.

Przedsiębiorstwo AB

Przedsiębiorstwo AB jest spółką komunalną, 100% jej udziałów należy do gminy miejskiej. Posiada koncesję na wytwarzanie i obrót ciepłem oraz przesył i dystrybucję ciepła, a ponadto posiada także koncesję na wytwarzanie energii elektrycznej. Jest więc przedsiębiorstwem pionowo zintegrowanym i w obszarze wytwórczym ma charakter elektrociepłowni. Źródła centralne przedsiębiorstwa AB są w systemie EU ETS, przedsiębiorstwo jest więc narażone na ekspozycje na rosnące koszty uprawnień do emisji CO₂. Przedsiębiorstwo AB w analizowanym okresie przechodziło radykalną transformację struktury paliwowej od zależności od węgla do pełnej dywersyfikacji oraz modernizację sieci ciepłowniczej (wykr. 1) Pozwoliło to w znacznym stopniu ograniczyć zapotrzebowanie na uprawnienia do emisji i ograniczyć ryzyko związane z wahaniami ich ceny.

Wykr. 1. Struktura paliw i technologii wytwarzania ciepła w przedsiębiorstwie AB 2024 r.

Źródło: Opracowanie własne na podstawie sprawozdań finansowych z lat 2022-2024

System ciepłowniczy przedsiębiorstwa AB uległ niemal w pełni cyfryzacji w sensie możliwości sterowania, monitoringu oraz predykacji parametrów dostawa ciepła. Zdywersyfikowana struktura paliwowa powinna więc być jednym z filarów odporności tego przedsiębiorstwa uodparniając na wstrząsy na rynkach paliw. Czy dywersyfikacja buduje także antykruchość tej organizacji? Dzięki możliwościom korzystania z różnych paliw, w tym dostępnych na lokalnym rynku (biomasa) przedsiębiorstwo może kontrolować swoje zasoby i elastycznie je wykorzystywać. Oczywiście mając na uwadze ograniczenia związane z mocą źródeł, skalą popytu oraz strukturą jaka musi być zachowana w efektywnym systemie ciepłowniczym. Biomasa i węgiel są paliwami stałymi, które pozwalają przedsiębiorstwu na utworzenie strategicznych rezerw. Udział importowanych paliw kopalnych – węgla i gazu jest ograniczone do ok. 50%. Czyli w tym przypadku ograniczono kruchość związaną z brakiem kontroli nad ich ceną i dostępnością. Istotne z punktu widzenia strategii budowania odporności tego przedsiębiorstwa jest to, iż znakomita większość mocy wykorzystywanej do wytwarzania ciepła stanowi kogeneracja.

Wykr. 2. Sprzedaż energii elektrycznej i ciepła przedsiębioratwa AB

Źródło: Opracowanie własne na podstawie sprawozdań finansowych z lata 2022-2024

Działalność wytwarzania energii elektrycznej i jej sprzedaży oznacza brak uzależnienia się od przychodów ze sprzedaży ciepła. Przychodów uzależnionych od pogody oraz efektów procesu zatwierdzenia zmian taryfy. Jak widać na wykr. 2 sprzedaż ciepła systematycznie spadała w analizowanym okresie. Natomiast przychody nie wykazują zgodności z tym trendem. Związane jest to z dwoma czynnikami:

Zatwierdzeniem wzrostów cen w taryfie adekwatnie do wzrostu kosztów w 2022 r. z opóźnieniem dopiero w 2023 r., co skutkowało brakiem pokrycia kosztów podstawowej działalności i stratą w 2022 r.
Uruchomieniem nowej działalności polegającej na wytwarzaniu i sprzedaży energii elektrycznej, co zmieniło trend spadkowy sprzedaży ciepła na przeciwny, trend wzrostowy sprzedaży energii razem.

Dzięki dywersyfikacji podstawowej działalności o wytwarzanie i sprzedaż energii elektrycznej. Jednocześnie minimalizację własnych kosztów energii elektrycznej do poziomu kosztów wytwarzania oraz opłat za usługi przesyłu i dystrybucji. W dobie wysokich cen paliw pochodną jest wysoka cena energii elektrycznej, a dla przedsiębiorstwa to więc potencjał budowania antykruchości. Ponadto elastyczna możliwość przechodzenia pomiędzy źródłami gazowymi, biomasą i węglem pozwala na korzystanie z wysokich cen energii elektrycznej przy jednoczesnym ograniczeniu produkcji z drożejącego gazu i gwarantowaniu ciągłości dostaw ciepła z biomasy, węgla oraz ciepła odpadowego z przemysłu. Ta elastyczność zdywersyfikowanego systemu także daje potencjał dla antykruchości. Ponadto przedsiębiorstwo to realizuje od 2022 projekt digitalizacji, a więc rozwija systemy monitoringu i sterowania procesem wytwarzania i dostaw ciepła, co pozwoli na szybkie reagowanie na zmiany zapotrzebowania lub ryzyka awarii oraz będzie stanowić wsparcie decyzyjne na poziomie operatora, czy dyspozytora. To także jeden ze wskazywanych elementów odporności.

Diagnozę słusznego wyboru transformacji opartej o zdywersyfikowane paliwowo, technologiczne źródła uzupełnioną digitalizacją jako drogi do antykruchości – uzupełnia analiza finansowa przedsiębiorstwa z ostatnich 3 lat. 2022 r. zakończony ujemnym wynikiem był w przedsiębiorstwie AB ostatnim rokiem uzależnienia w 90% od paliw w postaci węgla i z maksymalna ekspozycja na zakup uprawnień do emisji CO₂. Dopiero w 2023 r. uruchomiono nowe źródła kogeneracyjne na gaz oraz biomasę i radykalnie zmieniono strukturę paliw w wytwarzaniu ciepła na przedstawioną wyżej. W latach 2023-2024 znacząco poprawiła się relacja przychodów do kosztów, co dało pozytywny wzrost zysku. Jest związane ze zwiększeniem udziału przychodów z działalności wytwarzania i sprzedaży energii elektrycznej dzięki kogeneracji. Widoczny jest pozytywny efekt transformacji systemu, który nabrał odporności i antykruchości. Jednocześnie zostało w tym przypadku spełniona zasada trzech reguł, ponieważ zwiększono i ustabilizowano źródła przychodów dzięki dywersyfikacji działalności. Uodparniając się na spadkowy trend sprzedaży ciepła oraz pogodozależność przychodów. Oczywiście wymagało to poniesienia nakładów, a więc zwiększenia kosztów amortyzacji. Dywersyfikacja paliw pozytywnie wpływa także na jakość rozumianą jako zapewnienie niezawodności dostaw energii.

Wykr. 3. Zestawienie wyników finansowych przedsiębiorstwa AB [zł]

Źródło: Opracowanie własne na podstawie sprawozdań finansowych z lata 2022-2024

Analiza finansowa podstawowych wskaźników pokazuje znaczącą poprawę od 2023 r., co potwierdza efekt zwiększenia odporności. Niestabilność wskaźników co do trendu wynika z fazy rozliczenia inwestycji w transformację jaką przedsiębiorstwo dokonało na przełomie lat 2023/2024, co wpłynęło np. na zwiększenie kosztu amortyzacji w 2024 r. i gorszy wskaźnik płynności w związku z wydatkami inwestycyjnymi w latach 2022-2023.

Tab. 1. Podstawowe wskaźniki analizy finansowej przedsiębiorstwa AB

	AB	AB	AB
	2022	2023	2024
Wyniki [tys. PLN]	-6 098	9 988	6 658
ROE	-21%	32%	17%
ROS	-13%	14%	10%
Wsk. płynności bieżącej	1,0	0,9	1,5

Źródło: Opracowanie własne na podstawie sprawozdań finansowych z lata 2022-2024

Filar odporności zdefiniowany przez Baudlera jako wczesne rozpoznawanie sygnałów, co w przypadku przedsiębiorstwa AB może dotyczyć sygnałów z rynku paliw. Jest to bowiem element działalności, który istnie wpływa na koszty i planowanie struktury wytwarzania, a więc odporność przedsiębiorstwa. Jest to jednak element zależny od wewnętrznej polityki i procedur w firmie i podobnie jak kolejny filar odporności związany z elastycznością decyzji nie jest do zdiagnozowania na podstawie danych ze sprawozdania finansowego.

Przedsiębiorstwo CD

Kolejny analizowany przypadek charakteryzuje się zgoła inną strategią funkcjonowania. W szczególności w zakresie struktury wytwarzania ciepła, w której dominuje tylko jedno paliwo i jedna technologia. To przedsiębiorstwo choćby nie rozpoczęło transformacji. Wielkość przedsiębiorstwa jest podobna jak przedsiębiorstwa AB, analogiczna jest struktura własności. Przedsiębiorstwo posiada koncesję na wytwarzanie oraz przesył i dystrybucję ciepła. Jest więc w tym obszarze także pionowo zintegrowane. W obszarze wytwórczym ma charakter ciepłowni. Źródła centralne przedsiębiorstwa są w systemie EU ETS przedsiębiorstwo jest więc także narażone na ekspozycje na rosnące koszty uprawnień do emisji CO₂. W przypadku jego monolitycznej struktury paliwowej opartej na wykorzystaniu w 100% węgla pojawia się ryzyko w przypadku problemów z jego dostępnością związaną z polityką ograniczania dostępności polskiego węgla w efekcie ograniczania wydobycia, zakłóceniami w imporcie oraz transporcie wywołanymi szokami podażowymi na rynkach paliw kopalnych, problemami z jakością węgla na rynku vs obowiązek dochowania standardów emisyjnych. To cechy kruchości. W tych wszystkich przypadkach przedsiębiorstwo bez zdywersyfikowania źródeł ciepła pozostaje bowiem narażone na wzrost cen w efekcie szoków podażowych jakie można było obserwować w latach 2022-2026 lub w ekstremalnych sytuacjach czasowym brakiem paliwa, co może grozić kontynuacji działalności, a tym samym zapewnieniu ciągłości dostaw ciepła. Taką krytyczną sytuację mieliśmy na polskim rynku w 2022 r. po wprowadzeniu embarga na import węgla z Rosji. Struktura taka nie spełnia założeń budujących odporność. Jednym elementem mogącym budować odporność jest możliwość tworzenia rezerw strategicznych paliwa stałego.

Wykr. 4. Struktura paliw i technologii wytwarzania ciepła w przedsiębiorstwie CD

Źródło: Opracowanie własne na podstawie sprawozdań finansowych z lata 2022-2024

Elementem kruchości przedsiębiorstwa CD jest spadek sprzedaży, trend analogiczny jak w przypadku przedsiębiorstwa AB. Tylko w tym przypadku brak alternatywy i innego źródła przychodów rodzi ryzyko przekładania się tego trendu na spadek przychodów i regres lub recesję.

Wykr. 5. Sprzedaż energii elektrycznej i ciepła przedsiębioratwa CD

Źródło: Opracowanie własne na podstawie sprawozdań finansowych z lata 2022-2024

Jak brak dywersyfikacji wpływa na wynik finansowy w warunkach polskich pokazuje wykr. 5. Widoczny jest efekt w pełni regulowanego rynku ciepła. Brak relacji trendu spadku sprzedaży mierzonej ilościowo ze zmiennym trendem przychodów oraz z trendem wzrostu wyniku finansowego. W latach 2022-2024 zauważalny jest sukcesywny wzrost zysku. Nie wynika to ze zmian technologicznych, czy przyrostu odbiorców, a z nią wzrostu sprzedaży, a tylko i wyłącznie wynika z praktyki zatwierdzenia taryf kosztowych. Przy wzroście kosztów taryfa zwykle nie nadąża, ponieważ obowiązuję 12 miesięcy od zatwierdzenia. Natomiast przy spadku cen paliw i kosztów podstawowej działalności przedsiębiorstwo zyskuje rentę na coraz lepszej relacji – zatwierdzona cena, a koszty. Relacje kosztów i przychodów z działalności operacyjnej nie wykazują jednak stabilnej, pozytywnej relacji. Pojawia się ona w 2024 r. i jest skutkiem znaczącego dynamicznego spadku cen hurtowych węgla o ok. 50%. Jednak brak dywersyfikacji paliw i działalności w przypadku wstrząsów na rynkach paliw i zmiana trendu cen pozostaje w tym przypadku czynnikiem ryzyka powodującym efekt „kruchości”. W szczególności wynikający z praktyki regulacji taryfowej. Nie ma w sprawozdaniu finansowym przedsiębiorstwa informacji o planowanych inwestycjach w zmiany struktury paliw, ani o planach wdrożenia projektów cyfryzacji lub digitalizacji.

Wykr. 6. Zestawienie wyników finansowych przedsiębiorstwa CD [zł]

Źródło: Opracowanie własne na podstawie sprawozdań finansowych z lata 2022-2024

Zależność wyników od trendów cen węgla, a więc także kryzysów na rynkach paliw, pokazują wskaźniki finansowe w tab. 2. Podążają one za rosnącym zyskiem włącznie z płynnością, która pozostaje na niskim poziomie.

Tab. 2. Podstawowe wskaźniki analizy finansowej przedsiębiorstwa CD

	CD	CD	CD
	2022	2023	2024
Wyniki [tys. PLN]	787	3 626	11 630
ROE	5%	17%	37%
ROS	1%	4%	15%
Wsk. płynności bieżącej	0,8	0,8	1,3

Źródło: Opracowanie własne na podstawie sprawozdań finansowych z lata 2022-2024

Ten przykład doskonale pokazuje ułomność regulacji cenowej w wydaniu taryfy kosztowej, obowiązującej 12 miesięcy, demotywacyjnej dla inwestowania w transformację, skoro przedsiębiorstwo ma zapewnione w niej pokrycie kosztów uzasadnionych długoterminowo. Traci na wzrostach i korzysta na spadkach cen zupełnie w oderwaniu od rynku, a choćby trendu sprzedaży. Jest to przykład efektu braku kontroli nad przychodami w taryfie kosztowej zarówno przez przedsiębiorstwo, ale także przez regulatora. Pokazuje kruchość przestarzałego systemu regulacji. Przykład tego przedsiębiorstwa jak w soczewce pokazuje, iż w regulacji ciepłownictwa systemowego mamy do czynienia z „szarym nosorożcem, czyli zagrożeniem, które jest widoczne, znane i oczywiste a mimo to z jakiegoś powodu pozostaje zignorowane. Bo jego konsekwencje są zbyt niewygodne. Bo burzy nasze założenia. Bo wymaga trudnych, niepopularnych decyzji, na które nikt nie dziś odwagi.”[24] Brak efektywności systemu kształtowania cen z uwagi na brak powiązania z rynkiem powoduje, iż przedsiębiorstwo pozostaje kruche ze szkodą dla odbiorców ciepła. Nie buduje odporności i nie posiada żadnego z filarów odporności. Może poza szybkością decyzji z uwagi na wielkość i nie rozbudowaną strukturę organizacyjną, ale nie można tego stwierdzić na podstawie analizy sprawozdania finansowego.

Przedsiębiorstwo EF

W przypadku przedsiębiorstwa EF mamy do czynienia z najbardziej szerokim wachlarzem koncesji na działalność: koncesję na wytwarzanie, obrót, przesył i dystrybucję ciepła, koncesję na wytwarzanie, obrót, dystrybucję energii elektrycznej oraz na dystrybucję gazu. Przedsiębiorstwo także jest w 100% własnością gminy miejskiej, jako spółka komunalna jak analizowane wyżej przypadki przedsiębiorstw. Podobnie jak przedsiębiorstwo AB posiada zróżnicowaną strukturę paliw i technologii wytwarzania ciepła. Jest przedsiębiorstwem pionowo zintegrowanym i w obszarze wytwórczym ma charakter elektrociepłowni. Źródła centralne także są w systemie EU ETS. Większe bezpieczeństwo w zakresie kosztów jako pochodnych cen paliw na rynkach światowych zapewnia w tym przypadku struktura paliwowa, w której co prawda dominuje gaz ziemny, ale jest wykorzystywany zarówno do produkcji ciepła i energii elektrycznej w kogeneracji, jak i ciepła w kotłowniach gazowych. Udział węgla w strukturze wytwarzania w badanym okresie był mniejszy niż 40%. Należy podkreślić, iż przedsiębiorstwo jest gotowe na przestawienie się na to paliwo niemal w 100% z uwagi na moce dyspozycyjne zainstalowane. Czyli w przypadku problemów z cenami gazu lub jego dostępnością przedsiębiorstwo ma alternatywę, która przynajmniej w części dostępna jest w oparciu o krajowe wydobycie.

Wykr. 7. Struktura paliw i technologii wytwarzania ciepła w przedsiębiorstwie EF

Źródło: Opracowanie własne na podstawie sprawozdań finansowych z lata 2022-2024

Zdywersyfikowana struktura paliw oraz technologii wytwarzania wynikająca z zastosowania kogeneracji zwiększa odporność. Jednak dominacja chimerycznego cenowo gazu, który jest paliwem szczególnie wrażliwym na kryzysy geopolityczne zwiększa ryzyko kruchości w zakresie wzrostu kosztów i wyniku finansowego co uwidoczniło się w 2022 r., aczkolwiek krótkoterminowo. Z drugiej strony kogeneracja zapewnia przedsiębiorstwu z sektora ciepłowniczego przychody ze sprzedaży energii elektrycznej, co jest widoczne w relacji kosztów do przychodów, która sprzyja stabilności wartości wyniku finansowego w latach 2023-2024. W przypadku tego przedsiębiorstw widoczna stabilna sprzedaż energii razem pomimo lekkiego w tym wypadku trendy spadkowego rzeczowej sprzedaży ciepła. Widoczny jest natomiast wzrost sprzedaży energii razem.

Wykr. 8. Sprzedaż energii elektrtcznej i ciepła przedsiębioratwo EF

Źródło: Opracowanie własne na podstawie sprawozdań finansowych z lata 2022-2024

Elementem sprzyjającym odporności w przypadku przedsiębiorstwa EF jest też dywersyfikacja formy zastosowania taryf. Dla kogeneracji ma bowiem zastosowanie taryfa uproszczona, a dla kotłów wodnych na węgiel taryfa kosztowa. przez cały czas nie zapewnia to kontroli przedsiębiorstwa nad ceną sprzedawanego produktu i usług. W tym wypadku jednak nie w pełni, ponieważ sprzedaż energii elektrycznej i gazu nie podlega taryfowaniu tylko sprzedaży na wolnym rynku. Istnieje jednak nada ryzyko braku nadążności zmian taryfy za dynamicznymi zmianami importowanego paliwa, także w przypadku taryfy uproszczonej. Choć należy zauważyć, iż od 2024 r. wskaźniki do kalkulacji taryf dla kogeneracji aktualizowane przez URE dwa razy w ciągu roku, co istotnie poprawia odporność przedsiębiorstw EF i AB na zmiany cen paliw wykorzystywanych w kogeneracji.

Analiza danych finansowych przedsiębiorstwa EF (wykr. 8) potwierdza stabilność dobrej relacji kosztów i przychodów gwarantującej zysk i dość wysoką jak na tę branżę rentowność, co wskazuje cechy odporności. Jednak odporność w tym przypadku nie oznacza jeszcze antykruchości, bo piętą achillesową jest dominacja gazu. Paliwa, które uniemożliwia budowę kolejnego filaru odporności, a mianowicie tworzenia rezerw strategicznych. Aczkolwiek przedsiębiorstwo może je zabezpieczyć w węglu. Kolejny filar związany z mechanizmem wczesnego rozpoznawania sygnałów, w tym przypadku z rynku paliw, bo ten aspekt wpływa na odporność przedsiębiorstwa, to jest to element zależny od wewnętrznej polityki i procedur w firmie w zakresie monitoringu i analizy informacji. Podobnie filar odporności związany z elastycznością decyzji na podstawie danych ze sprawozdania finansowego nie jest możliwy do zdiagnozowania.

W tym przypadku, podobnie jak w przypadku przedsiębiorstwa AB, spełniona została zasada trzech reguł, ponieważ ukierunkowano strategię na wzrost przychodów z działalności związanej z wytwarzaniem energii elektrycznej. Przy czym jeszcze bardziej zwiększono możliwości wchodząc w nowe działalności dystrybucji energii elektrycznej i gazu oraz obrotu nimi. Zdywersyfikowano więc znacząco źródła przychodów korzystając z powiązań międzysystemowych rynków energii i paliw, co sprzyja budowaniu odporności przedsiębiorstwa. Jednak ze względu na dominację gazu trudno o osiągnięcie antykruchości.

Wykr. 9. Zestawienie wyników finansowych przedsiębiorstwa EF [zł]

Źródło: Opracowanie własne na podstawie sprawozdań finansowych z lata 2022-2024

Strategia przedsiębiorstwa potwierdza skuteczne budowanie odporności poprzez dywersyfikację działalności i paliw. Ta odporność widoczna jest w wynikach finansowych oraz wskaźnikach płynności (tab. 3) utrzymujących się na poziomie referencyjnym w całym okresie i to mimo straty w 2022 r. Wahaniom ulegają co prawda wskaźniki rentowności i wynik, ale jest to efekt regulacji taryfowej w tym przypadku w ramach miksu taryfy kosztowej oraz uproszczonej dla kogeneracji. Stąd nie można tu mówić jeszcze o efekcie antykruchości.

Tab. 3. Podstawowe wskaźniki analizy finansowej przedsiębiorstwa EF

	EF	EF	EF
	2022	2023	2024
Wyniki [tys. PLN]	-3 471	16 426	15 823
ROE	-13%	38%	25%
ROS	-4%	13%	16%
Wsk. płynności bieżącej	2,7	1,5	2,3

Źródło: Opracowanie własne na podstawie sprawozdań finansowych z lata 2022-2024

Przedsiębiorstwo GH

Przedsiębiorstwo GH, analogicznie jak wyżej analizowane przedsiębiorstwa, jest spółką komunalną i 100% jej udziałów należy do gminy miejskiej. Posiada ono koncesję na wytwarzanie i obrót ciepłem oraz przesył i dystrybucję ciepła, a ponadto posiada także koncesję na wytwarzanie energii elektrycznej. Jednak nie prowadzi działalności związanej z wytwarzaniem energii elektrycznej. Dopiero planuje budowę kogeneracji. Jest przedsiębiorstwem pionowo zintegrowanym i w obszarze wytwórczym ma charakter ciepłowni. Źródła centralne przedsiębiorstwa GH są w systemie EU ETS, więc to przedsiębiorstwo jest także jak pozostałe narażone na ekspozycje na rosnące koszty uprawnień do emisji CO₂. Przedsiębiorstwo GH, podobnie jak przedsiębiorstw CD, ma monolityczną strukturę paliwową podobnie jak przedsiębiorstwo CD, ale oparte o paliwo gazowe. W tym przypadku zależność od jednego paliwa, importowanego, nie jest strategią budowania odporności. Jest jej przeciwieństwem, Tym bardziej, iż gaz ziemny jest historycznie najbardziej cenowo chimerycznym paliwem, na którym mamy do czynienia z najwyższym współczynnikiem zmienności. W ostatnich latach na tym rynku miały miejsce największe zmiany. W tym w efekcie pojawienia się technologii szczelinowania i radykalnej zmianie struktury rynku wytwórców i eksporterów. Stany Zjednoczone po uruchomieniu wydobycia gazu łupkowego stały się bowiem z importerów głównymi eksporterami detronizując Rosję i bliski wschód. W latach 2021-2022 następuje szok podażowy i największy w historii wzrost cen gazu. W 2026 r. ponownie mamy problem wynikający z konfliktu na bliskim wschodzie i zaangażowaniem Stanów Zjednoczonych w wojnę z Iranem, co skutkuje zablokowaniem kluczowego szlaku morskiego tankowców – cieśniny Ormuz.

Wykr. 10 Struktura paliw i technologii wytwarzania ciepła w przedsiębiorstwie GH

Źródło: Opracowanie własne na podstawie sprawozdań finansowych z lata 2022-2024

W przypadku przedsiębiorstwa GH widoczny jest wyraźny trend spadkowy sprzedaży rzeczowej ciepła. Nie ma innej działalności alternatywnej mitygującej to ryzyko. Wahania przychodów – podobnie jak było już wyjaśniane – wynikają z regulacji taryfowej cen ciepła. W tym przypadku z taryfą kosztową. Nie było w tym przypadku strategii ograniczającej braku perspektyw rozwoju i zagrożenie stagnacją lub regresją – z uwagi na spadek sprzedaży ciepła. Pozytywną informacją jest plan budowy kogeneracji gazowej w kolejnych latach.

Wykr. 11. Sprzedaż energii elektrtcznej i ciepła przedsiębioratwo EF

Źródło: Opracowanie własne na podstawie sprawozdań finansowych z lata 2022-2024

Analiza wyników finansowych przedsiębiorstwa GH potwierdza brak odporności przejawiająca się wysoką zmiennością wyników finansowych, zależną od zmian trendów na światowych rynkach gazu. Relacja przychodów i kosztów jest w tym przypadku bardzo wrażliwa na zmiany poziomu kosztów, mając na uwadze trend spadku sprzedaży ciepła z uwagi na zmiany klimatyczne, czy termomodernizację. Przedsiębiorstwo opiera produkcję i sprzedaż tylko na jednym segmencie – cieple i tylko jednej formie taryfy, tj. taryfie kosztowej. Przedsiębiorstwo planuje jednak budowę kogeneracji gazowej, co wpłynęło by na poprawę odporności poprzez dywersyfikację segmentów sprzedaży i źródła przychodów. Aktualnie jednak to przedsiębiorstwo charakteryzuje się największą kruchością i najmniejszą odporności na zmiany w otoczeniu rynkowym.

Wykr. 11. Zestwienie wyników finansowych przedsiębiorstwa GH [zł]

Źródło: Opracowanie własne na podstawie sprawozdań finansowych z lata 2022-2024

Analiza wskaźników finansowych przedsiębiorstwa GH pokazuje dużą zmienność wyniku finansowego, rentowności, ale wskaźniki płynności w całym badanym okresie spełniają poziom referencyjny. Co dobrze świadczy o zarządzających i o odporności na wstrząsy pod względem płynności finansowej.

Tab. 4. Podstawowe wskaźniki analizy finansowej przedsiębiorstwa GH

	GH	GH	GH
	2022	2023	2024
Wyniki [tys. PLN]	-8 598	6 665	2 471
ROE	-22%	15%	5%
ROS	-15%	5%	2%
Wsk. płynności bieżącej	1,4	1,5	1,9

Źródło: Opracowanie własne na podstawie sprawozdań finansowych z lata 2022-2024

Podsumowanie

Odnosząc wyniki analizy oparte o treść i dane zawarte w sprawozdaniach finansowych z lata 2022-2024 do zdefiniowanych przez Baudlera 4 filarów odporności wymienionych w części pt. „Hipoteza”, można odnieść się tylko do dwóch z nich: dywersyfikacji oraz możliwości tworzenia strategicznych rezerw. Kwestie wczesnego rozpoznawania sygnałów o możliwych kryzysach lub wstrząsach oraz elastycznej struktura decyzyjnej nie były możliwe do zdiagnozowania na podstawie treści materiału badawczego.

Analiza przypadków 4 przedsiębiorstw ciepłowniczych pokazała, iż nie wszystkie weszły jeszcze na ścieżkę transformacji. Transformacji ciepłownictwa systemowego w obszarze struktury paliw i ograniczenia udziału paliw kopalnych, spełnienia definicji efektywnego systemu ciepłowniczego oraz cyfryzacji procesów. Jedno z nich przez cały czas pozostaje w 100% zależne od węgla. Pozostałe zmieniły w ostatnich latach swoją strukturę paliw ograniczając lub eliminując z niej węgiel, jednak tylko jedno spełnia definicję efektywnego systemu ciepłowniczego, w tym zarówno z udziałem kogeneracji, jak i OZE. Dwa przedsiębiorstwa w dominującym albo całkowitym stopniu są uzależnione od gazu ziemnego. Paliwa bardzo wrażliwego na wstrząsy geopolityczne powodujące wzrost cen gazu na światowych rynkach paliw. Można więc wywieść wniosek, iż tylko jedno z 4 przedsiębiorstw w pełni potwierdza brak podstaw do odrzucenia hipotezy zakładającej, iż kluczowym efektem ubocznym lub świadomym celem transformacji przedsiębiorstw ciepłowniczych jest budowa odporności lub osiągnięcie antykruchości. Tylko w tym jednym przypadku, który charakteryzuje się efektywnym system ciepłowniczym i realizuje kierunki wytyczone przez politykę klimatyczną UE. Dzięki realizowanej strategii buduje odporność na dynamiczne zmiany otoczenia i kolejne kryzysy. Hipotezę można także weryfikować o strategię transformacji działalności realizowana przez przedsiębiorstwo CD. Choć nie do końca o ten kierunek transformacji energetycznej ciepła systemowego chodzi w polityce klimatycznej realizowanej na poziomie unijnym, jak i krajowym. Jednak w przypadku przedsiębiorstwa CD zbudowano jeden z filarów odporności dzięki zdywersyfikowanej działalności i możliwości generowania przychodów – zarówno ze sprzedaży ciepła, jak i ze sprzedaży energii elektrycznej, dystrybucji energii elektrycznej i jej obrotu oraz dystrybucji i sprzedaży gazu. To przedsiębiorstwo ma najbardziej rozbudowany obszar tej alternatywnej działalności. Jest przykładem budowania odporności poprzez zdywersyfikowanie źródła przychodów, a nie transformacji struktury paliw. Nieco gorzej wypada w tym przypadku drugi filar, czyli możliwość tworzenia rezerw strategicznych paliwa, które decyduje o skutecznej odporności zbudowanej pierwszym filarem. Rezerw gazu bowiem to przedsiębiorstwo nie jest w stanie sobie zapewnić. Może natomiast tworzyć te rezerwy w oparciu o drugie paliwo – węgiel. Ale pozwoli to tylko na wytwarzanie i sprzedaż ciepła. Natomiast przedsiębiorstwa CD i GH nie realizują dywersyfikacji w żadnym aspekcie. Tym samym w obu przypadkach brak potencjału budowania odporności. Przy czym po transformacji polegające na wymianie paliwa kopalnego na inne kopalne w przypadku przedsiębiorstwa GH, bez istotnych zmian technologicznych, ani systemowych – uczyniło je bardziej kruchym.

A jak można ocenić efekty budowania odporności przedsiębiorstw ciepłowniczych przez pryzmat ich wyników finansowych? Czy potencjał budowania odporności opartej o dywersyfikację w przypadku dwóch z 4 przedsiębiorstw ma swoje odbicie w wynikach? Analizując historię trendów kosztów i przychodów w badanym okresie w przypadku wszystkich przedsiębiorstw jest ona wklęsła, a więc wg teorii Taleba odpowiada definicji kruchości. Najbardziej wklęsłą historię finansową ma przedsiębiorstwo GH. We wszystkich przypadkach widoczna była kruchość i brak odporności na efekty kryzysu wywołany inwazją Rosji na Ukrainę, czyli efektów wprowadzenia w Polsce z dnia na dzień embarga na Rosję, co spowodowało szok podażowy na rynkach gazu i węgla. Wszystkie badane przedsiębiorstwa ciepłownicze działające na rynku regulowanych cen, nie mogły zareagować na nagły wzrost kosztów wytwarzania, bo były uzależnione od decyzji URE. To ubezwłasnowolnienie przedsiębiorstw ciepłowniczych będzie powodowało ich kruchość, gdyż są pozbawione kontroli nad ceną. Cena to przychody. A jak stwierdza Baudler „nie da się zbudować odporności na bazie zasobów, których nie kontrolujesz i których dostępność zależy od decyzji kogoś innego.”[25] Czy jednak nie można ograniczyć tej kruchości?Taką możliwość daje kogeneracja i zdywersyfikowanie źródła przychodów, jak zrobiły to przedsiębiorstwa AB oraz EF. W ich przypadku widzimy stabilność wyników w szczególności mając na uwadze, iż przedsiębiorstwo AB w 2022 r. miało dwa elementy kruchości: jedno paliwo – węgiel, od którego zależało w 90% przychody niemal tylko ze sprzedaży ciepła. Pełna dywersyfikacja paliwowa i przychodowa nastąpiła od 2023 r. Podobny efekt stabilizacji sytuacji finansowej dzięki dywersyfikacji w podobnym zakresie zauważamy w przypadku przedsiębiorstwa EF. Poza tym patrząc na sprzedaż rzeczową w przypadku przedsiębiorstw AB i EF mamy wzrosty co jest dobrą perspektywą dla ich rozwoju. Warunkiem osiągnięcia tej perspektywy była dywersyfikacja działalności o obszar związany z wytwarzaniem i sprzedażą energii elektrycznej. Z pewnością czyni to te dwa przedsiębiorstwa bardziej odpornymi. Jednak trudno ocenić, czy odporność daje im też antykruchość w badanym okresie z uwagi na zmienność w wyników finansowych, które są miarą efektów odporności. A ta zmienność wynika z uwagi na realizację inwestycji, zmiany struktury paliw oraz otoczenia prawnego mającego wpływ na taryfowanie. Przy czym antykruchość systemów ciepłowniczych należy rozumieć jako osiągnięcie statusu najlepszego systemu, a „najlepsze systemy to nie te, które są chronione przed wstrząsem, To te, które stają się silniejsze po jego wystąpieniu.”[26]

Aby więc w pełni zweryfikować czy przedsiębiorstwo AB oraz EF należą do tych najlepszych, dzięki wybranej przez nie ścieżki transformacji należałoby ponowić badania uwzględniając kolejne okresy i wyniki finansowe za 2025-2026 r. W dobie kolejnego kryzysu na rynku paliw.

Bibliografia

Baudler B., Strategia na niepewne czasy. Biznes w obliczu wojen celnych, deglobalizacji i czarnych łabędzi, Wydawnictwo MT Biznes Sp. z o.o., Warszawa 2025.
Energetyka cieplna w liczbach 2024. URE, Warszawa 2025.
Raynor M.E., Ahmed M., Trzy reguły. Jak myślą wyjątkowe firmy, Wydawnictwo Kurhaus, Warszawa 2015.
Sprawozdania finansowe przedsiębiorstw z lat 2022-2024.
Taleb N.N., Antykruchość. Jak żyć w świecie, którego nie rozumiemy., Wydawnictwo Zysk o S-ka, Poznań 2020.

Spis rysunków:

Rysunek 1 Kontrakty terminowe na emisję CO2 w latach 2022 – 2026. 13

Rysunek 2 Wykres sprzedaży ciepła oraz przychody koncesjonowanego sektora ciepłowniczego w latach 2002−202419. 15

Rysunek 3 Rentowność (%) przedsiębiorstw ciepłowniczych w latach 2010‒2024. 16

[1] Just In Time (JIT) [dostawa na czas] – jedna z technik stosowana w zarządzaniu produkcją i płynnością finansową (wskaźnikiem obrotu zapasami), zakładająca dostarczanie każdemu procesowi produkcyjnemu wszystkich potrzebnych elementów w najkrótszym wymaganym momencie i wymaganej ilości.

[2] Local content [komponent lokalny] – to strategiczne podejście polegające na maksymalnym zaangażowaniu lokalnych zasobów, dostawców, rodzimych przedsiębiorców, pracowników, surowców i technologii w realizację inwestycji oraz działalność operacyjną. Jest to najważniejszy element budowania bezpieczeństwa gospodarczego i odporności łańcuchów dostaw.

[3] B. Baudler, Strategia na niepewne czasy. Biznes w obliczu wojen celnych, deglobalizacji i czarnych łabędzi, Wydawnictwo MT Biznes Sp. z o.o., Warszawa 2025, s. 94.

[4] Ibidem, s. 94.

[5] N. N. Taleb. Antykruchość. Jak żyć w świecie, którego nie rozumiemy., Wydawnictwo Zysk o S-ka, Poznań 2020, s. 51.

[6] Ibidem, s. 275.

[7] Ibidem, s. 274.

[8] B. Baudler, Strategia…..op.cit., s. 115.

[9] Ibidem.

[10] Ibidem.

[11] B. Boudler, Strategie …..op.cit s.134.

[12] M.E. Raynor, M. Ahmed, Trzy reguły. Jak myślą wyjątkowe firmy, Wydawnictwo Kurhaus, Warszawa 2015, s. 25.

[13] Ibidem, s. 21.

[14] N.N. Taleb, Antykruchość….op.cit.s.

[15] M.E. Raynor, M. Ahmed, Trzy reguły……op.cit. s. 21.

[16] Ibidem., s. 25.

[17] M.E. Raynor, M. Ahmed, Trzy reguły…..op.cit. s. 21.

[18] Ibidem, s. 110.

[19] B. Baudler, Strategia….., op.cit., s. 111.

[20] Ibidem, s. 111.

[21] Ibidem.

[22] N.N. Taleb, Antykruchość…..op, cit., s.

[23] B. Boudler, Stategia …..op.cit., s.111.

[24] Ibidem, s.133.

[25] B. Baudler, Strategia…..op.cit., s. 111.

[26] Ibidem, s. 131.

Autor: Dr inż. Małgorzata Niestępska, Prezes Zarządu, Elektrociepłownia Ciechanów Sp. z o.o., Państwowa Akademia Nauk Stosowanych im. I. Mościckiego w Ciechanowie

Źródło: Artykuł pochodzi z wydania 2/2026 magazynu ,,Nowa Energia”

Idź do oryginalnego materiału