Regiony potrzebują własnych rozwiązań. Samorządowcy o rozwoju, transporcie i przyszłości Polski. I posiedzenie Konwentu Marszałków Województw RPw Płocku

Jak skuteczniej wspierać rozwój poszczególnych regionów i jak budować spójny system transportowy odpowiadający na potrzeby mieszkańców? O tym rozmawiali samorządowcy i przedstawiciele instytucji publicznych podczas spotkania w Płocku. W centrum dyskusji znalazły się polityka regionalna, inwestycje infrastrukturalne, kolej oraz konieczność lepszego dopasowania publicznego wsparcia do lokalnych potrzeb.

Samorządowców, przedstawicieli instytucji publicznych oraz gości konwentu przywitał Marszałek Województwa Mazowieckiego Adam Struzik.

– Przed nami dwa intensywne dni obrad. Będziemy rozmawiać m.in. o transporcie publicznym, gospodarce odpadami, parkach krajobrazowych oraz zmianach dotyczących kompetencji samorządów województw. Szczególne miejsce w programie naszego spotkania zajmuje jednak przyszłość polityki regionalnej oraz przygotowanie nowej perspektywy finansowej na lata 2028–2034 – mówił marszałek Adam Struzik. – Jesteśmy w bardzo ważnym momencie prac nad Planem Partnerstwa Krajowego i Regionalnego. Podejmowane w tej chwili decyzje będą dotyczyły nie tylko sposobu wykorzystania przyszłych środków europejskich, ale również podziału odpowiedzialności pomiędzy państwo i samorządy województw – pokreślił.

Uczestników spotkania powitał również Prezydent Płocka, Andrzej Nowakowski. Przedstawił najważniejsze elementy historii i współczesnego rozwoju miasta. Nawiązał również do rocznicy historycznego wydarzenia – 500-lecia inkorporacji Mazowsza do Korony Polskiej. Jak zaznaczył, Płock jest dziś jednym z najważniejszych ośrodków przemysłu chemicznego w Polsce, a także miastem o silnej pozycji sportowej, szczególnie w piłce manualnej. Jednocześnie jego potencjał jest znacznie szerszy – Płock wyróżnia się bogatą historią i dziedzictwem kulturowym, atrakcyjnym położeniem nad Wisłą, rozwijającą się ofertą turystyczną i kulturalną, a także istotną rolą w życiu gospodarczym regionu. Miasto jest również ważnym ośrodkiem edukacyjnym i akademickim, a jego infrastruktura oraz położenie stwarzają dobre warunki do rozwoju przedsiębiorczości, inwestycji i nowych przedsięwzięć.

O potencjale powiatu płockiego mówił też Starosta Płocki Sylwester Tadeusz Ziemkiewicz, zachęcając do odkrywania walorów subregionu płockiego – od jezior po unikatowe dziedzictwo osadnictwa holenderskiego. Podkreślił, iż rozwój subregionu jest możliwy dzięki współpracy miasta, powiatu i województwa. Wśród kluczowych obszarów wymienił edukację, bezpieczeństwo i komunikację. Wskazał również na znaczenie planowanej trasy S10 oraz rozwój Uniwersytetu Mazowieckiego.

Regiony różnią się potrzebami

Szczególne miejsce w programie spotkania zajmuje przyszłość polityki regionalnej oraz przygotowanie nowej perspektywy finansowej na lata 2028–2034.

– Jesteśmy w ważnym momencie prac nad Planem Partnerstwa Krajowego i Regionalnego. Podejmowane w tej chwili decyzje będą dotyczyły nie tylko sposobu wykorzystania przyszłych środków europejskich, ale również podziału odpowiedzialności pomiędzy państwo i samorządy województw – zaznaczył marszałek Adam Struzik.

Dodał też, iż regiony nie powinny być wyłącznie wykonawcami wcześniej określonych centralnie działań. Powinny współdecydować o priorytetach, inwestycjach i sposobie wykorzystania środków odpowiadających na potrzeby swoich terytoriów.

W tym kontekście szczególnie istotna jest prezentacja założeń ekspertyzy Narodowego Instytutu Samorządu Terytorialnego. Jej inicjatorami był Związek Województw RP.

– Uznaliśmy, iż w dyskusji o przyszłej polityce regionalnej i podziale środków nie możemy opierać się wyłącznie na tradycyjnych wskaźnikach, przede wszystkim PKB na mieszkańca. Ten wskaźnik pozostaje ważny, ale nie pokazuje rzeczywistych zróżnicowań występujących wewnątrz województw – podkreślił marszałek Adam Struzik. – W jednym regionie mogą funkcjonować silne ośrodki metropolitalne, a jednocześnie obszary dotknięte depopulacją, słabszą dostępnością usług publicznych i transportu, problemami rynku pracy czy zagrożeniami środowiskowymi. Mazowsze jest tego bardzo dobrym przykładem, ale podobne procesy – w różnej skali i o różnym charakterze – występują we wszystkich województwach.

Regiony proponują rozwiązania, które pozwoli spojrzeć na procesy rozwojowe bardziej terytorialnie – także na poziomie lokalnym i subregionalnym – a następnie wykorzystać tę wiedzę w skali całego kraju.

Prezes zarządu Związku Województw RP, Marszałek Województwa Zachodniopomorskiego Olgierd Geblewicz podkreślił, iż skuteczna polityka regionalna musi być oparta na rzeczywistych potrzebach poszczególnych części kraju. – Potrzeby Pomorza, Śląska, Polski Wschodniej, regionów zachodnich, Polski Centralnej czy Mazowsza nie są takie same – podkreślał. Jak zaznaczył, oznacza to, iż nie wszystkie wyzwania można skutecznie rozwiązywać dzięki jednego, centralnie zaprojektowanego instrumentu. Jego zdaniem regiony powinny mieć większy wpływ na definiowanie własnych priorytetów rozwojowych, wybór inwestycji oraz sposób wykorzystania środków publicznych. Dotyczy to nie tylko polityki transportowej, ale także ochrony zdrowia, transformacji energetycznej, środowiska, przedsiębiorczości, obszarów wiejskich i dostępu do usług publicznych.

Samorządowcy wskazywali, iż większa elastyczność w prowadzeniu polityki regionalnej pozwoliłaby lepiej odpowiadać na lokalne wyzwania i skuteczniej kierować środki tam, gdzie ich efekty będą największe.

Spójny transport i kolej bez wykluczenia komunikacyjnego

Jednym z głównych tematów obrad była organizacja transportu publicznego i integracja różnych środków komunikacji. Przedstawiciele Centralnego Portu Komunikacyjnego Sp. z o.o. – Piotr Rachwalski (Członek Zarządu) oraz Michał Jasiak (Zastępca Dyrektora Podprogramu Kolejowego) – zaprezentowali założenia projektu Horyzontalnego Rozkładu Jazdy, który zapewni mieszkańcom sprawny dostęp zarówno do połączeń regionalnych, jak i dalekobieżnych. Szczególną uwagę zwrócono na lepszą koordynację inwestycji kolejowych i autobusowych.

Horyzontalny Rozkład Jazdy (HRJ) to pierwszy w Polsce projekt kompleksowego planowania kolejowych przewozów pasażerskich w perspektywie do 2035 roku. Jego celem jest stworzenie spójnego, przewidywalnego i przyjaznego dla pasażerów systemu połączeń.

Autorzy projektu pokazują, iż nowoczesna kolej to nie tylko nowe tory i pociągi, ale przede wszystkim dobrze zaplanowana oferta przewozowa. HRJ zakłada wprowadzenie czytelnej sieci połączeń ekspresowych, pośpiesznych i uzupełniających, kursujących w regularnych odstępach czasu. Dzięki temu podróżni mają łatwiej zapamiętać godziny odjazdów, szybciej planować podróże i sprawniej przesiadać się między pociągami regionalnymi oraz dalekobieżnymi. Szczególny nacisk położono na koordynację różnych rodzajów transportu oraz zapewnienie dostępu do kolei dalekobieżnej mieszkańcom wszystkich powiatów w Polsce.

Projekt jest realizowany we współpracy z PKP PLK, Urzędem Transportu Kolejowego oraz Ministerstwem Infrastruktury, z wykorzystaniem nowoczesnych narzędzi analitycznych. Przygotowany schemat połączeń dalekobieżnych uwzględnia integrację z transportem regionalnym. W 2035 roku liczba podróży pociągami dalekobieżnymi może osiągnąć około 140 mln rocznie. W związku z tym, projekt był wielokrotnie testowany i modyfikowany poprzez porównywanie różnych wariantów siatki połączeń oraz ich kosztów.

Istotnym elementem HRJ jest również szeroki proces konsultacyjny. W pracach uczestniczyli marszałkowie województw, organizatorzy transportu regionalnego i lokalnego, przewoźnicy, specjaliści w zakresie infrastruktury oraz mieszkańcy. W ciągu dwóch lat zebrano tysiące uwag i ankiet, z których znaczną część uwzględniono w końcowych propozycjach. Dzięki temu projekt ma odzwierciedlać zarówno potrzeby pasażerów, jak i oczekiwania władz samorządowych – odpowiedzialnych za organizację transportu publicznego.

Jak podkreślił zastępca dyrektora Podprogramu Kolejowego Centralnego Portu Komunikacyjnego Michał Jasiak, jednym z najważniejszych celów jest zapewnienie mieszkańcom każdego powiatu dostępu do połączeń dalekobieżnych – bezpośrednio albo poprzez skoordynowane połączenia regionalne i autobusowe. Istotnym elementem systemu mają być także wspólne bilety, ułatwiające podróżowanie pomiędzy różnymi środkami transportu.

Horyzontalny Rozkład Jazdy ma w przyszłości ułatwiać koordynację połączeń, identyfikowanie potrzeb infrastrukturalnych oraz wskazywanie inwestycji niezbędnych do dalszego rozwoju sieci kolejowej.

Samorządowe spojrzenie na kolej

O wyzwaniach regionalnego transportu kolejowego mówił również Marszałek Województwa Śląskiego Wojciech Saługa, prezentując działalność Związku Samorządowego Przewoźników Kolejowych.

Wśród najważniejszych wyzwań wskazał rosnące potrzeby inwestycyjne, konieczność modernizacji i wymiany taboru, integrację różnych środków transportu oraz budowanie atrakcyjnej i konkurencyjnej oferty przewozowej dla mieszkańców.

Wspólnym mianownikiem wszystkich wystąpień była potrzeba lepszej współpracy między administracją rządową i samorządową oraz większego uwzględniania specyfiki poszczególnych regionów. Uczestnicy spotkania podkreślali, iż rozwój kraju wymaga nie tylko dużych inwestycji infrastrukturalnych, ale także rozwiązań projektowanych z myślą o konkretnych potrzebach mieszkańców i lokalnych wspólnot.

Nowa metoda lepszego kierowania środków rozwojowych do regionów

Na zlecenie Związku Województw RP, Narodowy Instytut Samorządu Terytorialnego opracował nową metodę identyfikacji funkcjonalnych obszarów problemowych na poziomie podregionów NUTS3, z możliwością agregowania wyników do poziomu regionów NUTS2. Jej celem jest lepsze rozpoznanie zróżnicowań terytorialnych w Polsce oraz stworzenie narzędzia, które w przyszłości może wspierać podział środków rozwojowych między regiony.

Opracowanie ma szczególne znaczenie w kontekście przygotowań do Planu Partnerstwa Krajowego i Regionalnego na lata 2028–2034 oraz kolejnej perspektywy finansowej Unii Europejskiej.

PKB to za mało

Samo PKB per capita nie pokazuje pełnego obrazu sytuacji regionów. Nie uwzględnia m.in. depopulacji, rosnących różnic między obszarami metropolitalnymi a peryferyjnymi, suburbanizacji czy nierównego dostępu do usług publicznych.

Nowa metoda wykorzystuje najnowsze dostępne dane statystyczne oraz źródła, które nie były uwzględniane we wcześniejszych analizach. Mocniej koncentruje się również na zróżnicowaniach wewnątrz regionów, dostępności usług publicznych oraz wyzwaniach klimatycznych i energetycznych.

Nowy wskaźnik – przeliczeniowa liczba mieszkańców

Kluczowym elementem propozycji jest przeliczeniowa liczba mieszkańców (PLM). Punktem wyjścia jest rzeczywista liczba mieszkańców podregionu, która następnie jest korygowana w zależności od jego sytuacji społeczno-ekonomicznej. Oznacza to, iż podregiony o trudniejszej sytuacji rozwojowej otrzymują wyższą PLM. W praktyce może to oznaczać większy udział takich obszarów w podziale środków rozwojowych.

Na ocenę sytuacji wpływają m.in. PKB per capita w relacji do średniej UE oraz syntetyczny wskaźnik rozwoju, obejmujący pięć kluczowych obszarów: trendy demograficzne, nierówności społeczne, w tym zarobkowe i edukacyjne, potencjał rozwojowy, zagrożenia środowiskowe i efektywność energetyczną oraz dostępność i jakość usług publicznych, w tym transportu.

Proponowana metoda pozwala spojrzeć na rozwój regionów w sposób bardziej kompleksowy. Uwzględnia nie tylko różnice między województwami, ale również zróżnicowania wewnątrz nich.

tekst i zdjęcia: Urząd Marszałkowski Województwa Mazowieckiego