Reforma KRS-u czeka na podpis Prezydenta

Nowelizacja ustawy z 20.8.1997 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1186; dalej: KrRadSądU) ma przywrócić konstytucyjne standardy wyborów członków KRS-u oraz dostosować przepisy krajowe do standardów postulowanych w wyrokach Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej oraz Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, a także Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Obecny stan prawny

Podstawową funkcją KRS-u, zgodnie z art. 186 ust. 1 Konstytucji RP, jest stanie na straży niezależności sądów i niezawisłości sędziów. Art. 187 ust. 1 Konstytucji RP wskazuje, iż Krajowa Rada Sądownictwa składa się z 25 członków:

1. Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, Ministra Sprawiedliwości, Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego i osoby powołanej przez Prezydenta Rzeczypospolitej,
2. piętnastu członków wybranych spośród sędziów Sądu Najwyższego, sądów powszechnych, sądów administracyjnych i sądów wojskowych,
3. czterech członków wybranych przez Sejm spośród posłów oraz dwóch członków wybranych przez Senat spośród senatorów.

To właśnie ust. 2 art. 187 Konstytucji RP od lat jest przedmiotem sporu politycznego, dotyczącego sposobu wyboru członków-sędziów KRS-u, który nie jest tu jednoznacznie wskazany, pozostawiając możliwość uregulowania tej kwestii ustawowo. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 18.7.2007 r., K 25/07, Legalis, orzekł, iż powinni oni być wybierani przez przedstawicieli środowiska sędziowskiego, zapewniając ich niezależność od władzy ustawodawczej i wykonawczej.

Ustawą z 8.12.2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2018 r. poz. 3; dalej: ZmKrRadSądU18) wprowadzono art. 9a KrRadSądU, zgodnie z którym to Sejm wybiera 15 członków-sędziów spośród sędziów SN, sądów powszechnych, administracyjnych i wojskowych.

Regulacja od lat wzbudza żywą dyskusję o stan praworządności w Polsce, także poza jej granicami. Obawy o utratę przez władzę sądowniczą realnego wpływu na funkcjonowanie KRS-u na rzecz władzy ustawodawczej i wykonawczej wyrażał w swoich orzeczeniach TSUE, ETPCz, NSA oraz SN. Z tego samego powodu KRS został pozbawiony 28.10.2021 r. członkostwa w Europejskiej Sieci Rad Sądownictwa (ENCJ).

Procedura wyboru sędziów

Nowelizacja KrRadSądU wprowadza fundamentalne zmiany w procedurze wyboru członków sędziów KRS-u. Wybory zarządzane są przez Państwową Komisję Wyborczą w drodze uchwały, nie później niż 4 miesiące przed upływem wspólnej kadencji Rady.

Zgodnie z projektowanym art. 11f ust. 1 członkowie KRS-u wybierani są przez sędziów w wyborach bezpośrednich i głosowaniu tajnym, przeprowadzanych w budynkach sądów przy użyciu urn wyborczych. Skład 15 członków Rady przedstawia się następująco: jeden sędzia Sądu Najwyższego, dwóch sędziów sądów apelacyjnych, trzech sędziów sądów okręgowych, sześciu sędziów sądów rejonowych, jeden sędzia sądu wojskowego, jeden sędzia Naczelnego Sądu Administracyjnego, jeden sędzia wojewódzkiego sądu administracyjnego.

Prawo do zgłoszenia kandydata przysługuje grupie 50 sędziów, Naczelnej Radzie Adwokackiej, Krajowej Radzie Radców Prawnych oraz Krajowej Radzie Notarialnej.

Kandydatem na członka Rady może być sędzia, który w dniu głosowania pozostaje w stanie czynnym, z co najmniej 10-letnim stażem na stanowisku sędziego, w tym co najmniej pięcioletnim stażem na aktualnie zajmowanym stanowisku sędziego SN, SA, SO, SR, wojskowego sądu okręgowego, wojskowego sądu garnizonowego, NSA lub WSA. W pierwotnej wersji projektu nie uwzględniono wymogu pozostawania w stanie czynnym, który został dodany w toku prac sejmowych.

W wyborach na członków KRS-u mogą głosować wszyscy sędziowie Sądu Najwyższego, sądów powszechnych, wojskowych i administracyjnych, którzy w dniu głosowania pozostają w stanie czynnym. Każdy z nich może oddać 15 głosów odzwierciedlających proporcję reprezentacji sędziów poszczególnych sądów w Radzie.

Proces wyboru członków-sędziów KRS-u nadzoruje PKW, która organizuje także obowiązkowe wysłuchanie publiczne kandydatów, transmitowane w Internecie, podczas którego obywatele mogą zadawać pytania.

Nowy organ – Rada Społeczna

Na podstawie projektowanego art. 27a KrRadSądU zostanie powołana Rada Społeczna. Jako organ opiniodawczy przy KRS-ie będzie miał za zadanie zapewnić kontrolę procesu nominacyjnego sędziów i asesorów. Nie uwzględnienie przez KRS jej opinii będzie skutkować koniecznością sporządzenia szczegółowego uzasadnienia.

W skład Rady Społecznej, której kadencja potrwa 4 lata, wejdą osoby wskazane przez: Naczelną Radę Adwokacką, Krajową Radę Radców Prawnych, Krajową Radę Notarialną, Krajową Radę Komorniczą, Radę Główną Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Rzecznika Praw Obywatelskich, Krajową Radę Prokuratorów przy Prokuratorze Generalnym, oraz trzech przedstawicieli organizacji pozarządowych wskazanych przez Radę Działalności Pożytku Publicznego.

Etap legislacyjny

Ustawa została przyjęta przez Senat na posiedzeniu 28.1.2026 r. i przekazana Prezydentowi RP do podpisu. Ma wejść w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia.

Art. 2 nowelizacji stanowi, iż PKW zarządzi pierwsze wybory na nowych zasadach, nie później niż na 4 miesiące przed dniem zakończenia wspólnej kadencji osób wybranych przez Sejm na podstawie przepisów z 2017 r. Prawo kandydowania nie będzie wówczas przysługiwało osobom wybranym do KRS-u przez Sejm na podstawie uchylanego art. 9a ust. 1 KrRadSądU.