2 godzin temu
Obowiązujące przepisy nie pozwalają dziś rodzinie swobodnie zdecydować, co stanie się z prochami osoby zmarłej. Nie można legalnie rozsypać ich w lesie, ogrodzie, parku czy nad jeziorem ani pochować urny na prywatnej działce. Szczątki po kremacji podlegają zasadom określonym w ustawie o cmentarzach i chowaniu zmarłych, której podstawowe regulacje pochodzą z 1959 roku.
Jednocześnie kierunek ewentualnych zmian jest już przedmiotem oficjalnej debaty. W Senacie rozpatrywana jest petycja postulująca legalizację alternatywnych form pochówku. Niezależnie od niej w wykazie prac legislacyjnych Rady Ministrów przez cały czas znajduje się rządowy projekt UD278, zakładający znacznie szerszą przebudowę systemu.
Rozsypywanie prochów w Polsce przez cały czas zakazane
Aktualny stan prawny jest jednoznaczny. Zgodnie z art. 12 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych zwłoki mogą zostać pochowane w grobie ziemnym, grobie murowanym, katakumbach albo przez zatopienie w morzu. Szczątki powstałe w wyniku kremacji mogą być przechowywane również w kolumbariach.
Groby ziemne, groby murowane i kolumbaria przeznaczone do składania zwłok oraz szczątków ludzkich mogą znajdować się wyłącznie na cmentarzach. Oznacza to, iż rozsypanie prochów zmarłego w lesie, parku, ogrodzie czy na prywatnej posesji nie jest w tej chwili dopuszczalną formą pochówku.
Podobnie wygląda sytuacja z przechowywaniem urny w domu. Polskie przepisy nie dają rodzinie możliwości potraktowania urny jako prywatnej pamiątki pozostającej poza miejscem pochówku.
Pochówek poza cmentarzem przedmiotem senackiej petycji
Zmianę tych zasad zakłada petycja P11-52/25, która trafiła do Senatu 1 kwietnia 2025 roku i została uzupełniona 11 kwietnia. Jej autor domaga się dopuszczenia kilku nowych sposobów postępowania z prochami.
Pierwszy wariant zakłada możliwość rozsypywania prochów w specjalnie wyznaczonych miejscach, m.in. na terenach leśnych, parkowych oraz wodnych. Zasady wyznaczania takich miejsc miałyby określać gminy i miasta.
Drugi postulat dotyczy pochówku prochów poza tradycyjnymi cmentarzami. W grę miałyby wchodzić tereny prywatne, w tym przydomowe ogrody, oraz odpowiednio wyznaczone obszary ekologiczne. Warunkiem byłoby zachowanie wymagań sanitarnych.
Trzecim elementem są cmentarze leśne. Zamiast tradycyjnego nagrobka miejsce pochówku mogłoby zostać powiązane np. z drzewem stanowiącym naturalne miejsce pamięci.
Nie oznacza to jednak, iż te rozwiązania wchodzą w życie. Senacka petycja nie jest ustawą ani projektem ustawy obowiązującym obywateli. Komisja Petycji zajmuje się postulatem, ale samo rozpatrywanie petycji nie zmienia obecnego prawa.
Ministerstwo Zdrowia o kwestiach sanitarnych
Podczas prac Komisji Petycji przedstawicielka Ministerstwa Zdrowia Joanna Kujawa zwracała uwagę, iż z punktu widzenia resortu postulaty dotyczące kremacji i rozsypywania prochów nie powodują zagrożenia epidemiologicznego lub sanitarno-epidemiologicznego.
Jednocześnie problem wykracza poza kompetencje resortu zdrowia. Potencjalna liberalizacja przepisów dotyka również gospodarki wodnej, ochrony środowiska, planowania przestrzennego, porządku publicznego oraz spraw związanych z wyznaniami religijnymi.
Dlatego podczas senackich prac pojawił się postulat uzyskania stanowisk również innych resortów, w tym Ministerstwa Rozwoju i Technologii, Ministerstwa Klimatu i Środowiska, Ministerstwa Infrastruktury oraz Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji.
Rządowy projekt ustawy o cmentarzach znacznie szerszy
Osobnym procesem jest rządowy projekt UD278 wpisany do wykazu prac legislacyjnych Rady Ministrów. Nie jest on konsekwencją senackiej petycji i obejmuje znacznie szerszy zakres niż samo rozsypywanie prochów.
KPRM wskazuje wprost, iż obowiązujące przepisy powstały w zupełnie innych realiach prawnych i organizacyjnych. Administracja wymienia m.in. problemy ze stwierdzaniem zgonów poza szpitalami, papierowy obieg dokumentów, niejasne zasady dotyczące prawa do grobu, rezerwacji miejsc pochówku oraz likwidowania grobów.
W wykazie zwrócono również uwagę na brak kompleksowych regulacji dotyczących pochówków poza cmentarzami oraz niedostatek danych o liczbie i lokalizacji cmentarzy.
Projekt jest jednak obciążony poważnym opóźnieniem legislacyjnym. W wykazie KPRM jako planowany termin jego przyjęcia przez Radę Ministrów przez cały czas widnieje IV kwartał 2021 roku. Jednocześnie pole dotyczące statusu realizacji nie wskazuje zakończenia prac. Nie można więc traktować rozwiązań wymienionych w UD278 jako przepisów, które w najbliższym konkretnym terminie zaczną obowiązywać.
Koroner i elektroniczna karta zgonu w planowanej reformie
Zakres przygotowanej reformy jest bardzo szeroki. Jednym z jej najważniejszych elementów ma być wprowadzenie instytucji koronera, który miałby rozwiązać istniejący od lat problem stwierdzania zgonu osoby umierającej poza szpitalem i pozostającej bez bezpośredniej opieki lekarza.
Planowana jest również elektroniczna karta zgonu oraz elektroniczna karta urodzenia z adnotacją o martwym urodzeniu. Reforma ma ograniczyć papierowy obieg dokumentacji i usprawnić wymianę informacji między lekarzami, urzędami, administracją cmentarzy i państwowymi rejestrami.
Projekt przewiduje również precyzyjne zdefiniowanie prawa do organizacji pochówku, prawa do grobu oraz prawa do rezerwacji miejsca pochówku.
Prawo do grobu i elektroniczne księgi cmentarne
Jednym z największych problemów obecnego systemu jest brak jednolitych, nowoczesnych zasad dotyczących ewidencji grobów i cmentarzy. Projekt UD278 przewiduje powstanie elektronicznych ksiąg cmentarnych, rejestru grobów i miejsc spoczynku oraz rejestru cmentarzy.
Do systemu miałyby trafiać także informacje związane z grobami wojennymi, grobami weteranów walk o wolność i niepodległość Polski, zabytkami oraz grobami osób szczególnie zasłużonych.
Nowe regulacje miałyby objąć również zasady likwidowania grobów, zakładania i rozszerzania cmentarzy, ich minimalnego wyposażenia oraz odległości cmentarzy od zabudowy. Projekt przewiduje ponadto uregulowanie funkcjonowania przedsiębiorstw pogrzebowych i utworzenie rejestru przedsiębiorców działających w tej branży.
Opłaty cmentarne pod kontrolą sądów administracyjnych
Drugim problemem narastającym wokół polskich cmentarzy są opłaty pobierane przez ich zarządców. Orzecznictwo sądów administracyjnych zaczęło wyznaczać granice swobody samorządów przy ustalaniu cenników.
W wyroku z 3 października 2024 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie rozpatrywał uchwałę dotyczącą opłat na cmentarzach komunalnych. Sąd wskazał m.in., iż organ gminy może ustalać opłaty pozostające w związku z pochowaniem zmarłych, ale nie otrzymuje przez to nieograniczonego prawa do pobierania każdej opłaty związanej z funkcjonowaniem cmentarza.
WSA zwrócił również uwagę na szczególną sytuację grobów murowanych przeznaczonych dla więcej niż jednej osoby oraz urn. W uzasadnieniu powołał się na podobne stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego zawarte w wyroku z 17 września 2024 roku.
Nie oznacza to automatycznie, iż każda osoba, która w przeszłości uiściła opłatę cmentarną, może teraz domagać się jej zwrotu. Znaczenie mają konkretny rodzaj opłaty, podstawa jej pobrania, treść uchwały samorządu oraz okoliczności indywidualnej sprawy.
Stare przepisy przez cały czas obowiązujące
Najważniejsza informacja dla osób planujących pochówek jest dziś taka, iż postulowane alternatywne formy pochówku nie zostały jeszcze zalegalizowane. Senacka petycja otworzyła debatę nad rozsypywaniem prochów i cmentarzami leśnymi, natomiast rządowy projekt UD278 pokazuje znacznie szerszy możliwy kierunek przebudowy prawa.
Do czasu uchwalenia i wejścia w życie nowych przepisów obowiązują obecne zasady. Sam fakt prowadzenia prac, wpisania projektu do wykazu Rady Ministrów albo rozpatrywania petycji przez komisję senacką nie daje prawa do rozsypywania prochów, przechowywania urny w domu ani pochowania jej w przydomowym ogrodzie.
Podstawy prawne
Ustawa z 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych, tekst jednolity ogłoszony w Dz.U. z 2025 r. poz. 1590.
Art. 12 ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych – regulacje dotyczące dopuszczalnych form pochówku oraz lokalizacji grobów i kolumbariów.
Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z 3 października 2024 r., sygn. II SA/Ol 621/24.
Projekt ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych UD278 – wykaz prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów.
Petycja P11-52/25 w sprawie legalizacji rozsypywania prochów oraz pochówku w ziemi poza terenami cmentarnymi.
Źródła medialne i instytucjonalne
Forsal.pl – materiał dotyczący zmian w prawie pogrzebowym, senackiej petycji oraz opłat cmentarnych.
Kancelaria Prezesa Rady Ministrów – projekt ustawy o cmentarzach i chowaniu zmarłych UD278.
Senat RP – dokumentacja petycji P11-52/25 oraz przebieg prac Komisji Petycji.
Kancelaria Senatu, Biuro Analiz i Petycji – informacja dotycząca petycji P11-52/25.
Główny Inspektorat Sanitarny – informacje dotyczące pochówku i ekshumacji.
