Polacy, którzy zbudowali Baku. Historia, o której mało kto w Polsce słyszał

„Serwis Niezależna.pl” publikuje historię Polaków, którzy odegrali kluczową rolę w rozwoju Baku. Spacerując po dziś eleganckim centrum miasta, kilka osób zdaje sobie sprawę, iż za jego charakterem stoi polska obecność – architektoniczna i techniczna – licząca się w skali ponad 700 budynków.

Dlaczego akurat Polacy trafili do Baku? Decydowała XIX-wieczna rzeczywistość. Polska nie istniała na mapie w takim kształcie jak dziś, a młodzi inżynierowie i architekci nie mieli w ojczyźnie ani odpowiednich uczelni, ani przestrzeni do kariery. Naturalnym wyborem były rosyjskie studia techniczne, zwłaszcza w Petersburgu – w Instytucie Inżynierii Cywilnej. W tym samym czasie Baku przeżywało naftowy rozkwit, który sprowadzał kapitał i wymagał sprawnych fachowców.

Gosławski, Skórewicz i Płoszko – trzon polskiego wkładu

Jedną z pierwszych najważniejszych postaci był Józef Gosławski. Przyjechał do Baku w 1891 roku, mając 26 lat, by uczestniczyć w budowie Soboru Aleksandra Newskiego. Rok później, w wieku 27 lat, objął stanowisko naczelnego architekta miasta. Przez siedem lat zaprojektował 12 fundamentalnych dla Baku budowli i czuwał nad planem urbanistycznym. Jak opisano, sprowadzał lokalny kamień wapienny i tworzył brygady kamieniarskie, które wykonywały dekoracje.

Po Gosławskim ster objął Kazimierz Skórewicz (1866–1950). Zaprojektował m.in. gmach Banku Państwowego oraz biurowiec Rothschildów. W 1905 roku wyjechał do Warszawy, obawiając się zesłania za zaangażowanie w wydarzenia rewolucyjne. Tam kontynuował pracę przy konserwacji Zamku Królewskiego i nadzorował renowację Wawelu; zaprojektował też dwork „Milusin” dla Józefa Piłsudskiego w Sulejówku. Jego los naznaczony został tragedią – przeżył obu synów zamordowanych przez Niemców w Auschwitz i w Palmirach.

Stanowisko po Skórewiczu przejął Józef Płoszko (1867–1931). Z jego nazwiskiem wiąże się m.in. pałac Ismailiyya (dziś siedziba Azerbejdżańskiej Akademii Nauk) oraz pałac Murtuzy Muchtarowa, którego wieżę wieńczy figura w zbroi – część źródeł łączy ją z przedstawieniem polskiego rycerza. Płoszko zaprojektował także katolicki kościół w Baku, określany „polskim” ze względu na liczną polską parafię; w latach 30. XX wieku został jednak zburzony.

Inżynierowie, dyplomacja i późniejsze ślady w mieście

W opowieści o polskim wkładzie pojawiają się również inni twórcy tamtego okresu, m.in. Eugeniusz Skibiński – autor ponad 250 projektów – oraz Konstanty Borysoglebski. Łącznie Polacy mieli zaprojektować w Baku ponad 700 budynków, a funkcja naczelnego architekta miasta pozostawała w polskich rękach nieprzerwanie aż do wybuchu I wojny światowej.

Polska obecność nie ograniczała się do architektów. W historii miasta szczególnie wyróżnia się inżynier i geolog Witold Zglenicki, nazywany „polskim Noblem”. Zaproponował wydobywanie ropy z dna Morza Kaspijskiego i miał zaprojektować prototyp platformy wiertniczej – kilkadziesiąt lat przed tym, jak taka technologia stała się standardem. Zglenicki zmarł w Baku 6 lipca 1904 roku, a swój majątek zapisał na rzecz polskiej nauki, tworząc fundusz nagród na wzór Nagrody Nobla; po rewolucji bolszewickiej jego naftowe działki znacjonalizowano, a fundusz przestał istnieć.

Baku pojawia się też w polskiej literaturze. Stefan Żeromski osadził w tym mieście początek „Przedwiośnia” – dorastanie Cezary Baryki i tło kryzysu wywołanego walką o bakijską ropę, toczoną w czasie I wojny światowej między Niemcami, Turcją, Wielką Brytanią i Rosją. W 1919 roku w mieście powstało pierwsze polskie przedstawicielstwo dyplomatyczne w Azerbejdżanie, kierowane przez Stefana Rylskiego; jego kamienica, zaprojektowana przez Płoszkę, stoi w Baku do dziś.

Dziś dominują tam nowoczesne inwestycje, ale polskie dziedzictwo ma trwałą pozycję w miejskim układzie. Dawny Bank Państwowy pełni w tej chwili rolę Ministerstwa Finansów, a pałac Ismailiyya jest siedzibą Akademii Nauk. W 2019 roku władze Baku uhonorowały ten wkład, nazywając jedną z centralnych ulic „Ulicą Polskich Architektów”. Poczta Polska wydała z tej okazji okolicznościowy blok znaczków.