Mimo obowiązujących od kilku lat przepisów, wiele urzędów samorządowych przez cały czas nie zapewnia osobom ze szczególnymi potrzebami pełnego i samodzielnego dostępu do usług publicznych. Takie wnioski płyną z najnowszej kontroli Najwyższej Izby Kontroli, która objęła lata 2019–2025. Wyniki nie pozostawiają złudzeń – ponad 87 proc. skontrolowanych jednostek nie spełniało minimalnych wymagań dotyczących dostępności architektonicznej, cyfrowej lub informacyjno-komunikacyjnej.
Kontrola objęła 16 jednostek samorządu terytorialnego – urzędy gmin i starostwa powiatowe z czterech województw. NIK sprawdzała nie tylko stan budynków i stron internetowych, ale również sposób planowania działań na rzecz dostępności, funkcjonowanie koordynatorów ds. dostępności oraz uwzględnianie tych wymagań w dokumentach strategicznych i umowach.
Bariery architektoniczne przez cały czas powszechne
Najwięcej zastrzeżeń kontrolerzy zgłosili do dostępności budynków urzędów. W 14 spośród 16 skontrolowanych jednostek stwierdzono niezgodności z ustawowymi wymaganiami. W wielu przypadkach osoby z niepełnosprawnościami napotykały trudności już przy wejściu do budynku.
Brakowało podjazdów, wind oraz innych rozwiązań umożliwiających swobodne przemieszczanie się. Problem stanowiły także zbyt wysokie progi, wąskie przejścia i drzwi, a także źle rozmieszczone elementy wyposażenia ograniczające dostęp do tablic informacyjnych czy urządzeń przywoławczych.
W ponad połowie badanych budynków nie zapewniono informacji o rozkładzie pomieszczeń w formie dostosowanej do potrzeb osób niewidomych i słabowidzących. Jeszcze bardziej niepokojące są ustalenia dotyczące bezpieczeństwa – w wielu urzędach nie opracowano odpowiednich procedur ewakuacji osób z niepełnosprawnościami ani nie wyposażono budynków w specjalistyczny sprzęt ratunkowy.
Cyfrowa dostępność przez cały czas pozostaje wyzwaniem
W dobie cyfryzacji szczególnego znaczenia nabiera dostępność stron internetowych instytucji publicznych. Tymczasem żadna z 34 skontrolowanych witryn nie spełniała wszystkich ustawowych kryteriów dostępności cyfrowej.
Najczęściej występujące problemy dotyczyły grafik pozbawionych opisów dla programów odczytujących treść dla osób niewidomych, braku napisów lub audiodeskrypcji do materiałów multimedialnych oraz nieprawidłowego wyświetlania treści po powiększeniu ekranu. W części przypadków istotne informacje przekazywano wyłącznie dzięki kolorów, co utrudnia korzystanie ze stron osobom z zaburzeniami widzenia.
Problemy z komunikacją i informacją
Kontrola wykazała również liczne braki w zakresie dostępności informacyjno-komunikacyjnej. Na stronach internetowych wielu urzędów nie było informacji o działalności jednostki w formacie łatwym do odczytu przez programy wspomagające, materiałów w polskim języku migowym ani tekstów przygotowanych w standardzie łatwym do czytania i zrozumienia.
W części urzędów zabrakło także urządzeń wspierających osoby słabosłyszące, takich jak pętle indukcyjne czy systemy wspomagania słuchu. To oznacza, iż wielu obywateli przez cały czas napotyka trudności podczas załatwiania podstawowych spraw urzędowych.
Nie tylko minimum ustawowe
NIK zwraca uwagę, iż obowiązki instytucji publicznych nie ograniczają się wyłącznie do spełnienia minimalnych wymagań ustawowych. Urzędy powinny aktywnie usuwać istniejące bariery i zapobiegać powstawaniu nowych. Tymczasem ponad połowa skontrolowanych jednostek nie prowadziła takich działań w sposób wystarczający.
W wielu miejscach brakowało odpowiednio oznakowanych miejsc parkingowych dla osób z niepełnosprawnościami, dostosowanych toalet czy kontrastowych oznaczeń na szklanych drzwiach. Zdarzały się również przypadki zbyt wysoko zamontowanych lad obsługi klienta, co utrudniało kontakt osobom poruszającym się na wózkach.
Dostępność to nie przywilej, ale standard
Raport NIK pokazuje, iż mimo sześciu lat obowiązywania przepisów wiele samorządów wciąż traktuje dostępność jako dodatkowe zadanie, a nie integralny element jakości usług publicznych. Tymczasem starzejące się społeczeństwo oraz rosnąca liczba osób wymagających czasowego lub stałego wsparcia sprawiają, iż dostępność staje się jednym z kluczowych wyzwań nowoczesnego państwa.
Najwyższa Izba Kontroli rekomenduje zmiany legislacyjne oraz doprecyzowanie przepisów, które mają pomóc samorządom skuteczniej wdrażać rozwiązania służące osobom ze szczególnymi potrzebami.
Informacja prasowa NIK
