Ma 17 metrów i skrywa opowieść o walce Wielkopolan. Ten poznański pomnik warto obejrzeć z bliska

Pomnik odsłonięto 19 września 1965 roku u zbiegu dzisiejszych ulic Wierzbięcice i Królowej Jadwigi, na skraju Parku Drwęskich. Monument ma 17 metrów wysokości, jest obłożony szarym granitem, a jego autorem był gdański rzeźbiarz Alfred Wiśniewski.

Droga do jego powstania była jednak znacznie dłuższa.

Pierwsze pomysły upamiętnienia uczestników Powstania Wielkopolskiego pojawiły się już w 1921 roku. Po II wojnie światowej zwycięski zryw długo nie zajmował należnego mu miejsca w oficjalnej polityce historycznej. Sytuacja zaczęła się zmieniać po okresie stalinowskim.

W 1960 roku, gdy pamięć o Powstaniu Wielkopolskim stopniowo powracała do przestrzeni publicznej, zapadła decyzja o budowie w Poznaniu okazałego monumentu. Rok później utworzono Społeczny Komitet Budowy Pomnika. W jego składzie dominowali ówcześni działacze partyjni, a samych dawnych powstańców było zaledwie czterech. Na czele komitetu stanął marszałek Polski Marian Spychalski. Zdecydowana większość pieniędzy potrzebnych do realizacji przedsięwzięcia pochodziła z dotacji państwowych.

Zanim jednak można było rozpocząć budowę, poznaniacy i decydenci musieli odpowiedzieć na podstawowe pytanie: gdzie adekwatnie powinien stanąć pomnik?

Rozważano kilka prestiżowych lokalizacji. Wśród propozycji znalazły się place Wiosny Ludów i Wolności, teren przy ul. Ratajczaka pomiędzy Ogrodową i Kościuszki, czyli okolice dzisiejszego parku przy Starym Browarze, a także skwer u zbiegu ówczesnych ulic Marchlewskiego i Gwardii Ludowej. Ostatecznie wybrano ostatnią lokalizację – dzisiejsze skrzyżowanie Królowej Jadwigi i Wierzbięcic.

Nie mniej problematyczny okazał się sam projekt.

W grudniu 1961 roku ogłoszono konkurs. Nadesłano aż 51 propozycji, ale komisja pod przewodnictwem prof. Zdzisława Kępińskiego, historyka sztuki i ówczesnego dyrektora Muzeum Narodowego w Poznaniu, uznała, iż żadna nie spełnia w wystarczającym stopniu oczekiwań artystycznych i społecznych. Przyznano drugie i trzecie nagrody oraz wyróżnienia, ale nie wskazano projektu przeznaczonego do realizacji.

Postanowiono więc zorganizować drugi etap. Zaproszono do niego nagrodzonych i wyróżnionych uczestników, a także kilku dodatkowych artystów. Ich propozycje mogli oglądać również mieszkańcy – makiety prezentowano w Biurze Wystaw Artystycznych na Starym Rynku oraz w Muzeum Narodowym.

Drugi etap zakończył się w grudniu 1962 roku i… ponownie nie przyniósł ostatecznego rozstrzygnięcia.

Gdy zaczęto już myśleć o kolejnym konkursie, większe zainteresowanie wzbudziła koncepcja Alfreda Wiśniewskiego, wyróżniona wcześniej w pierwszym etapie. Ostateczna forma monumentu znacząco odbiegała jednak od zachowanych wcześniejszych koncepcji. Krzysztof Rzepa na łamach „Kroniki Miasta Poznania” w 2002 roku wskazywał, iż finalny kształt pomnika można traktować jako połączenie różnych wizji, pomysłów i idei osób uczestniczących w procesie decyzyjnym.

Symboliczny początek budowy nastąpił 28 grudnia 1963 roku, dokładnie w 45. rocznicę wybuchu Powstania Wielkopolskiego. Tego dnia wmurowano akt erekcyjny.

Na uroczyste odsłonięcie trzeba było poczekać do 19 września 1965 roku.

Pomnik warto jednak nie tylko zobaczyć z oddali. Dopiero podejście pod sam monument pozwala dostrzec, iż jest on swoistą opowieścią o znacznie dłuższej walce Wielkopolan z germanizacją i pruskimi władzami.

Mniej więcej w połowie wysokości obelisku umieszczono płaskorzeźby przedstawiające ważne wydarzenia i postacie. Można na nich zobaczyć strajk dzieci wrzesińskich, Marcina Kasprzaka wśród robotników, Michała Drzymałę i jego słynny wóz, a także rannego Franciszka Ratajczaka – jedną z pierwszych ofiar Powstania Wielkopolskiego. Poszczególne reliefy spaja przedstawienie orła Przemysła II.

Integralną częścią monumentu jest stojąca obok wykonana z brązu rzeźba dwóch powstańców – oficera z szablą oraz szeregowca z karabinem. Postacie przypominają o uczestnikach walk, które na przełomie 1918 i 1919 roku doprowadziły do wyzwolenia znacznej części Wielkopolski spod niemieckiego panowania.

Zmieniało się również otoczenie monumentu. Rozległy plac apelowy, który w tej chwili wydaje się nierozerwalnie związany z pomnikiem, uzyskał swoją formę dopiero podczas przebudowy przeprowadzonej w 1988 roku.

Dziś Pomnik Powstańców Wielkopolskich jest jednym z najbardziej charakterystycznych historycznych punktów Poznania. Warto jednak podczas kolejnego spaceru zatrzymać się przy nim na dłużej. Monument, który dla wielu stał się po prostu elementem codziennego krajobrazu miasta, w swoich reliefach i rzeźbach opowiada historię kilku pokoleń Wielkopolan – od oporu wobec germanizacji po zwycięskie powstanie z lat 1918–1919.