Konwent Marszałków apeluje o pilne zmiany w walce z nielegalnym gromadzeniem odpadów

Konwent Marszałków Województw RP apeluje o pilne wprowadzenie zmian prawnych, które pozwolą samorządom województw skuteczniej reagować na przypadki nielegalnego gromadzenia odpadów oraz sprawnie przeprowadzać ich usuwanie w trybie wykonania zastępczego. Marszałkowie wskazują m.in. na potrzebę zapewnienia stabilnego finansowania takich działań, skuteczniejszego zabezpieczania majątku podmiotów odpowiedzialnych za odpady oraz ulepszenia wymiany informacji między instytucjami publicznymi.

Stanowisko nr 4 Konwentu Marszałków Województw RP zostało przyjęte 16 września 2026 roku. Samorządowcy zwracają w nim uwagę, iż obowiązujące rozwiązania prawne nie zapewniają wystarczająco szybkich i skutecznych instrumentów pozwalających reagować w sytuacjach niezgodnego z prawem magazynowania odpadów.

Szczególnie trudne są przypadki, gdy podmiot odpowiedzialny za zagospodarowanie odpadów kończy działalność, staje się niewypłacalny, nie posiada majątku pozwalającego na pokrycie kosztów ich usunięcia albo wyegzekwowanie od niego obowiązków okazuje się w praktyce niemożliwe.

W takich sytuacjach konieczne może być przeprowadzenie wykonania zastępczego. Konwent wskazuje jednak, iż obecne przepisy powodują ryzyko przenoszenia organizacyjnego i finansowego ciężaru usunięcia odpadów na jednostki samorządu terytorialnego.

Koszty mogą sięgać setek milionów złotych

Jak podkreślono w stanowisku, koszty usunięcia i prawidłowego zagospodarowania dużych ilości odpadów mogą sięgać setek milionów złotych. Jednocześnie procedury dotyczące ustalenia odpowiedzialności, wydawania i egzekwowania decyzji oraz wykonania zastępczego mogą być długotrwałe.

W tym czasie odpady pozostające w miejscu ich nagromadzenia mogą stwarzać zagrożenie pożarowe, powodować ryzyko skażenia gleby i wód, a także zagrożenie dla zdrowia i życia ludzi.

Konwent stoi na stanowisku, iż interwencja publiczna nie może oznaczać trwałego przejmowania przez samorządy finansowych konsekwencji nielegalnej działalności przedsiębiorców. Dlatego potrzebny jest system, który umożliwi szybkie sfinansowanie niezbędnych działań, a następnie skuteczne odzyskanie poniesionych wydatków od podmiotów odpowiedzialnych.

Stabilne finansowanie wykonania zastępczego

Jednym z najważniejszych postulatów Konwentu jest stworzenie stabilnego i gwałtownie dostępnego źródła finansowania wykonania zastępczego.

Zdaniem marszałków adekwatny organ powinien mieć możliwość uzyskania środków bez wielomiesięcznego oczekiwania na uruchomienie programów pomocowych lub konieczności każdorazowego podejmowania indywidualnych decyzji dotyczących przyznania finansowania.

Konwent zwraca również uwagę na konieczność wyraźnego rozdzielenia finansowania zadań własnych samorządów od realizowanych przez nie zadań zleconych. W ocenie marszałków nałożenie nowych obowiązków publicznych powinno każdorazowo wiązać się ze wskazaniem źródła ich finansowania.

Zanieczyszczający powinien ponosić koszty

Kolejnym postulatem jest wzmocnienie ochrony interesów finansowych Skarbu Państwa oraz jednostek samorządu terytorialnego.

Konwent proponuje wprowadzenie dodatkowych narzędzi umożliwiających zabezpieczanie roszczeń związanych z wykonaniem zastępczym. Jednym z rozwiązań mogłaby być możliwość skutecznego zabezpieczenia należności na majątku zobowiązanego, m.in. poprzez hipotekę przymusową na jego nieruchomościach.

Potrzebne są również rozwiązania ograniczające możliwość wyzbywania się majątku przez podmioty próbujące uniknąć poniesienia kosztów usunięcia odpadów.

Podstawą systemu powinna być, zdaniem Konwentu, zasada „zanieczyszczający płaci”. Środki publiczne miałyby być uruchamiane interwencyjnie, przy jednoczesnym zapewnieniu możliwości skutecznego odzyskania pieniędzy od podmiotu odpowiedzialnego.

Potrzebna ocena zmian wprowadzonych w 2018 roku

Marszałkowie postulują również kompleksową analizę zmian wprowadzonych w 2018 roku do ustawy o odpadach.

W stanowisku oceniono, iż reforma, która miała ograniczyć problem nadmiernego gromadzenia odpadów w miejscach do tego nieprzeznaczonych i uszczelnić system, wymaga w tej chwili szczegółowej oceny pod kątem jej skuteczności.

Jednym z obszarów wskazanych do zmiany są przepisy dotyczące zabezpieczenia roszczeń. Zdaniem Konwentu obecne rozwiązania nie gwarantują pełnego pokrycia potencjalnych szkód w środowisku ani kosztów wykonania zastępczego.

Reagować, zanim powstaną nielegalne składowiska

Samorządowcy zwracają również uwagę, iż skuteczna polityka odpadowa nie może ograniczać się do reagowania dopiero wtedy, gdy w danym miejscu zgromadzone są już tysiące ton odpadów.

Dlatego Konwent postuluje rozwój narzędzi prewencyjnych oraz szybkiej wymiany informacji pomiędzy instytucjami.

Administracja publiczna powinna mieć większe możliwości bieżącego wykorzystywania i analizowania danych dotyczących m.in. ewidencji i przemieszczania odpadów, wydanych decyzji administracyjnych, wyników kontroli czy działalności przedsiębiorstw funkcjonujących na terenie kilku województw.

System powinien umożliwiać wychwytywanie sygnałów ostrzegawczych, takich jak gwałtowny wzrost ilości przyjmowanych odpadów, brak odpowiednich możliwości technicznych do ich przetwarzania, zbyt długie okresy magazynowania czy nietypowe kierunki transportu odpadów.

Potrzebna kooperacja wielu instytucji

Zdaniem Konwentu skuteczne przeciwdziałanie przestępczości odpadowej wymaga także bieżącej współpracy samorządów województw, Inspekcji Ochrony Środowiska, Policji, Krajowej Administracji Skarbowej, prokuratury oraz administracji rządowej.

Informacje o wykrytych nieprawidłowościach, wynikach kontroli, cofniętych lub wygasłych decyzjach czy podejrzanych transportach odpadów powinny być dostępne adekwatnym organom bez zbędnej zwłoki.

Konwent postuluje także wzmocnienie mechanizmów wykrywania przestępstw środowiskowych i egzekwowania prawa. Chodzi m.in. o możliwość sprawniejszego zabezpieczania majątku osób i podmiotów odpowiedzialnych oraz lepszą koordynację postępowań administracyjnych, egzekucyjnych i karnych.

Analizy wymagają również regulacje pozwalające przeciwdziałać tworzeniu podmiotów pozbawionych realnego majątku, które przejmują odpady, a następnie pozostawiają koszty ich zagospodarowania po stronie sektora publicznego.

Jeden spójny system zamiast doraźnych zmian

Konwent Marszałków Województw RP podkreśla, iż kolejne punktowe zmiany przepisów nie wystarczą do rozwiązania problemu.

Zdaniem marszałków potrzebny jest jeden spójny system obejmujący cały proces: prewencję, monitoring, kontrolę, szybką reakcję, wykonanie zastępcze, finansowanie, zabezpieczenie majątku, odzyskiwanie należności oraz odpowiedzialność administracyjną i karną.

Samorządy województw deklarują jednocześnie gotowość do udziału w pracach legislacyjnych oraz przedstawienia doświadczeń wynikających z prowadzonych postępowań administracyjnych i egzekucyjnych dotyczących nielegalnego magazynowania odpadów.

Konwent apeluje o potraktowanie problemu jako wymagającego pilnej interwencji legislacyjnej i finansowej. Celem zmian ma być zapewnienie organom odpowiedzialnym za ochronę środowiska realnych instrumentów pozwalających zapobiegać nielegalnemu gospodarowaniu odpadami, gwałtownie usuwać powstałe zagrożenia i skutecznie obciążać kosztami podmioty odpowiedzialne za ich powstanie.

Pełna treść stanowiska nr 4 Konwentu Marszałków Województw Rzeczypospolitej Polskiej:

https://polskieregiony.pl/wp-content/uploads/2026/09/STB1091.pdf