Wartość wsparcia i zakres działań FST
Według raportu Instytutu Badań Strukturalnych przygotowanego na zlecenie Polskiej Zielonej Sieci, Fundusz na rzecz Sprawiedliwej Transformacji (FST) zapewnił Polsce 3,8 mld euro w obecnej perspektywie finansowej, wspierając pięć kluczowych regionów: województwo śląskie, Wielkopolskę Wschodnią, Małopolskę Zachodnią, subregion wałbrzyski oraz region bełchatowski. Do 1 marca 2026 r. podpisano umowy o wartości ponad 17,5 mld zł, z czego 10,5 mld zł pochodziło z FST. Około 97,5 tys. osób objęto wsparciem, a projekty mają umożliwić powstanie tysięcy nowych miejsc pracy.
Fundusz nie ogranicza się do inwestycji w energetykę czy rekultywację terenów zdegradowanych. Środki trafiają także na rozwój przedsiębiorczości, innowacje, cyfryzację MŚP, szkolenia, przekwalifikowanie pracowników, doradztwo zawodowe, edukację dorosłych, działania przeciwdziałające wykluczeniu społecznemu, modernizację budynków, efektywność energetyczną, rozwój OZE i systemów ciepłowniczych. Samorządy mogą finansować rekultywację terenów poprzemysłowych, adaptację do zmian klimatu, zieloną i niebieską infrastrukturę, czysty transport miejski oraz infrastrukturę rowerową. Istotną rolę odgrywają też działania instytucjonalne: przygotowanie, wdrażanie i monitoring programów oraz wzmacnianie potencjału samorządów.
„FST uruchomił w regionach wiele ważnych procesów. Oczywiście, sam Fundusz samodzielnie nie rozwiąże wszystkich problemów regionów odchodzących od węgla, ale jest to instrument, który powinien być kontynuowany. Transformacja to nie siedmioletni proces, obliczony na jedną perspektywę finansową Unii Europejskiej. To proces, który rozkłada się na o wiele więcej lat i dlatego potrzebuje stabilności finansowania, żeby projekty już rozpoczęte nie zostały przerwane. Państwo powinno wziąć za niego odpowiedzialność. Ministerstwo Funduszy i Polityki Regionalnej powinno uwzględnić potrzebę kontynuowania transformacji regionów węglowych i wyasygnować na to środki w Planie Partnerstwa Krajowego i Regionalnego” – Jan Frankowski, Instytut Badań Strukturalnych.
Różnice regionalne i wyzwania dystrybucji środków
Raport podkreśla silne zróżnicowanie regionalne. W województwie śląskim największym wyzwaniem jest stopniowe wygaszanie kopalń i ograniczanie skutków społecznych restrukturyzacji. W Wielkopolsce Wschodniej i regionie bełchatowskim najważniejsze jest tworzenie alternatyw dla gospodarek opartych na kompleksach energetyczno-górniczych. W subregionie wałbrzyskim i Małopolsce Zachodniej większy nacisk kładzie się na rewitalizację terenów pokopalnianych i modernizację lokalnej gospodarki.
Autorzy zwracają uwagę, iż wsparcie często trafia do silniejszych ośrodków administracyjnych (np. Katowice), a powiaty bezpośrednio związane z górnictwem, bardziej narażone na skutki transformacji (jak Jastrzębie Zdrój czy powiat wodzisławski), otrzymują go mniej. Przyszłe finansowanie powinno więc lepiej odpowiadać na realne lokalne potrzeby i skalę ryzyk, takich jak utrata miejsc pracy czy spadek dochodów samorządów.
Ryzyko luki finansowej po 2027 roku
W projekcie unijnego budżetu na lata 2028–2034 przewidziano likwidację FST, co może oznaczać większą koncentrację środków na poziomie krajowym lub w dużych centrach administracyjnych. Grozi to przerwaniem działań osłonowych i inwestycyjnych w momencie, gdy skutki społeczne i gospodarcze transformacji dopiero się ujawnią.
„Sprawiedliwa transformacja nie może utknąć w martwym punkcie. W polskim sektorze węglowym wciąż pracuję ok. 70 tysięcy osób. Wokół kopalń i elektrowni funkcjonują całe lokalne ekosystemy gospodarcze: firmy usługowe, podwykonawcy, szkoły branżowe, transport, handel i samorządy zależne od wpływów podatkowych dużych zakładów. Jednak zapotrzebowanie na węgiel będzie systematycznie spadać. Trudne momenty jeszcze nadejdą. Bez dedykowanych bezpośrednio do powiatów węglowych pieniędzy po 2027 r., regiony te mogą zostać z przerwanymi inwestycjami i niedokończoną transformacją” – Alina Pogoda, Polska Zielona Sieć.
Rekomendacje i potrzeba kontynuacji wsparcia
Raport rekomenduje utrzymanie ukierunkowanego wsparcia dla regionów transformacji po wygaszeniu FST, wzmacnianie zdolności samorządów do realizacji złożonych projektów, większe premiowanie współpracy ponadlokalnej oraz powiązanie inwestycji infrastrukturalnych z trwałymi celami społecznymi i gospodarczymi. Wsparcie powinno promować nie tylko „zielone” miejsca pracy, ale przede wszystkim stabilne zatrudnienie w MŚP, usługach, przemyśle i sektorze publicznym.
„W ramach Funduszu Sprawiedliwej Transformacji wydatkujemy środki przede wszystkim na wsparcie przedsiębiorczości i tworzenie nowych miejsc pracy. Realizujemy projekt Obserwatorium Obszaru Transformacji, który dopiero się rozkręca i polega na zdefiniowaniu pilnych potrzeb regionu oraz określeniu projektów strategicznych na kolejną perspektywę finansową. Działania, które będą realizowane skierowane są do mieszkańców, jednostek samorządu i przedsiębiorców. Jesteśmy na początku tego procesu, dlatego zależy aby fundusz był przedłużony na kolejne lata” – Barbara Grymm, Urząd Marszałkowski Województwa Łódzkiego.
W raporcie wskazano, iż likwidacja FST i przeniesienie wsparcia do ogólnokrajowych lub wojewódzkich programów bez dedykowania środków powiatom odchodzącym od węgla może skutkować osłabieniem finansowania działań na rzecz rynku pracy, rewitalizacji terenów zdegradowanych przez przemysł wydobywczy oraz lokalnej odporności gospodarczej.
„Wiążemy nadzieje z procesem sprawiedliwej transformacji, iż będzie on realizowany w ramach przyszłej perspektywy unijnej, iż nastąpi ułatwienie procedur korzystania z tych środków i rzeczywiście trafią one do samorządów, które najbardziej ich potrzebują. Te środki są bardzo potrzebne do zagospodarowania terenów po zamkniętych już kopalniach i przygotowanie ich pod szeroko rozumiane inwestycje, pod nowy przemysł i tworzenie miejsc pracy w miejsce likwidowanych zakładów” – Andrzej Matusiak, wiceprezydent Jastrzębia Zdroju.
Apel o utrzymanie wsparcia i długofalową politykę
Polska Zielona Sieć wraz z samorządami i organizacjami społecznymi apelowała w maju 2026 r. do premiera oraz ministrów o jednoznaczne stanowisko w negocjacjach nad unijnym budżetem na lata 2028–2034 i utworzenie nowego mechanizmu wsparcia dla regionów w transformacji. Podkreślono potrzebę objęcia pomocą także regionów dotychczas pominiętych, jak Zagłębie Turoszowskie czy Lubelskie Zagłębie Węglowe.
Autorzy raportu podkreślają, iż sprawiedliwa transformacja powinna być traktowana jako długofalowa polityka rozwoju regionalnego, a nie jednorazowy program inwestycyjny. Jej powodzenie zależy od stabilnego finansowania, przewidywalnych zasad, współpracy samorządów i państwa oraz skierowania środków do najbardziej zagrożonych miejsc.
„Polskie regiony odchodzące od węgla nie mogą zostać pozostawione same sobie, bo to przepis na katastrofę, którą przerabialiśmy na przykład w Wałbrzychu na przełomie wieków. Apelujemy, żeby rząd zaczął aktywniej zabiegać o kontynuację wsparcia dla regionów węglowych z Funduszy Europejskich. Potrzebna jest wola polityczna i roztropnie prowadzone negocjacje w Brukseli” – Alina Pogoda, Polska Zielona Sieć.
Zobacz również:
- Komisja Europejska publikuje nowe wytyczne dla państw UE ws. Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji Klimatycznej
- Wykluczeni z Funduszu Sprawiedliwej Transformacji – czy Turów, Bogdanka, Kozienice i Połaniec otrzymają wsparcie?
- Lit: UE zatwierdziła 36 mln USD wsparcia z Funduszu Sprawiedliwej Transformacji dla projektu Cinovec
- Polska największym beneficjentem Funduszu Sprawiedliwej Transformacji?
