Hugo Szajnc, listopad 2025
11 listopada to dla wielu narodów data wpisana w pamięć wspólnotowych wysiłków, ofiar i odrodzonej nadziei. Dla wolnomularzy dzień ten jest punktem wyjścia do refleksji nad tym, co znaczy prowadzić życie w duchu braterstwa, odpowiedzialności i służby społecznej. Armistycja zakończająca I wojnę światową w 1918 roku oraz odrodzenie państwowości po 123 latach zaborów w Polsce przypominają, iż wolność i pokój nie były dane raz na zawsze, ale wymagają czujności sumienia i czynów na rzecz dobra wspólnego.
Pamięć i hołd dla ofiar to fundament wolnomularskiego dialogu między przeszłością a teraźniejszością. Dla członków lóż upamiętnianie tych, którzy oddali życie za wolność i godność człowieka, nie jest jedynie aktem ceremonii, ale zobowiązaniem moralnym. Pamięć staje się źródłem pokory, a także inspiracją do działania na rzecz pokoju i dobrobytu społecznego. Poprzez ten wymiar pamięci wolnomularstwo podkreśla, iż wolność ma swoją cenę, a odpowiedzialność obywatelska to nie tylko prawo, ale także obowiązek wobec ludzi i instytucji.
11 listopada skłania do zastanowienia się nad mechanizmami trwałego pokoju: dialogiem, pojednaniem i szacunkiem dla różnorodności. W duchu braterstwa wolnomularskiego, które przekracza granice narodowe, religijne i kulturowe, postawa otwartości wobec innych jest narzędziem budowania wspólnego dobra. Braterstwo nie ogranicza się do loży; to postawa wobec całego społeczeństwa, która kładzie nacisk na empatię, tolerancję i współdziałanie na rzecz pokoju w świecie.
Wolność a odpowiedzialność obywatelska to kolejny wymiar, który łączy 11 listopada z praktyką masońską. Świętowanie wolności wiąże się z przekonaniem, iż wolność nie może być wykorzystywana kosztem innych; wymaga poszanowania prawa i aktywnego udziału w życiu publicznym. Wolnomularstwo od dawna kładzie nacisk na integrację wartości etycznych w codziennej działalności – od relacji międzyludzkich po uczestnictwo w życiu społecznym i demokratyczne mechanizmy państwa. W tym sensie 11 listopada staje się sposobnością do przemyślenia roli obywatela, który jednocześnie dąży do doskonalenia cnót i służy dobru wspólnemu .
Ten dzień podkreśla Braterstwo ponad granicami. W świecie, gdzie konflikty często dzielą ludzi, wolnomularstwo promuje wspólnotę opartą na wartościach uniwersalnych: godności człowieka, wolności sumienia i poszanowaniu różnic. Prawdziwe braterstwo to nie jednorazowy gest, ale stały dialog, kooperacja między ludźmi różnych tradycji oraz wspieranie tych, którzy potrzebują pomocy. Dla lóż oznacza to czynną pracę na rzecz pokoju, edukacji obywatelskiej i transparentności działań, które łączą, a nie dzielą.
Służba społeczna i edukacja obywatelska to praktyczne oblicze wolnomularstwa w kontekście rocznicowych obchodów. Działalność charytatywna, wsparcie ubogich, programy edukacyjne dla młodzieży oraz inicjatywy mające na celu kształtowanie odpowiedzialności za wspólne dobro są naturalnym rozwinięciem idei wolności i braterstwa. Przypominając młodszym pokoleniom o tym dniu kształtujemy ich postawę obywatelską i etyczną.
W Polsce temat masonerii łączy się z długą tradycją działań na rzecz oświeceniowych ideałów, reform, edukacji i walki o niepodległość. Nie wszyscy historycy zgadzają się co do pełnej listy członków polskich lóż i ich udziału w poszczególnych momentach dziejów, zwłaszcza w kontekście niepodległości. Poniższe przykłady mają na celu wskazanie postaci, o których istnieją wiarygodne źródła potwierdzające przynależność do masonerii lub wysokie prawdopodobieństwo członkostwa, oraz opis ich wkładu w wolność i niepodległość Polski.
Hugo Kołłątaj (1750–1812). Jest uznawany za aktywnego członka polskiego kręgu masonerii, co potwierdzają źródła biograficzne i opracowania o masonerii w Rzeczypospolitej. Był kluczową postacią polskiego Oświecenia, publicystą, pedagogiem i politykiem. Współtwórca Konstytucji 3 Maja, inicjator reform edukacyjnych i administracyjnych. Jego prace i działania miały duży wpływ na kształtowanie świadomości obywatelskiej, a także na budowanie podstaw nowoczesnego państwa prawa. Wkład w niepodległość i pamięć poprzez promowanie edukacji, tolerancji i reform państwa przyczynił się do wzmocnienia literackiej i intelektualnej bazy, z której wyrastała niepodległościowa tradycja. Jego wysiłki w kierunku stworzenia fundamentów prawnych i edukacyjnych sprzyjały długoterminowemu budowaniu niezależności Polski. Kołłątaj symbolizuje ideały oświeceniowego państwa prawa i obywatelskiej odpowiedzialności. W kontekście 11 listopada jego prace nad Konstytucją 3 Maja, reformami i edukacją stają się przypomnieniem, iż niepodległość jest wynikiem długiego procesu edukacji, dialogu i reform.
Stanisław Staszic (1746–1826) To kluczowa postać polskiego Oświecenia. Inicjator reform edukacyjnych, gospodarczych i administracyjnych. Jego prace i działalność inspirowały myśl obywatelską, samorządność i przygotowywanie społeczeństwa do samodzielnego bytu państwowego. Edukacja obywatelska i szerzenie wartości braterstwa jako fundamentów przyszłej niepodległości. Z perspektywy lat stanowiło fundamenty dla odzyskania niepodległości. Był jednym z najbardziej wpływowych myślicieli polskiego Oświecenia. Dzięki programom edukacyjnym i inicjatywom państwowym stwarzał podstawy świadomości obywatelskiej i samorządności, co w praktyce sprzyjało budowaniu państwa zdolnego do samodzielnego rozwoju. Choć nie był klasycznym „bohaterem politycznym”, to właśnie jego prace nad edukacją, rolnictwem i infrastrukturą tworzyły fundamenty społeczne, na których później opierały się ruchy niepodległościowe. Jego etyczne i obywatelskie przesłanie — praca nad dobrem wspólnym, umiłowanie nauki i prostota cnót — stało się inspiracją dla pokoleń dążących do wolności i suwerenności. Staszicowy duch obywatelskości i odpowiedzialności społecznej rezonuje z ideami pamięci, edukacji obywatelskiej i solidarności, które to wartości towarzyszyły nie tylko niepodległości, ale także późniejszym wysiłkom na rzecz utrzymania państwa prawa w Polsce. Jego przynależność do Loży jest potwierdzona w wiarygodnych źródłach biograficznych i opracowaniach dotyczących masonerii w Polsce.
Tadeusz Kościuszko (1746–1817) Jest postacią w historii Polski znaną z walki o niepodległość i suwerenność kraju. Jako dowódca Insurekcji kościuszkowskiej w 1794 roku walczył o odzyskanie niepodległości Polski i przeciwstawienie się zaborom Rosji i Prus. Stał się symbolem walki o wolność i równość, nie tylko w Polsce, ale także w innych krajach, w których się angażował, jak Stany Zjednoczone, gdzie walczył w wojnie o niepodległość. Powszechnie postrzegany w USA jako bohater narodowy, inżynier wojskowy i bojownik o wolność, który odegrał kluczową rolę w amerykańskiej wojnie o niepodległość. Uznawany jest za jednego z najważniejszych obcokrajowców zaangażowanych w rewolucję amerykańską. Propagował ideały wolności, równości i braterstwa. Jego działania miały ogromny wpływ na morale i nadzieję, a także na inspirację do kolejnych wysiłków niepodległościowych. Jego dziedzictwo jest wciąż żywe w świadomości narodowej Polaków i Amerykanów.
Kazimierz Pułaski (1745–1779) Znany jako bohater Polski i Stanów Zjednoczonych, jest postacią historyczną, która zasłynęła w walkach o niepodległość w tych obu krajach. Był wybitnym i jednym z najważniejszych dowódcą związku zbrojnego szlachty walczącej o obronę praw i niepodległości Rzeczypospolitej w konfederacji barskiej. Zasłynął jako bohater obrony Jasnej Góry. W latach 1770–1771 skutecznie bronił jej przed szturmami wojsk rosyjskich, co było ważnym sukcesem dla konfederatów. Stał się ojcem amerykańskiej kawalerii. W Stanach Zjednoczonych zasłynął ocaleniem życia Jerzego Waszyngtona podczas bitwy nad Brandywine, czym przyczynił się do amerykańskiej niepodległości, a zginął od ran odniesionych w starciach z Brytyjczykami. Źródła podają, iż był on członkiem Loży masońskiej w Maryland, a loża nr 1167 nosi jego imię.
Józef Rufin Wybicki (1747–1822) Uznawany jest za bohatera narodowego przede wszystkim jako autor słów “Mazurka Dąbrowskiego” oficjalnego hymnu Polski od 1927 r. Pieśni, która stała się ponadczasowym symbolem polskości i oporu, wyrażającym nadzieję na odzyskanie niepodległości, choćby gdy państwo zniknęło z map Europy. To jego słowa przez pokolenia podtrzymywały ducha narodu. Choć jego Mazurek zapewnił mu nieśmiertelność i miejsce w panteonie narodowym jego pozostałe zasługi polityczne i pisarskie również miały ogromny wpływ na polską myśl polityczną i walkę niepodległościową. Jego status bohatera wynika z całokształtu kariery jako prawnika, pisarza, publicysty i polityka, który poświęcił życie dążeniu do reform i odzyskania suwerenności przez Polskę w czasach rozbiorów. Będąc posłem na Sejm gwałtownie zyskał rozgłos jako odważny krytyk przekupstwa i sprzedajności szlachty, co zmusiło go do opuszczenia Sejmu i ukrywania się przed carskimi agentami. Zaangażował się w działalność konfederacji barskiej, gdzie pełnił funkcję konsyliarza generalnego, będąc łącznikiem konfederatów z zagranicą. Uczestniczył w insurekcji jako członek władz powstańczych, m.in. Rady Zastępczej Tymczasowej w Warszawie. Po trzecim rozbiorze Polski wyjechał z kraju i wspólnie z Janem Henrykiem Dąbrowskim zabiegał o utworzenie Legionów Polskich u boku armii francuskiej. To tam, w Reggio Emilia, w lipcu 1797 roku, napisał słowa pieśni “Jeszcze Polska nie zginęła”, która miała podtrzymywać morale żołnierzy walczących o niepodległość. Był on aktywnym członkiem ruchu wolnomularskiego, co jest faktem historycznym potwierdzonym w wielu źródłach. Wybicki był jednym z założycieli loży masońskiej “Przesąd Zwyciężony” w Warszawie, a jego związki z masonerią miały wpływ na jego działalność polityczną i społeczną, której celem była poprawa sytuacji Polski.
Stanisław August Poniatowski (1732-1798) Od początku panowania był zwolennikiem szerokich reform Rzeczpospolitej. Założyciel Szkoły Rycerskiej w 1765 roku. Inicjator powołania Komisji Edukacji Narodowej w 1773 roku. Przez całe panowanie zmuszony do lawirowania między rosyjskimi wpływami, a krajową opozycją. Porozumiał się ze Stronnictwem Patriotycznym co doprowadziło do uchwalenia Konstytucji 3 maja. W 1792 roku, pod presją rosyjskich wojsk, które wtargnęły do Rzeczpospolitej, przystąpił do konfederacji targowickiej. W 1794 roku poparł powstanie kościuszkowskie, nie miał już jednak żadnego wpływu na przebieg wydarzeń. Po trzecim rozbiorze na rozkaz carycy wyjechał do Grodna, gdzie podpisał akt abdykacji. Należał do warszawskiej loży masońskiej „Pod trzema hełmami” od 1777 roku. Przynależność króla do wolnomularstwa znajduje odzwierciedlenie w sztuce dworskiej, zwłaszcza w Łazienkach Królewskich, nad którymi czuwał z kolei wolnomularz Fryderyk August Moszyński. Wiele dzieł sztuki powstałych na jego dworze zawiera motywy masońskie, co sugeruje silny wpływ Bractwa na jego życie i panowanie.
Józef Poniatowski (1792-1813) Urodził się w rodzinie królewskiego brata Andrzeja Poniatowskiego. W armii austriackiej, dosłużył się stopnia pułkownika. W dobie Sejmu Czteroletniego, wezwany do kraju. Zwolennik Konstytucji 3 maja. Jego oddziały ochraniały Zamek Królewski w czasie jej uchwalenia. Awansowany do stopnia generała majora rozpoczął proces reorganizacji polskiej armii. Dowódca wojsk polskich w wojnie, w obronie Konstytucji 3 maja. Śmiertelny wróg Targowicy. Uczestnik powstania kościuszkowskiego. Wódz naczelny wojsk Księstwa Warszawskiego, które w 1809 roku obronił gromiąc Austriaków w bitwie pod Raszynem, a później rozszerzył jego granicę o Galicję Zachodnią i Zamojszczyznę. Jeden z wodzów Wielkiej Armii Napoleona w wyprawie na Rosję. Odznaczył się w bitwach pod Smoleńskiem i Borodino. Osłaniał odwrót wojsk francuskich spod Moskwy. Mianowany Marszałkiem Francji, jego nazwisko wyryto na paryskim Łuku Triumfalnym. Mason, kandydat na urząd Wielkiego Mistrza Wielkiego Wschodu Narodowego Polski. Zginął w czasie bitwy narodów pod Lipskiem w 1813 roku. Po jego śmierci w Warszawie w Pałacu Mniszchów zorganizowana została masońska Loża Żałobna.
Gabriel Narutowicz (1865-1922) Pochodził ze Żmudzi z rodziny szlacheckiej. W młodości zmuszony przez gruźlicę do przerwania studiów inżynierskich w Petersburgu. Dla ratowania zdrowia wyjechał do Davos w Szwajcarii. Pozostał tam i ukończył studia z inżynierii budownictwa na politechnice w Zurychu. Znakomity inżynier, budowniczy linii kolejowych, wodociągów i elektrowni wodnych w Szwajcarii i wielu innych państwach Europy. Od 1908 roku profesor politechniki w Zurychu. Podczas I wojny światowej prezes Polskiego Komitetu Społecznego w Zurychu i członek dyrekcji Komitetu Generalnego Pomocy Ofiarom Wojny w Polsce. Po zakończeniu wojny powrócił do Polski. Piastował stanowiska ministra robót publicznych oraz ministra spraw zagranicznych. Koordynował pracę nad odbudową kraju oraz przygotowywał plany jego elektryfikacji. Wolnomularz, członek warszawskiej loży masonów. 9 grudnia 1922 roku wybrany przez parlament pierwszym prezydentem Rzeczpospolitej. Tydzień później zamordowany w Warszawie przez nacjonalistycznego zamachowca Eligiusza Niewiadomskiego.
Ignacy Jan Paderewski (1860–1941) Jako polityk, dyplomata i artysta odegrał kluczową rolę w uzyskaniu międzynarodowego poparcia dla odrodzenia Polski po 1918 roku. Jego działania na arenie międzynarodowej zwłaszcza w USA były bardzo istotne dla odzyskania niepodległości i uznania republiki polskiej. Choć źródła podają sprzeczne informacje na ten temat, istnieją publikacje i opracowania, które wymieniają go jako członka wolnomularstwa, a także poszlaki, takie jak odnalezione insygnia wolnomularskie w jego szwajcarskiej posiadłości.
To tylko przykłady znanych wszystkim postaci, które przyczyniły się w sposób pośredni lub bezpośredni do odzyskania niepodległości przez Polskę. Wielu innych nie sposób wymienić. W polskim kontekście ważne jest zrozumienie, iż przynależność masonerii nie była jedynym motorem ich działalności ani nie gwarantowała automatycznie wpływu na wszystkie decyzje polityczne. Jednak jej obecność w ich biografiach dostarcza ciekawych kontekstów etycznych i intelektualnych, które kształtowały ich podejście do edukacji, reform i dobra wspólnego. Niezależnie od indywidualnych przekonań dotyczących masonerii, postacie te wpisują się w szeroki ruch intelektualny, który dążył do nowoczesnego państwa, rozwinięcia edukacji i ochrony praw obywateli.
11 listopada to nie tylko dzień pamięci o zakończeniu konfliktów i o odrodzeniu państwowości; to także moment, w którym wolnomularstwo widzi swoją misję w praktycznym przekształcaniu tych idei w konkretne działania. Pamięć o ofiarach, pragnienie trwałego pokoju i zaangażowanie na rzecz dobra wspólnego wpisują się w etykę braterstwa, którą promuje ruch masoński. W duchu wolnomularskim wydarzenia te przypominają, iż wolność zobowiązuje: do poszanowania praw innych, do pracy na rzecz wspólnego dobra i do nieustannego doskonalenia cnót, zarówno w sferze prywatnej, jak i obywatelskiej. Niech 11 listopada będzie dla wspólnot masońskich impulsem do jeszcze bardziej aktywnego działania na rzecz edukacji, pomocy potrzebującym, dialogu międzykulturowego i budowania pokoju – krok po kroku, razem, jako bracia i siostry na wspólnej drodze ku lepszemu światu.
Gdzie jeszcze 11 listopad jest świętem narodowym?
Francja i Belgia (jako Dzień Rozejmu), upamiętniający koniec I wojny światowej.
Kraje Wspólnoty Narodów (Wielka Brytania, Kanada, Australia, Nowa Zelandia) to dzień upamiętniający zakończenie I wojny światowej. Tego dnia oddaje się hołd żołnierzom poległym w wojnach, a symbolami są czerwony mak i dwie minuty ciszy obchodzone o godzinie 11:00.
USA (Dzień Weteranów, pierwotnie Dzień Rozejmu) na cześć weteranów wszystkich wojen.
Angola ( Święto Niepodległości) to dzień upamiętniający odzyskanie suwerenności od Portugalii w 1975 roku.
Malediwy świętują zniesienie monarchii i uzyskanie niepodległości w 1965 roku
Hugo Szajnc
