Związek Żołnierzy NSZ Okręg Mazowiecki. Strażnicy pamięci, którzy szukają następców

dzienniknarodowy.pl 1 godzina temu
Zdjęcie: Związek Żołnierzy NSZ Okręg Mazowiecki. Strażnicy pamięci, którzy szukają następców


Współorganizowali Marsz Niepodległości, kwestują na cmentarzach, żegnają ostatnich weteranów i pomagają przywracać imiona bohaterom. Poznaj historię Narodowych Sił Zbrojnych i ludzi z Okręgu Mazowieckiego, którzy od 35 lat nie pozwalają jej zapomnieć.

Grupa rekonstrukcyjna w mundurach Narodowych Sił Zbrojnych na Marszu Niepodległości 2026. Fot. Facebook/Związek Żołnierzy NSZ Okręg Mazowiecki

Gdy 11 listopada kolumna Marszu Niepodległości ruszała spod ronda Dmowskiego, w tłumie biało-czerwonych flag wyróżniali się ludzie w mundurach z czasów okupacji: furażerki, płaszcze, opaski z literami NSZ. Nie było to przebranie na jeden dzień. Związek Żołnierzy Narodowych Sił Zbrojnych był w tym roku jednym ze współorganizatorów Marszu, a jego członkowie przez wiele tygodni pracowali przy logistyce, technice i przygotowaniach.

Za tym udziałem stoi coś więcej niż jedno wydarzenie. To praca organizacji, która od 35 lat pilnuje, by o żołnierzach Narodowych Sił Zbrojnych nie zapomniano. Okręg Mazowiecki jest dziś jednym z jej najaktywniejszych ogniw. Warto wiedzieć, skąd ten Związek się wziął, czym zajmuje się na co dzień i dlaczego coraz więcej młodych ludzi traktuje go jako własne miejsce.

Skąd się wzięli: narodowa konspiracja od pierwszych tygodni okupacji

Historia NSZ zaczyna się jesienią 1939 roku. W nocy z 14 na 15 października 1939 roku przy ul. Kromera 2 na warszawskiej Ochocie działacze Obozu Narodowo-Radykalnego powołali Związek Jaszczurczy. Była to jedna z pierwszych organizacji konspiracyjnych okupowanej Polski. Z niej, oraz z części Narodowej Organizacji Wojskowej, wyrosły Narodowe Siły Zbrojne. Formalnie powstały 20 września 1942 roku.

NSZ gwałtownie stały się jedną z największych formacji polskiego podziemia. Historycy szacują ich liczebność na 80–100 tysięcy żołnierzy. Według Związku w chwili częściowego scalenia z Armią Krajową w marcu 1944 roku było to około 90 tysięcy ludzi. Formacja miała własny wywiad sięgający w głąb III Rzeszy, rozbudowaną prasę konspiracyjną i cywilne zaplecze, Służbę Cywilną Narodu.

Miała też własną Służbę Duszpasterską. Kapelani działali przy Komendzie Głównej, w okręgach i w oddziałach. Odprawiali Msze, spowiadali żołnierzy i towarzyszyli im w konspiracyjnej codzienności. Pierwszym szefem duszpasterstwa NSZ był ks. kpt. Michał Poradowski „Benedykt”. Ks. mjr Rudolf Marszałek „Opoka”, więzień Pawiaka i Mauthausen-Gusen, a po wojnie kapelan oddziału kpt. Henryka Flamego „Bartka”, został skazany przez komunistów na śmierć. Wyrok wykonano 10 marca 1948 roku w więzieniu mokotowskim.

Ożarów, Holiszów i walka po „wyzwoleniu”

Żołnierze NSZ walczyli z Niemcami z bronią w ręku. W sierpniu 1943 roku pod Ożarowem oddział ppor. Tomasza Wójcika „Tarzana” zlikwidował niemieckiego generała Kurta Rennera. Brygada Świętokrzyska NSZ 5 maja 1945 roku uwolniła obóz koncentracyjny w Holiszowie. Według Związku uratowano wtedy ponad tysiąc więźniarek.

Hołd przy grobie ppor. Tomasza Wójcika „Tarzana”. Fot. Facebook/Związek Żołnierzy NSZ Okręg Mazowiecki

Dla wielu z nich wojna nie skończyła się w 1945 roku. Narodowe podziemie nie pogodziło się z sowiecką dominacją i komunistyczną władzą narzuconą Polsce. Część żołnierzy kontynuowała walkę w Narodowym Zjednoczeniu Wojskowym. Komunistyczny aparat bezpieczeństwa odpowiedział aresztowaniami, katowniami i wyrokami śmierci. Rodziny poległych i straconych przez dziesięciolecia żyły z piętnem „bandytów”, a miejsca pochówku ich bliskich pozostawały nieznane.

Północne Mazowsze jest tu przykładem szczególnym. Ppor. Mieczysław Dziemieszkiewicz „Rój”, żołnierz NSZ, a potem NZW, dowodził oddziałem, który jeszcze w późnych latach czterdziestych nie dawał spokoju posterunkom milicji i UB. Zginął w 1951 roku. Jego brat, por. Roman Dziemieszkiewicz „Pogoda”, poległ już w 1945 roku.

Związek: od kombatantów do strażników pamięci

Po 1989 roku ci, którzy przeżyli, mogli wreszcie mówić głośno. Działalność Związku Żołnierzy Narodowych Sił Zbrojnych zapoczątkowały na początku lat 90. weterani formacji. Od początku cel był jasny: przywrócić dobre imię NSZ, upamiętnić poległych i pomordowanych, podtrzymywać więzi koleżeńskie oraz badać i upowszechniać historię i dziedzictwo ideowe formacji. Tak cele Związku zapisano w statucie stowarzyszenia, wpisanego do Krajowego Rejestru Sądowego.

Dziś weteranów jest coraz mniej. Związek przejęło pokolenie ich dzieci, wnuków i ludzi, dla których NSZ są częścią własnej tożsamości. Na czele Związku stoi prezes Mariusz Charubin. Struktura obejmuje Zarząd Główny, Radę Naczelną, Radę Historyczną oraz okręgi: od Szczecina i Pomorza, przez Wielkopolskę, Śląsk Cieszyński, Małopolskę i Lubelszczyznę, po Białystok, Łomżę i Warmię z Mazurami. Działa też koło w Chicago. W tym roku Związek odznacza zasłużonych Krzyżem Pamiątkowym z okazji 35-lecia swojej działalności.

Spór o pamięć, który wciąż trwa

Państwo polskie już oceniło tę formację. W uchwale z 15 września 2017 roku Sejm przypomniał, iż NSZ liczyły od 80 do 100 tysięcy żołnierzy i były drugą po Armii Krajowej wojskową organizacją polskiego podziemia, a w 1944 roku w większości scaliły się z AK. Posłowie wskazali walkę formacji z okupantem niemieckim i sowieckim, udział w akcji „Burza” i w Powstaniu Warszawskim. Uznali, iż Narodowe Siły Zbrojne dobrze zasłużyły się Ojczyźnie.

Mimo to stare komunistyczne etykiety wracają. W sierpniu 2026 roku dyrektor Muzeum POLIN prof. Dariusz Stola w telewizyjnej rozmowie zestawił NSZ i ONR z UPA. Związek odpowiedział listem otwartym do minister kultury Marty Cienkowskiej, podpisanym przez prezesa Mariusza Charubina. Zażądał potępienia tych słów i rozważenia odwołania dyrektora. Później podobny protest złożyły organizacje kresowe. Porównanie polskiej formacji niepodległościowej z organizacją odpowiedzialną za ludobójstwo na Wołyniu uderza w pamięć tysięcy rodzin. Związek nie zostawia takich słów bez odpowiedzi.

To również część jego pracy. Rzetelne badania nad historią NSZ, w tym nad trudnymi kartami poszczególnych oddziałów, są potrzebne. Fałszywa symetria już nie.

Czym na co dzień zajmuje się Okręg

Jeśli zebrać działania Okręgu Mazowieckiego w jedną listę, wygląda ona tak:

  • upamiętnianie żołnierzy NSZ i NZW: rocznice, odsłonięcia tablic, poświęcenia pomników, warty honorowe i poczty sztandarowe,
  • opieka nad mogiłami: kwesty, renowacje, znicze w rocznice i w dniu Wszystkich Świętych,
  • obecność przy ostatnich żyjących weteranach: jubileusze, odznaczenia, a gdy przychodzi czas, ostatnie pożegnania z wojskowym ceremoniałem,
  • współpraca z IPN i samorządami przy wystawach, identyfikacji szczątków i nowych miejscach pamięci,
  • edukacja: spacery historyczne, cykle o myśli narodowej, przypominanie zapomnianych dat i ludzi,
  • udział w wielkich wydarzeniach narodowych, z Marszem Niepodległości na czele.

Za każdym punktem stoją konkretni ludzie, zwykle pracujący społecznie, po godzinach, w weekendy.

Okręg Mazowiecki: Warszawa i okolice, czyli serce dawnej Komendy Głównej

Warszawa była sercem narodowej konspiracji. Tu powstał Związek Jaszczurczy, tu działała Komenda Główna NSZ, tu walczyli żołnierze formacji w Powstaniu Warszawskim. Nic dziwnego, iż Okręg Mazowiecki ma pełne ręce roboty. Prezesem Okręgu jest prof. Robert Głębocki, a wiceprezes Monika Krupińska jest jednocześnie zastępcą prezesa całego Związku. Okręg ma własny sztandar, wystawia poczty sztandarowe i warty honorowe, a jego członkowie w mundurach z epoki są stałym elementem uroczystości na Mazowszu.

Jak wygląda ta praca w praktyce? Najlepiej widać to na przykładzie jednej, zwykłej jesieni.

Jesień 2026: kalendarz jednego okręgu

Ciechanów. W październiku przedstawiciele Okręgu wystawili sztandar na obchodach 81. rocznicy śmierci por. Romana Dziemieszkiewicza „Pogody”. Po Mszy w intencji Ojczyzny na ciechanowskim cmentarzu poświęcono jego pomnik nagrobny.

Ciechanów, październik 2026. Obchody 81. rocznicy śmierci por. Romana Dziemieszkiewicza „Pogody”. Fot. Facebook/Związek Żołnierzy NSZ Okręg Mazowiecki

Warszawa, archiwum IPN. 20 października delegacja Związku z prof. Głębockim i Moniką Krupińską uczestniczyła w inauguracji IV edycji projektu Archiwum IPN „Historia w artefaktach zapisana”. Bohaterem pierwszej wystawy cyklu został „Rój”. Pokazano m.in. oryginalną pieczęć Komendy Powiatu NZW kryptonim „Wisła” i przedmioty odnalezione przy jego szczątkach podczas ekshumacji. Wystawę można oglądać w siedzibie Oddziału IPN w Warszawie przy ul. Szwedzkiej 22 do 22 grudnia 2026 roku.

Inauguracja wystawy IPN „Historia w artefaktach zapisana”, poświęconej „Rojowi”. Fot. Facebook/Związek Żołnierzy NSZ Okręg Mazowiecki

Grób „Tarzana”. Członkowie Związku złożyli kwiaty i zapalili znicze na grobie ppor. Tomasza Wójcika, dowódcy spod Ożarowa.

Nasielsk. Pod koniec października, z wiceprezes Krupińską na czele, przedstawiciele i sympatycy Okręgu uczestniczyli w odsłonięciu tablicy poświęconej „Rojowi” na terenie Nasielskiego Domu Edukacji i Historii. Uroczystość przygotowały lokalne władze wspólnie z warszawskim oddziałem IPN. Odśpiewano hymn, złożono kwiaty, a oprawę zapewnił Reprezentacyjny Zespół Artystyczny Wojska Polskiego.

Warta honorowa przy tablicy ppor. Mieczysława Dziemieszkiewicza „Roja” w Nasielsku. Fot. Facebook/Związek Żołnierzy NSZ Okręg Mazowiecki

Pałac Prezydencki. 27 października krewna „Roja” odebrała notę identyfikacyjną potwierdzającą tożsamość jego szczątków. Po 75 latach komunistyczna próba wymazania go z historii ostatecznie przegrała. Tego samego dnia noty odebrały rodziny 13 innych żołnierzy pierwszej i drugiej konspiracji. Związek był przy tym obecny i podziękował specjalistom IPN za lata poszukiwań.

Pałac Prezydencki, 27 października 2026. Rodziny odbierają noty identyfikacyjne IPN. Fot. Facebook/Związek Żołnierzy NSZ Okręg Mazowiecki

Ochota. 30 października setne urodziny obchodziła Halina Rogozińska „Mała”, „Niebieska”. Jako nastolatka przeżyła niemiecki obóz w Działdowie, w 1943 roku wstąpiła do konspiracji związanej z NSZ, a w Powstaniu Warszawskim była łączniczką i sanitariuszką na Ochocie. Delegacja Okręgu z prezesem Głębockim uczestniczyła w jubileuszu, podczas którego przed LXIX Liceum Ogólnokształcącym im. Bohaterów Powstania Warszawskiego 1944 odsłonięto niebieską ławeczkę jej imienia. Na pobliskim muralu widnieje jej przesłanie: „Cieszcie się z drobnych rzeczy. Nie czekajcie na te wielkie”.

Halina Rogozińska „Niebieska” w dniu setnych urodzin. Fot. Facebook/Związek Żołnierzy NSZ Okręg Mazowiecki

1 listopada. W Uroczystość Wszystkich Świętych wolontariusze Okręgu kwestowali na warszawskich cmentarzach. Zebrane pieniądze pójdą m.in. na opiekę nad mogiłami żołnierzy NSZ i ich renowację. Między dyżurami kwestarze odwiedzali groby żołnierzy, działaczy narodowych i patriotów, zapalali znicze i zatrzymywali się w ciszy.

Kwestarze Okręgu Mazowieckiego 1 listopada na warszawskim cmentarzu. Fot. Facebook/Związek Żołnierzy NSZ Okręg Mazowiecki
Znicz przy grobie żołnierza Narodowych Sił Zbrojnych w dniu Wszystkich Świętych. Fot. Facebook/Związek Żołnierzy NSZ Okręg Mazowiecki

Piaseczno. 23 października, w wieku 102 lat, zmarł por. Władysław Sieradzki „Leski”, „Kordian”. Był żołnierzem Samodzielnego Batalionu NSZ im. Brygadiera Czesława Mączyńskiego, Powstańcem Warszawskim i wieloletnim strażnikiem pamięci o towarzyszach broni. 4 listopada Okręg Mazowiecki pożegnał go w kościele św. Anny w Piasecznie, razem z prezesem Związku Mariuszem Charubinem, kolegami z Okręgu Łomżyńskiego i z Jeleniej Góry. Były poczty sztandarowe, warta honorowa i salwa wojskowej asysty. „Odszedł Żołnierz, ale pozostało Jego świadectwo” – napisali po pogrzebie członkowie Okręgu.

Poczet sztandarowy na pogrzebie por. Władysława Sieradzkiego „Kordiana”, Piaseczno, 4 listopada 2026. Fot. Facebook/Związek Żołnierzy NSZ Okręg Mazowiecki

11 listopada. Współorganizacja Marszu Niepodległości: zadania organizacyjne, logistyczne i techniczne, a w kolumnie umundurowana grupa Związku.

Nie tylko mundury: idee i edukacja

Okręg nie ogranicza się do uroczystości. Na jego profilu ruszył cykl „Intelektualiści polskiego obozu narodowego”. Jego założenie jest proste: żołnierze NSZ nie pojawili się w historycznej próżni. Wyrośli z tradycji polskiej myśli narodowej budowanej od czasów zaborów. Cykl otworzyła sylwetka Jana Ludwika Popławskiego, współtwórcy Narodowej Demokracji. Kolejne odcinki mają przybliżać Romana Dmowskiego, Zygmunta Balickiego, Romana Rybarskiego i Władysława Konopczyńskiego.

Okręg przypomina też daty, o których szkoła mówi rzadko: rzeź Pragi z 4 listopada 1794 roku, sylwetki zapomnianych dowódców, Narodowy Dzień Pamięci Duchownych Niezłomnych obchodzony 19 października. To praca, której nie widać w telewizji, ale która buduje świadomość, zwłaszcza wśród młodych.

Pamięć potrzebuje rąk

Każda z tych uroczystości ma swoje zaplecze: ktoś przygotowuje poczet sztandarowy, ktoś stoi z puszką na cmentarzu, ktoś odnajduje rodzinę bohatera, ktoś pilnuje terminów, druków i transportu. Z każdym rokiem odchodzą ostatni żołnierze formacji, jak por. Sieradzki. Ciężar przechodzi na tych, którzy przyjdą po nich.

Właśnie dlatego Związek pisze o swoich „członkach i sympatykach”, a nie wyłącznie o kombatantach. Przy sztandarze Okręgu stoją ludzie w różnym wieku: studenci, rodzice, pasjonaci historii i rekonstruktorzy. Łączy ich przekonanie, iż pamięć o NSZ nie przetrwa sama.

Najprostszy pierwszy krok jest bardzo blisko. 22 listopada 2026 roku o godz. 10:30 Okręg Mazowiecki zaprasza na spacer historyczny „Pamięć i Tożsamość” po Cmentarzu Wojskowym na Powązkach. Zbiórka jest przy głównym wejściu, ul. Powązkowska 43/45. Spacer potrwa około trzech godzin. Przy grobach żołnierzy, konspiratorów i kapelanów przewodnicy opowiedzą historie ludzi, którzy „swoją służbą, odwagą i ofiarą budowali polską tożsamość”. To dobra okazja, żeby poznać ludzi z Okręgu i zobaczyć, jak wygląda ich praca.

Kolejna ważna data już jest w kalendarzu. 17 kwietnia 2027 roku Związek zaprasza na obchody 76. rocznicy śmierci „Roja” i ppor. Bronisława Gniazdowskiego „Mazura”.

Kto chce dowiedzieć się więcej albo pomóc, może śledzić profil Okręgu na Facebooku (Związek Żołnierzy NSZ Okręg Mazowiecki) lub napisać do Okręgu na adres podany na stronie Związku, nsz.com.pl. Przy kweście, przy grobach i przy sztandarze zawsze przyda się jeszcze jedna para rąk.

Żołnierze NSZ złożyli przysięgę Polsce w czasach, gdy groziła za to śmierć. Dziś wystarczy niedzielny poranek na Powązkach, żeby ich historia trwała dalej.

Źródła: Związek Żołnierzy Narodowych Sił Zbrojnych (nsz.com.pl), profil Związku Żołnierzy NSZ Okręg Mazowiecki, Instytut Pamięci Narodowej.

Idź do oryginalnego materiału