Wydanie 289, 17.05.2026

3 tygodni temu

W tym tygodniu później niż zwykle ale ~~czekaliśmy na~~ finał Eurowizji trochę pokrzyżował nam plany redakcyjne.

Jeśli podoba się Wam nasza praca, to tutaj znajdziecie Patronite naszego projektu. Listę naszych patronów możecie znaleźć tutaj.

Dla czytelników newslettera: To wydanie najprawdopodobniej przekracza objętość narzuconą przez serwis Gmail, więc nie wyświetli się w całości w skrzynkach pocztowych w tym serwisie. Możecie rozwinąć pełną treść maila na skrzynce lub otworzyć wersję webową – wystarczy kliknąć numer wydania w mailu.

Polska

„13 maja w amerykańskim periodyku Army Times ukazał się artykuł informujący, iż wstrzymana została decyzja o przemieszczeniu do Europy żołnierzy 2 Brygady 1 Dywizji Kawalerii. Oznacza to osłabienie amerykańskich na wschodniej flance NATO. To niepokojący sygnał polityczny” OKO.press pisze o strategicznym znaczeniu decyzji Stanów Zjednoczonych a z informacji Politico wynika, iż także pracownicy Pentagonu byli zaskoczeni tą decyzją. [OKO.press], [Politico]
Po wyrokach sądowych i publicznych sporach ostatnimi tygodniami doszło do pierwszej transkrypcji małżeństwa pary jednopłciowej w Warszawie. Potem odbyło się to także we Wrocławiu a Kraków zapowiada, iż też niedługo dołączy do tego grona. Jednocześnie minister cyfryzacji Krzysztof Gawkowski przekazał w środę, iż podpisał projekt rozporządzenia zmieniającego wzory aktu małżeństwa w sprawie par jednopłciowych. [TVN24]
„Waldemar Żurek zapowiada rewolucję w Kodeksie rodzinnym. Chce wprowadzenia pieczy współdzielonej jako domyślnego modelu opieki nad dziećmi rozwodzących się rodziców. To dobre rozwiązanie?” [OKO.press]
„Nowelizacja ustawy o Rzeczniku Praw Pacjenta, określana jako »lex szarlatan«, ma wspierać walkę z dezinformacją medyczną. Wzmocnione zostały kompetencje Rzecznika Praw Pacjenta, w tym możliwość szybkiego reagowania na nielegalne praktyki. Nowela wprowadza szybką procedurę administracyjną, by nie pozwolić oszustom i szarlatanom żerować na pacjentach.” [Wirtualna Polska]
„Polskie sądy w 2024 roku zatwierdziły niemal 100 proc. wniosków służb o tzw. kontrolę operacyjną, czyli np. założenie podsłuchu – wynika z raportu Fundacji Panoptykon.” Możecie zerknąć na krótkie podsumowanie w magazynie Press lub przeczytacie pełen raport Fundacji Panoptykon. [Press], [Fundacji Panoptykon]
„»Zbigniew Ziobro jest wolnym człowiekiem i może podróżować, gdzie tylko ma ochotę« – to chyba najczęstsze zdanie powtarzane na antenach prawicowych mediów. Jak to możliwe, iż były minister sprawiedliwości poszukiwany w Polsce listem gończym mógł wylądować w USA? Czy to porażka polskich organów ścigania i wizerunkowy blamaż Koalicji 15 października? Rząd zapowiada, iż przekaże stronie amerykańskiej wniosek o ekstradycję… już jesienią. Najpierw jeszcze musimy poczekać na prawomocne orzeczenie w sprawie tymczasowego aresztowania i rozpatrzenie wniosku o Europejski Nakaz Aresztowania. ” [###]

„Policja w mieszkaniu Sakiewicza po fałszywym zgłoszeniu. (...) Policja zatrzymała 53-latka podejrzanego o rozsyłanie do służb fałszywych zgłoszeń dotyczących zagrożenia życia. Funkcjonariusze podkreślają, iż w ostatnich dniach do takich incydentów dochodziło kaskadowo. Tomasz Sakiewicz uważa, iż to kolejny atak rządu na TV Republikę” [OKO.press]
„Dlaczego polskie rzeki wysychają? Ingerencje w rzeki w postaci stawiania na nich barier mają dramatyczny wpływ na żyjące w nich istoty. – Dla przykładu zapora we Włocławku na dolnej Wiśle sprawiła, iż w całym dorzeczu Wisły, to jest 70 000 kilometrów rzek, wyginęło kilka gatunków wędrownych ryb Łososie, certy, troć, węgorz, jesiotr – mówi Piotr Bednarek, hydrolog, doktorant w Zakładzie Hydrologii Instytutu Geografii i Gospodarki Przestrzennej UJ, prezes Fundacji Wolne Rzeki. – Rozbierając bodajże 5% wybranych barier czy udrażniając w jakiś inny sposób, możemy otworzyć 50% długości rzek dla ryb – tłumaczy. W odcinku usłyszycie też, dlaczego zapora to najgorsze, co może się przydarzyć rzece, którą rzekę w Europie można jeszcze nazwać dziką (podpowiedź: jest w Albanii) i dlaczego dobrym pierwszym krokiem może być tworzenie zastawek na rowach melioracyjnych.” [Radio Naukowe], [###]

Jeśli po powyższej audycji zastanawiacie się jak zatrzymać wodę w zmeliorowanym lesie, aby lokalnie podnieść poziom wód gruntowych, pomóc lokalnym żabkom i roślinom, to Wolne Rzeki mają na swoim kanale instrukcję gdzie znajdzie się zarówno część teoretyczna jak i praktyczna. [###]

„Do tej pory byliśmy zdani głównie na spekulacje. Teraz jednak już wiemy z dużą dozą pewności ile zyskaliśmy na wejściu do Unii Europejskiej – w procentach PKB. Żeby się tego dowiedzieć eksperci »ulepili« kontrfaktyczną Polskę z państw podobnych do nas, ale takich, które do Unii Europejskiej nie weszły. Dzięki temu mogliśmy się dowiedzieć, »co by było gdyby«. A dokładnie rzecz ujmując: co by było gdybyśmy nie dokonali akcesji.” [###]

Wojna w Ukrainie

Atak Rosji na Ukrainę – aktualny stan wydarzeń przedstawia Ośrodek Studiów Wschodnich: Obustronne wstrzymanie ognia na Dzień Zwycięstwa. 1539. dzień wojny
„Ukraina przeprowadziła zakrojony na szeroką skalę atak dronami dalekiego zasięgu, wymierzony w kilka regionów Rosji, w tym ogromną rafinerię ropy naftowej w Riazaniu, po trzech dniach intensywnych ataków Moskwy na Ukrainę.” [The Guardian]
Ukraina: dalszy ciąg afery korupcyjnej na szczytach władzy [Ośrodek Studiów Wschodnich], [The Guardian]
Wysokie bezrobocie i deficyt kadr. Paradoksy ukraińskiego rynku pracy czasu wojny [Ośrodek Studiów Wschodnich]
„W ramach szeroko zakrojonych reform państwowych przedsiębiorstw energetycznych na Ukrainie jeden z kluczowych członków rady nadzorczej zrezygnował ze stanowiska w borykającej się z problemami państwowej spółce energetycznej. Jak poinformowała spółka 15 maja, Patrick Fragman, były dyrektor generalny amerykańskiej firmy energetycznej Westinghouse Electric Company, zrezygnował ze stanowiska w Energoatomie – spółce zarządzającej trzema działającymi elektrowniami jądrowymi na Ukrainie – niecałe pięć miesięcy po powołaniu do rady nadzorczej.” [Kyiv Independent]
„Ukraińskie drony ponownie zaatakowały rosyjską infrastrukturę energetyczną. Tym razem celem stały się rafineria i terminal naftowy w Tuapse nad Morzem Czarnym- jednym z kluczowych punktów eksportu rosyjskich paliw. Po atakach wybuchły wielkie pożary, doszło do skażenia środowiska i chaosu informacyjnego. Kreml próbował minimalizować skalę katastrofy, ale zdjęcia satelitarne i relacje mieszkańców pokazują poważne zniszczenia.Czy Ukraina skutecznie osłabia rosyjski sektor paliwowy?” [###]

Europa

No i po finale Eurowizji. Ku zaskoczeniu, prawie wszystkich wygrała Bułgaria, co znaczy, iż w przyszłym roku finały odbędą się w stolicy tego kraju. O finale jak i kontrowersjach związanych z tegoroczną Eurowizją (tak jak w tym roku związane są one z Izraelem) pisze zarówno DW jak i Al-Dżazira. [DW], [Al-Dżazira], [###]

„Rok po przejęciu władzy przez koalicję CDU/CSU i SPD kontynuacja cywilnego i militarnego wsparcia dla Kijowa pozostaje jednym z głównych kierunków polityki zagranicznej RFN. Zgodnie z diagnozą niemieckiego rządu Ukraina nie tylko broni własnej suwerenności, ale także powstrzymuje imperialne ambicje Rosji, które mogą obejmować państwa wschodniej flanki NATO. ” [Ośrodek Studiów Wschodnich]
„14 maja br. premier Evika Siliņa poinformowała o swojej dymisji. Jest to efekt kryzysu politycznego na Łotwie, który trwa od dnia incydentu z upadkiem ukraińskich dronów w Łatgalii. Może to doprowadzić do ustanowienia rządu technicznego do czasu wyborów, które odbędą się 3 października br.” [Polski Instytut Spraw Międzynarodowych], [Kyiv Independent]
„Wes Streeting złożył rezygnację ze stanowiska ministra zdrowia [Wielkiej Brytanii przyp. red.], twierdząc, iż stracił zaufanie do przywództwa premiera Sir Keira Starmera, co pogłębia kryzys polityczny, w którym pogrąża się rząd Partii Pracy.” [BBC]
„Wyborcy w południowym hiszpańskim regionie Andaluzji oddają swoje głosy w wyborach, które najprawdopodobniej zapewnią bezwzględną większość konserwatywnej Partii Ludowej (PP) i zadadzą kolejną druzgocącą porażkę borykającym się z trudnościami socjalistom Pedro Sáncheza w regionie, który niegdyś był jedną z ich najsilniejszych twierdz.” [The Guardian]
„Na Węgrzech rozpoczęła się nowa era polityczna. Peter Magyar objął urząd premiera. Jakie pierwsze decyzje podjął nowy premier Węgier? Jak wyglądają Węgry pierwszych dni jego rządów? Co robi aktualnie Viktor Orbán? Na te i inne pytania odpowiadają Ilona Gizińska i Andrzej Sadecki.” [###]

„Przywrócenie znaczenia debacie parlamentarnej i transparentności pracy parlamentu oraz utrzymanie spójności i sprawności działania klubu poselskiego, a także sieci wolontariuszy to najważniejsze wyzwania, przed którymi stoi partia Szacunek i Wolność (Szabadság eś Tisztelet, TISZA), dysponująca większością konstytucyjną w Zgromadzeniu Narodowym (Országgyűlés) na Węgrzech. ” [Instytut Europy Środkowej]
„Imperium medialne zbudowane przez rząd byłego premiera Węgier Viktora Orbána, stanowiące filar 16-letnich rządów tego nacjonalistycznego przywódcy, gwałtownie się rozpada w następstwie zeszłomiesięcznych wyborów, które nagle położyły kres jego rządom.” [Reuters]
„Prezydentka Mołdawii Maia Sandu stwierdziła 16 maja, iż dekret prezydenta Rosji Władimira Putina upraszczający procedurę uzyskiwania obywatelstwa dla mieszkańców okupowanego przez Rosję regionu Naddniestrza w Mołdawii może służyć jako sposób na rekrutację większej liczby osób do udziału w rosyjskiej wojnie przeciwko Ukrainie.” [Kyiv Independent]
Wiedeń jako rosyjski hub wywiadowczy w kontekście austriackiej neutralności [Instytut Europy Środkowej]
„Rosyjska gospodarka: w kierunku recesji? Ze wstępnych szacunków wynika, iż w pierwszym kwartale 2026 r., po raz pierwszy od trzech lat, Rosja odnotowała spadek PKB. Oznacza to pogłębianie się obserwowanych od końca 2024 r. negatywnych trendów w gospodarce.” [Ośrodek Studiów Wschodnich]
„Zachodnie media ostatnio w kilku publikacjach informowały o napiętej atmosferze w rosyjskiej elicie. Pojawiły się także doniesienia, iż szykowany może być bunt w Rosji? Jak wygląda sytuacja w Rosji? Czy rzeczywiście możliwy jest pucz? Czy Władimir Putin ma się czego obawiać? Jaki związek ma z tym rosyjska gospodarka? Jak wygląda Rosja dziś? Co się dzieje w elitach? O tym opowiada Maria Domańska, ekspertka OSW.” [###]

Bliski i Środkowy Wschód

Sytuacja w Zatoce Perskiej to ani pokój, ani wojna. „7 kwietnia weszło w życie zawieszenie broni między USA i Izraelem a Iranem, zaś 5 maja sekretarz stanu USA Marco Rubio ogłosił zakończenie operacji Epic Fury. Choć zawieszono pełnoskalowe działania wojenne, sytuacja pozostaje napięta – ruch przez cieśninę Ormuz jest znacznie ograniczony przez Iran oraz USA (blokada portów irańskich). Regularnie dochodzi do zawracania i przejmowania statków przez obie strony oraz ataków irańskich i starć między siłami USA i Iranu w ramach amerykańskich działań nastawionych na udrożnienie szlaku. Sporadycznie Iran dokonuje też uderzeń powietrznych na państwa Zatoki Perskiej (głównie Zjednoczone Emiraty Arabskie, ZEA).” [Ośrodek Studiów Wschodnich]
Dwudniowe spotkanie ministrów spraw zagranicznych państw BRICS zakończyło się w piątek w New Delhi bez wspólnego oświadczenia z powodu „rozbieżnych poglądów niektórych członków” na temat sytuacji na Bliskim Wschodzie, poinformowały Indie, gospodarze spotkania. W indyjskim oświadczeniu stwierdzono, iż członkowie wyrazili „swoje stanowiska narodowe i podzielili się szeregiem perspektyw” w kwestiach takich jak suwerenność, bezpieczeństwo morskie oraz ochrona infrastruktury cywilnej i życia cywilów na Bliskim Wschodzie. Zawierało ono również przypis, w którym stwierdzono, iż „jeden z członków miał zastrzeżenia” do części sekcji dotyczących Strefy Gazy oraz bezpieczeństwa na Morzu Czerwonym i w cieśninie Bab al-Mandab. BRICS obejmuje Brazylię, Rosję, Indie, Chiny, Republikę Południowej Afryki, Etiopię, Egipt, Iran, Zjednoczone Emiraty Arabskie i Indonezję. [AP News]
Po spotkaniu w Waszyngtonie delegacje izraelska i libańska zgodziły się na przedłużenie zawieszenia broni o 45 dni. Rozejm zmniejszył skalę walk, ale jego naruszenia są powszechne, szczególnie w południowym Libanie. Przedłużenie zawieszenia broni w Libanie toruje drogę do „trwałej stabilności” – oświadczyła w piątek libańska delegacja negocjacyjna w Waszyngtonie. [DW]
Strefa Gazy pozostaje w cieniu wojny Izraela i USA z Iranem, a Rada Pokoju została niemalże osierocona przez Donalda Trumpa. Trwa jednak badanie zbrodni i nadużyć wojennych. Izraelska komisja zajmująca się zbrodniami na zakładnikach opublikowała 300-stronicowy raport na temat ataku Hamasu z 7 października 2023 roku, jak również czasu niewoli zakładników. Według raportu przemoc seksualna była integralnym i powszechnym elementem październikowego ataku.Z kolei z drugiej strony, opublikowany 11 maja przez The New York Times artykuł Nicholasa Kristofa opisuje przemoc seksualną wobec Palestyńczyków. Ta miała być stosowana przez żołnierzy, osadników, funkcjonariuszy Szin Betu (kontrwywiadu) i przede wszystkim strażników więziennych. Autor powołuje się przede wszystkim na rozmowy z 14 osobami, które doświadczyły gwałtów i przemocy seksualnej w izraelskich więzieniach. [Konflikty]
Izz ad-Din al-Haddad zginął w piątek – poinformowała armia izraelska, opisując go jako jednego z wyższych rangą dowódców wojskowych Hamasu, którzy kierowali planowaniem i przeprowadzeniem ataków Hamasu z 7 października 2023 roku, w wyniku których zginęło około 1200 osób w południowym Izraelu, a ponad 250 zostało wziętych jako zakładnicy. Rzecznik Hamasu, Hazem Kassem, potwierdził zabójstwo w mediach społecznościowych. Rozejm między Izraelem a Hamasem pozostaje kruchy, a czołowy dyplomata nadzorujący zawieszenie broni twierdzi, iż utknął on w martwym punkcie z powodu impasu w sprawie rozbrojenia Hamasu. Obie strony wymieniają się oskarżeniami o jego naruszenie. Według Ministerstwa Zdrowia Gazy, odkąd w październiku weszło w życie zawieszenie broni, w Strefie Gazy niemal codziennie dochodzi do ostrzału ze strony Izraela, w wyniku czego na terytorium palestyńskim ginie ponad 850 osób, a podczas całych działań wojennych zginąć miało ponad 72 tysiące Palestyńczyków. [AP News]
Palestyńczycy obchodzą kolejną rocznice Nakby, tragedii, którą były dla nich wysiedlenia po wojnie z Izraelem z 1948 roku (tuż po zgodnym z mandatem ONZ ogłoszeniu niepodległości przez Izrael państwa arabskie napadły na Izrael. Na wskutek wojny ponad 700 tysięcy Palestyńczyków opuściło swoje dotychczasowe miejsca zamieszkania. Po wojnie Izrael odmówił palestyńskim uchodźcom powrotu, aby zapewnić żydowską większość w swoich granicach). [AP News]

Azja

Doszło do spotkania prezydenta Stanów Zjednoczonych z prezydentem Chin. Na początek polecamy trzy materiały opublikowane jeszcze przed spotkaniem.
- „Przywódcy Stanów Zjednoczonych i Chin spotkają się w Pekinie. Wokół szczytu Chiny-USA rodzi się wiele pytań i domysłów. Co chce osiągnąć Donald Trump? W co gra Xi Jinping? Czy państwa regionu mogą czuć się bezpiecznie? Jak wyglądają relacje Donald Trump-Xi Jinping. Na te i inne pytania odpowiadają Andrzej Kohut i Jakub Jakóbowski.” [###]
- „Donald Trump przebywa w Pekinie, ale Europejczycy nie powinni oczekiwać od niego jednoznacznych wskazówek ani wielkiego porozumienia z Xi Jinpingiem. Powinni raczej skupić się na zarządzaniu własną ekspozycją na chińskie ryzyko” [Europejska Rada Spraw Zagranicznych]
- „Najpoważniejszym nieporozumieniem między prezydentem USA Donaldem Trumpem a prezydentem Chin Xi Jinpingiem przed ich szczytem jest to, iż obaj używają tego samego słowa – stabilność – mając na myśli diametralnie różne wizje przyszłości.” [The Atlantic Council]
Co ustalono na spotkaniu? Nie do końca wiadomo. Już tytuły artykułów powinny wam dużo powiedzieć o tym jak mało ciągle wiemy.
- Wielkie obietnice, skromne wyniki podróży Trumpa do Chin [Politico]
- Trump opuszcza Chiny – bez konkretnych osiągnięć, ale z oznakami stabilizacji stosunków [CNN]
- Trump opuszcza Chiny bez przełomu w kwestiach Iranu, Tajwanu czy sztucznej inteligencji [The Guardian]
Czy polityka Donalda Trumpa paradoksalnie wzmacnia dziś Chiny? Rozmowa z prof. Michałem Lubiną, która ma miejsce przy okazji wizyty Trumpa w Chinach porusza kwestię dużo szerzej. [###]

„Filipiński parlamentarzysta, poszukiwany przez Międzynarodowy Trybunał Karny za rzekomy udział w krwawych działaniach przeciwko narkotykom prowadzonych przez Rodrigo Duterte, potajemnie opuścił budynek senatu po tym, jak przez kilka dni ukrywał się w nim, aby uniknąć aresztowania.” [The Guardian]
„W czwartek w Nowym Delhi rozpoczęło się dwudniowe spotkanie ministrów spraw zagranicznych państw BRICS, podczas gdy ten rozrastający się blok boryka się z podziałami w związku z konfliktem w Iranie, rosnącymi cenami energii oraz narastającą niepewnością gospodarczą na świecie.” [AP News], [Al-Dżazira]
„Organizacje zajmujące się ochroną wolności prasy wezwały do uwolnienia dwóch dziennikarzy, którzy zostali skazani na karę więzienia na Malediwach za złamanie zakazu publicznego omawiania filmu dokumentalnego sugerującego romans między prezydentem Mohamedem Muizzu a jego byłą współpracowniczką.” [Al-Dżazira]

Afryka

„Główna afrykańska instytucja ds. zdrowia publicznego potwierdziła wybuch nowej epidemii wirusa Ebola w prowincji Ituri w Kongo. Jak poinformowało w piątek w oświadczeniu Afrykańskie Centrum Kontroli i Zapobiegania Chorobom, w ramach tej epidemii odnotowano już łącznie 246 podejrzanych przypadków i 65 zgonów.” [AP News]
„Według danych ONZ upowszechnienie się uzbrojonych bezzałogowców ma wpływ na znaczny wzrost liczby ofiar cywilnych w wojnie domowej w Sudanie. Trwające już ponad trzy lata walki nie przyniosły, i w przewidywalnej przyszłości nie przyniosą, rozstrzygnięcia na polu walki. Jednak w ciągu ostatnich miesięcy doszło do spektakularnych dezercji z szeregów Sił Szybkiego Wsparcia.” [Konflikty]
„Szczyt francusko-afrykański, organizowany co kilka lat od 1973 roku, po raz pierwszy odbywa się w kraju niefrankofońskim, podczas gdy Emmanuel Macron stara się odbudować rolę Francji na kontynencie po niepowodzeniach w jej byłych koloniach.” O wizycie prezydenta Francji pisze Guradian a Al-Dżazira skupia się na inwestycjach jakie tam zapowiedział. [The Guardian], [Al-Dżazira]
„Prezydent RPA Cyril Ramaphosa odmówił podania się do dymisji w związku ze ”skandalem dotyczącym gotówki w sofie„, który przez cały czas rzuca cień na jego prezydenturę. Ramaphosa, który w poniedziałek zwrócił się do narodu, aby ogłosić zamiar pozostania na stanowisku, stanie przed wielopartyjną komisją ds. impeachmentu, która zbada zarzuty, iż zatuszował włamanie do swojego prywatnego rancza w 2020 r. oraz kradzież ponad 500 000 dolarów, ukrywając ten incydent przed policją i organami podatkowymi.” jeżeli nie pamiętacie o co dokładnie w tej sprawie to tekst Al-Dżazira dobrze podsumowuje najważniejsze informacje oraz tłumaczy czemu jest ona taka kłopotliwa dla prezydenta. [Al-Dżazira]
„Wojna w Sudanie obniżyła o ponad połowę lokalny eksport gumy arabskiej, niezbędnego składnika przemysłu spożywczego czy farmaceutycznego. Ale skoro ten kraj odpowiada za przytłaczającą większość jej światowej produkcji, to dlaczego na rynku nie widać tych braków?” [###]

„Administracja Trumpa zawiesza wymóg, zgodnie z którym osoby przybywające z pięciu [afrykańskich] państw zakwalifikowanych do mistrzostw świata musiałyby wpłacić kaucję w wysokości do 15 000 dolarów, aby wjechać do Stanów Zjednoczonych na czas trwania turnieju.” O zmianie decyzji pisze Guardian a BBC wspomina o innych problemach z jakimi muszą poradzić sobie afrykańscy fani piłki nożnej, którzy chcą kibicować na mistrzostwach świata. [The Guardian], [BBC]

Ameryka Łacińska

„Flávio Bolsonaro, czołowy prawicowy kandydat na prezydenta Brazylii, został nagrany, gdy prosił bankiera oskarżonego o korupcję o 26,8 mln dolarów na sfinansowanie filmu o swoim ojcu, byłym prezydencie Jairze Bolsonaro.” [The Guradian]
„We wtorek rząd Brazylii uruchomił program zwalczania przestępczości zorganizowanej, który niektórzy politycy postrzegają jako próbę wzmocnienia przez prezydenta Luiza Inácio Lulę da Silvę swojego wizerunku w kwestiach bezpieczeństwa publicznego przed październikowymi wyborami. Program przewiduje wydatki w wysokości 11 miliardów reali (2 miliardy dolarów) na bezpieczeństwo publiczne – obszar, w którym Lula był często atakowany przez rywali politycznych.” [AP News]
Co tam na Kubie?
- Administracja Trumpa oferuje Kubie pomoc w wysokości 100 mln dolarów w zamian za reformy [Al-Dżazira]
- Administracja Trumpa szykuje się do wystąpienia o postawienie Raúla Castro w stan oskarżenia, wywierając presję na Kubę – podają źródła agencji AP [AP News]
„Prokuratura w Peru postawiła lewicowemu kandydatowi na prezydenta Roberto Sanchezowi zarzuty przestępstw finansowych, wnosząc o skazanie go na pięć lat i cztery miesiące pozbawienia wolności. Zarzuty, ujawnione we wtorek, pojawiły się kilka godzin po tym, jak władze wyborcze potwierdziły, iż Sanchez ma szansę awansować do drugiej tury wyborów prezydenckich, zaplanowanej na 7 czerwca.” [Al-Dżazira]
Wybory prezydenckie w Kolumbii odbędą się 31 maja i dwójka konserwatywnych kandydatów walczy z sobą o to, który będzie głównym przeciwnikiem kandydata wystawionego przez lewicę. [Americas Quarterly]
„We wtorek dziesiątki tysięcy Argentyńczyków wyszło na ulice największych miast w całym kraju, aby zaprotestować przeciwko cięciom finansowym wprowadzonym przez libertariańskiego prezydenta Javiera Mileiego w systemie uniwersytetów publicznych, który stanowi niemal powszechny powód do dumy w tym podatnym na kryzysy kraju.” [AP News]
„W czwartek w stolicy Boliwii doszło do starć, gdy policja użyła gazu łzawiącego, by rozproszyć tłum górników próbujących przedrzeć się do pałacu rządowego i detonujących niewielkie ładunki dynamitu – taktyka ta staje się coraz powszechniejsza w drugim tygodniu ogólnokrajowych zamieszek.” [AP News]

Ameryka Północna

„»Kanada może dołączyć do Eurowizji, jeżeli tylko zechce« – powiedział dyrektor konkursu kilka miesięcy po tym, jak władze tego kraju ogłosiły w budżecie federalnym, iż chcą »rozważyć« przystąpienie do konkursu piosenki.” Na pewno ogłoszenie tego kilka dni przed tegorocznym finałem Eurowizji jest zwykłym zbiegiem okoliczności. [The Guradian]
„Emerytowany kanadyjski policjant oskarżony o bycie agentem Chin został uniewinniony od zarzutów dotyczących bezpieczeństwa narodowego, ponieważ prokuratorom nie udało się udowodnić, iż działał niezgodnie z prawem.” [The Guradian]
„USA: Sąd Najwyższy zdecydował o dostępie do tabletek aborcyjnych. 7 na 9 sędziów głosowało za utrzymaniem możliwości zamawiania mifepristonu pocztą do domu. To istotny wyrok, bo aborcja tabletkami stanowi dziś najczęstszą metodę przerywania ciąży, szczególnie w stanach, w których aborcja jest zakazana albo bardzo trudno dostępna – pisze Natalia Broniarczyk z Aborcyjnego Dream Teamu” [OKO.press]
„Sędzia federalny nakazał administracji Trumpa sprowadzenie kolumbijskiej kobiety z powrotem do Stanów Zjednoczonych z Konga, po tym jak została ona deportowana do tego afrykańskiego kraju, mimo iż władze tego państwa odmówiły jej przyjęcia, twierdząc, iż nie są w stanie zapewnić jej odpowiedniej opieki medycznej.” [AP News]
„W piątek Sąd Najwyższy stanu Teksas odmówił uznania, iż demokratyczni ustawodawcy, którzy w 2025 roku na krótko opuścili stan, aby zablokować głosowanie nad nowymi mapami okręgów wyborczych forsowanymi przez prezydenta Donalda Trumpa, utracili swoje mandaty. Składający się wyłącznie z republikanów sąd zadał cios gubernatorowi Gregowi Abbottowi i stanowym republikanom w ich staraniach o surowe ukaranie ponad 50 demokratów, którzy uciekli do Nowego Jorku, Illinois i Massachusetts, próbując powstrzymać głosowanie nad mapami podczas sesji nadzwyczajnej.” [AP News]
„Według dwóch lobbystów z branży technologicznej oraz trzech działaczy na rzecz polityki w zakresie sztucznej inteligencji, zaznajomionych z przebiegiem rozmów, ponadpartyjne rozmowy w Izbie Reprezentantów dotyczące planowanego ustawodawstwa w sprawie sztucznej inteligencji zmierzają w kierunku przyjęcia planu, który miałby uniemożliwić wprowadzenie określonego zestawu przepisów stanowych ograniczających działalność czołowych twórców sztucznej inteligencji.” [Politico]
„Dlaczego funkcjonariusze imigracyjni trzykrotnie zatrzymywali tego amerykańskiego obywatela? Leonardo Garcia Venegas, obywatel, którego wcześniejsze zatrzymania stały się głośne w sieci i zostały szczegółowo opisane przez serwis ProPublica, został niedawno zatrzymany po raz trzeci – i skuty kajdankami. »Chcę po prostu żyć w spokoju« – mówi.” [ProPublica]
„Blisko 50 000 mieszkańców Lake Tahoe musi znaleźć nowe źródło energii, ponieważ ich dotychczasowy dostawca planuje przekierować linie do centrów danych” [Fortune]
„Czarne listy zakazanych tytułów. Rajdy policji na biblioteki. Płonące stosy książek. Dystopia rodem z powieści Orwella i Bradbury’ego? Nie, to rzeczywistość Stanów Zjednoczonych epoki Trumpa i MAGA. Szkolne biblioteki stały się polem wojny kulturowej” [OKO.press]
„W jednej z najbardziej głośnych jak dotąd potyczek między amerykańskim środowiskiem naukowym a administracją prezydenta Donalda Trumpa 7 maja w sądzie w Kolorado doszło do starcia prawników w sprawie przyszłości ośrodka badawczego, który nazywany jest światową »bazą macierzystą« nauk o klimacie.” [Nature]
„Jak pisze epidemiolog Gregg Gonsalves, mieszkańcy Stanów Zjednoczonych raczej nie zarażą się szczepem hantawirusa Andes, powiązanym z niedawną epidemią na statku wycieczkowym. »Prawdziwym problemem jest załamanie się systemu gotowości na wypadek pandemii w tym kraju« – twierdzi (...)” [The Nation]

Oceania

„W piątek parlament Wysp Salomona wybrał na stanowisko premiera lidera opozycji Matthew Wale’a po tym, jak w zeszłym tygodniu urzędujący premier Jeremiah Manele został odsunięty od władzy w wyniku głosowania nad wotum nieufności, co zapoczątkowało zmianę, która – zdaniem analityków – będzie bacznie obserwowana przez Australię i Stany Zjednoczone.” [The Guardian]
„Australia wskazała sieć neonazistowską jako drugą organizację, która zostanie zakazana na mocy nowej ustawy kryminalizującej grupy szerzące nienawiść oraz poparcie dla nich.” [AP News]

Ekonomia i gospodarka

„Jawność zarobków to unijny bat na przedsiębiorców i najlepszy przyjaciel pracowników. Nowa dyrektywa UE wprowadzi jawność zarobków, jednak Polscy pracodawcy mają coraz mniej czasu w dostosowanie się do tej rewolucji w portfelach. Choć oficjalny termin wdrożenia dyrektywy o przejrzystości wynagrodzeń mija w czerwcu, polski rząd szykuje przesunięcie terminów. Zatem warto wcześniej sprawdzić, jak nowe zmiany prawne wpłyną na pracowników i pracodawców.” [Obserwator Gospodarczy]
„W rozmowie z Dariuszem Wójcikiem analizujemy historię pieniądza, ewolucję centrów finansowych oraz geopolitykę globalnych rynków – od Antwerpii i Potosí po światłowody między Chicago a Nowym Jorkiem oraz sztuczną inteligencję. Dlaczego Antwerpia stała się finansowym sercem Europy, mimo iż Hiszpania była polityczną potęgą? Jak Napoleon nieświadomie pomógł Londynowi zostać globalnym centrum finansowym? Czy Nowy Jork naprawdę zdetronizował Londyn, czy oba miasta tworzą dziś finansową oś świata?” [###]

„Japoński producent samochodów Nissan poinformował w środę, iż w roku obrotowym zakończonym w marcu udało mu się zmniejszyć straty, jednak przez cały czas odnotowuje straty finansowe, na co wpływ mają amerykańskie cła, inflacja oraz nasilająca się konkurencja.” [AP News]
„Otwarta puszka Pandory? Niestabilność Zatoki Perskiej jako czynnik ryzyka dla globalnego transportu i łańcuchów dostaw” Komentarz OSW o wpływie trwającej już dwa miesiące wojny na Bliskim Wschodzie na światowy handel. [Ośrodek Studiów Wschodnich]

Nauka i technologia

„Blisko 150 pasażerów i członków załogi statku wycieczkowego MV Hondius, dotkniętych epidemią śmiertelnego hantawirusa, opuściło statek i wraca do swoich krajów, gdzie zostaną poddani kwarantannie. Sposób, w jaki to się odbędzie, będzie jednak różny w poszczególnych krajach, częściowo dlatego, iż ogniska tego wirusa są rzadkie, a mechanizm jego przenoszenia się między ludźmi nie pozostało w pełni poznany.” [Nature]
„W ramach ogólnoeuropejskiego projektu naukowców udało się opracować najdłuższy ciągły zapis warunków klimatycznych i atmosferycznych na Ziemi, sięgający 1,2 miliona lat wstecz. Dane te uzyskano z rdzenia lodowego o głębokości 2,8 kilometra, wydobytego na Antarktydzie, i pokazują one, w jaki sposób stężenie dwutlenku węgla w atmosferze odzwierciedlało zmiany globalnych temperatur w trakcie kilku cykli zmian klimatu.” [Nature]
„Przez większość współczesnej historii wzrost gospodarczy był ściśle powiązany z wykorzystaniem paliw kopalnych. w tej chwili w miastach mieszka ponad połowa światowej populacji, a urbanizacja ta idzie w parze z degradacją środowiska, zanieczyszczeniem powietrza i emisjami gazów cieplarnianych. Jednak obecnie, na podstawie oceny 2475 największych miast świata, stwierdzono, iż w 80% z nich wzrost gospodarczy nie jest już uzależniony od wzrostu emisji związanych z paliwami kopalnymi.” [Nature]
„Na podstawie nawyków związanych ze snem u blisko spokrewnionych gatunków zwierząt antropolog biologiczny David Samson szacuje, iż ludzie potrzebują około 2,5 godziny snu więcej niż zwykle śpią każdego dnia.” Dlaczego śpimy tak mało i czy miało to jakieś ewolucyjne uzasadnienie? [Nature]
Pamięć fotograficzna to mit – oto, co naprawdę mówią badania na temat zapamiętywania [The Conversation]
W żywieniu ciągle są jakieś nowe trendy. Teraz dwie naukowe audycje pochyliły się nad dwoma najnowszymi. Science Quickly zastanawia się czy naprawdę potrzebujemy tyle białka a Short Wave zadaje podobne pytanie o błonnik. [###], [###]

„Wiadomo bowiem, iż leki stosowane u ludzi zanieczyszczają środowiska wodne – wcześniejsze badania wykazały, iż choćby leki przeciwlękowe mogą wpływać na zachowanie ryb. Jednak narkotyki są przedmiotem znacznie mniej badań. Jack Brand, ekolog wodny ze Szwedzkiego Uniwersytetu Nauk Rolniczych, chciał dowiedzieć się, w jaki sposób narkotyki, takie jak kokaina, mogą wpływać na zachowanie ryb, na przykład na żerowanie i rozmnażanie. Aby odpowiedzieć na to pytanie, Jack i jego zespół podali łososiom kokainę.” [###]

„Historia naszej planety to opowieść o nieustannych zmianach klimatu, gdzie okresy cieplejsze przeplatają się z tymi chłodniejszymi, kształtując środowisko życia na Ziemi. kilka wydarzeń dorównuje jednak skalą zlodowaceniom, które pod koniec proterozoiku niemal całkowicie skuły naszą planetę lodem, nie bez powodu będąc określanymi terminem ”Ziemia śnieżka„. Owe zlodowacenia oraz ich skutki na zawsze odmieniły ziemski ekosystem, a także wywarły fundamentalny wpływ na rozwój życia, stanowiąc podwaliny pod pojawienie się i wczesną ewolucję zwierząt. Wykład na kanale Copernicus prowadzi dr Aleksander Majchrzyk – paleontolog i geolog Pracuje w Instytucie Nauk Geologicznych na Wydziale Geografii i Geologii Uniwersytetu Jagiellońskiego.” [###]

„W ostatnich tygodniach doszło w Polsce do jednych z pierwszych pożarów dużego systemu magazynowania energii (2 MWh) i domowej instalacji bateryjnej współpracującej z fotowoltaiką. Oto co mówią o nich użytkownicy i strażacy.” [Wysokie Napięcie]

Idee, kultura, społeczeństwo

Sobór Wasyla Błogosławionego to najbardziej ikoniczne miejsce Moskwy. Wybudowany decyzją cara Iwana Groźnego dla upamiętnienie zdobycia Kazania, stolicy Chanatu Kazańskiego jest nie tylko symbolem miasta, ale także opowiedzieć może historię rosyjskiego imperializmu. Na odcinek z serii architektonicznej zaprasza Miłosz Szymański z podkastu Za Rubieżą. [###]

Robi się coraz cieplej, coraz chętniej wybieramy się na spacery na łono przyrody. Poza kremem do opalania pamiętajcie o tym, aby uważać na kleszcze, np. stosując różnego rodzaju repelenty. Z tej okazji polecamy materiał o Boreliozie. O tym od jak dawna bakteria wywołująca tę chorobę jest z nami, jak sprytna jest, jak powoduje to, iż diagnostyka i leczenie nie jest łatwe, a także o całym alternatywnym świecie terapii, który wokół niej narósł. [###]

„Tybet przeciętnemu Europejczykowi kojarzy się automatycznie z Dalajlamą, klasztorami i buddyzmem. Jednak zanim w VIII w. n. e. nauki Buddy dotarły na Wyżynę Tybetańską, rozkwitała tam osobliwa religia szamańsko-animistyczna: bön (pełna nazwa to Jungdrung Bön). Jest ona na tyle silnie zakorzeniona w kulturze Tybetańczyków, iż tamtejsza odmiana buddyzmu wchłonęła z niej wiele elementów, tworząc całkiem nową religię.” [Dasz wiarę?]
W dniach 12-15 maja 1926 roku doszło w Polsce do zamachu stanu, który nazywany jest zamachem majowym, bądź przewrotem majowym. O tle wydarzenia, sytuacji politycznej, polaryzacji, scenie politycznej i o samym przewrocie – polecamy materiał prof. Dudka sprzed 2 lat. [###]

Idź do oryginalnego materiału