Wydanie 280, 14.03.2026

2 tygodni temu

Jeśli podoba się Wam nasza praca, to tutaj znajdziecie Patronite naszego projektu. Listę naszych patronów możecie znaleźć tutaj.

Dla czytelników newslettera: To wydanie najprawdopodobniej przekracza objętość narzuconą przez serwis Gmail, więc nie wyświetli się w całości w skrzynkach pocztowych w tym serwisie. Możecie rozwinąć pełną treść maila na skrzynce lub otworzyć wersję webową – wystarczy kliknąć numer wydania w mailu.

Polska

W końcu prezydent zawetował ustawę dotyczącą projektu SAFE. Nie znaczy, iż nie skorzystamy z tych pieniędzy wcale ale na pewno nie wykorzystamy je w pełni. Mamy dla Was dużo materiałów z tej okazji, wybierzcie co wydaje się Wam najciekawsze.

12 razy Nawrocki o SAFE. Bzdura goni bzdurę i fejkiem pogania. [OKO.press]
Glapiński z własnym pomysłem na dozbrojenie armii. “Zero procent im. Korwin-Mikkego” [TokFM]
„Karol Nawrocki, w rocznicę wejścia Polski do NATO, ogłosił, iż zawetuje ustawę o SAFE, co pokazuje, jak polityczne przepychanki dominują nad namysłem nad bezpieczeństwem kraju. W pierwszej części naszego podcastu Marek Świerczyński opowiada, jakie będą konsekwencje i co Polska straci z powodu prezydenckiego sprzeciwu. Natomiast w drugiej rozmowie b. szef sztabu generalnego Wojska Polskiego gen. Mieczysław Gocuł zastanawia się, czym jest polski interes obronny i czy NATO wciąż jest jego gwarantem.” [###]

„W dzisiejszym odcinku Krzysztof Wiater z NGL Legal opowiada o zakupach zbrojeniowych, o polskim systemie finansowania zbrojeń, o jego prawnych podstawach i wyzwaniach związanych z rodzącym się europejskim przemysłem zbrojeniowym. A tłem naszej rozmowy jest konflikt między polskimi ośrodkami władzy dotyczący unijnego programu pożyczek obronnych SAFE.” [###]

„Sejm wybrał sześcioro sędziów Trybunału Konstytucyjnego. Żurek apeluje do Nawrockiego. Co zrobi Trybunał Konstytucyjny i prezydent? Obsadzony przez PiS TK na razie nie próbował podważyć ważności wyboru parlamentu. Czy Karol Nawrocki przyjmie od nich ślubowanie?” Bardzo by nas zaskoczyło gdyby Nawrocki przyjął ślubowania od nowo wybranych sędziów TK, w końcu pokazał już jak mu zależy na utrzymaniu chaosu prawnego. [OKO.press]
„Jedni ratują zwierzęta na własny koszt, drudzy je zabijają i dostają pieniądze od państwa. Myśliwi zabili nieuciekające przed ludźmi dziki odratowane w ośrodku rehabilitacji dzikich zwierząt. Polski Związek Łowiecki nie widzi w tym problemu, inspekcja weterynaryjna również” [OKO.press]
„Cztery lata po ataku Rosji na Ukrainę specjalistyczne obrabiarki wyprodukowane w Pleszewie trafiają do kraju agresora. Mogą służyć do produkcji broni i amunicji. Obchodzenie sankcji jest proste. Przekonaliśmy się o tym, próbując sprowadzić obrabiarkę wyprodukowaną w Pleszewie do Rosji, korzystając z usług tureckiego pośrednika.” [Frontstory]
„A jednak Przemysław Czarnek. Oficjalny kandydat PiS na premiera zasłynął w tym tygodniu przede wszystkim historią o wdrażaniu ideologii OZE-SROZE przy pomocy fotowoltaiki. Ale to nie ze strony mediów ani polityków koalicji rządzącej przyjął najcięższe ciosy. Pierwsze reakcje Konfederacji, a przede wszystkim Sławomira Mentzena wskazują, iż profesora KUL czeka trudna kampania. ” [###]

„Jakub Wiech mówił w TOK FM, iż wypowiedzi Przemysława Czarnka kandydata na premiera PiS, na temat OZE są obliczone na zdobywanie wyborców. – Jeszcze nie tak dawno, pięć lat temu – Czarnek sam mówił o tym, jak potrzebna jest edukacja klimatyczna i ekologiczne w szkołach – przypomniał. ” [TokFM]
Dominik Tarczyński to specyficzny przypadek – polski polityk, którego największym marzeniem zdaje się być zauważonym przez Donalda Trumpa. W swojej „trumpofilii” zdecydowanie dojechał do końca skali. To właśnie jemu poświęcony jest najnowszy odcinek na kanale Koroluka. Zabiera na on w podróż od początków kariery Dominika Tarczyńskiego poprzez kolejne stadia uwielbienia dla MAGA. [###]

Wojna w Ukrainie

Atak Rosji na Ukrainę – aktualny stan wydarzeń przedstawia Ośrodek Studiów Wschodnich: Zmasowane ataki Rosjan na infrastrukturę kolejową. 1476. dzień wojny.
„Prezydent Ukrainy Wołodymyr Zełenski stwierdził w piątek, iż przyznane przez Stany Zjednoczone 30-dniowe zwolnienie z sankcji na rosyjską ropę w związku z konfliktem w Iranie nie jest adekwatną decyzją i nie przyczyni się do zakończenia trwającej od ponad czterech lat rosyjskiej inwazji na Ukrainę.” [AP News]
„Wobec amerykańsko-izraelskiego ataku na Iran oraz wymierzonych w państwa regionu akcji odwetowych Teheranu Kijów jednoznacznie wsparł USA. Uzasadnił to wrogimi działaniami irańskiego reżimu wobec Ukrainy w czasie rosyjskiej inwazji, podkreślił również kluczową rolę Waszyngtonu w tzw. procesie pokojowym i we wspieraniu ukraińskich zdolności obronnych.” [Ośrodek Studiów Wschodnich], [Instytut Europy Środkowej]
„W sobotę państwa UE osiągnęły porozumienie, za pomocą którego cały system sankcji Unii wobec rosyjskich przedsiębiorstw i oligarchów nie wygaśnie w weekend, co mogłoby spowodować nagłe złagodzenie ograniczeń dotyczących tysięcy firm i osób fizycznych.” [Politico]
„Kobiety przeciwko nowemu Kodeksowi cywilnemu. Wg projektowanych zapisów sąd może zgodzić się na ślub osoby 16-letniej, jeżeli odpowiada to jej interesom, a w przypadku ciąży albo urodzenia dziecka ten próg wiekowy może zostać obniżony do… 14 lat.” [Krytyka Polityczna]
Czy niedawny wyrok ukraińskiego sądu najwyższego wprowadził w tym kraju pełną równość małżeńską? Czytając niektóre doniesienia medialne można by odnieść takie wrażenie a rzeczywistość jest bardziej skomplikowana. O przełomowym wyroku który uznał parę mężczyzn za rodzinę i jak to wpisuje się to w walkę o pełną równość możecie przeczytać w zalinkowanych tekstach. [United24], [Euronews]

Europa

„Na początku marca br. Belgia i Szwecja przejęły rosyjskie tankowce pływające pod fałszywymi banderami. Zdecydowane działania wobec rosyjskiej »floty cieni« będą miały szczególne znaczenie ze względu na rosnące ceny ropy, ponieważ zyski z jej sprzedaży zasilają rosyjski budżet wojenny.” [Polski Instytut Spraw Międzynarodowych]
„Rozpoczęta 28 lutego operacja Epic Fury przeciwko Iranowi odbywa się w znacznym stopniu w oparciu o zasoby USA stale rozmieszczone w Europie. Europa odegrała również rolę logistyczną w amerykańskich działaniach wojskowych na Bliskim Wschodzie, mimo braku zgody Wielkiej Brytanii i Hiszpanii na wykorzystywanie ich baz do przeprowadzania ataków na Iran w pierwszych dniach operacji.” [Ośrodek Studiów Wschodnich]
„Dla wielu obywateli UE przeprowadzka do innego państwa członkowskiego to szansa na lepszą pracę i rozwój. Jednak rzeczywistość bywa brutalna. Według danych Eurostatu opisujących jak wyglądała dyskryminacja obcokrajowców w 2024 roku, Europejczycy mieszkający poza ojczyzną odczuwają, iż nierówne traktowanie dotyka ich bardziej niż w swoich krajach rodzinnych. Co ciekawe, skala tego zjawiska nie jest jednolita i zależy od konkretnej sfery życia oraz kraju osiedlenia.” [Obserwator Gospodarczy]
„Dron kamikaze wystrzelony 1 marca br. z Libanu przez sprzymierzony z Iranem Hezbollah uderzył w brytyjską bazę lotniczą Akrotiri na Cyprze, nie powodując istotnych zniszczeń. Odpowiedzią europejskich partnerów jest wsparcie cypryjskich zdolności obronnych.” [Polski Instytut Spraw Międzynarodowych]
„Zmiany płci muszą być uznawane ponad granicami – orzekł najwyższy sąd UE. Państwa nie mogą odmówić aktualizacji aktów stanu cywilnego, jeżeli utrudnia to realizację prawa do swobodnego przemieszczania się – stwierdził Trybunał Sprawiedliwości UE” [Euractiv]
„Uruchomiony ponad dekadę temu estoński program e-rezydencji – pierwszy taki na świecie – stanowi wyjątkowy przykład efektywnej polityki publicznej. Jego istotą jest umożliwienie cudzoziemcom zdalnego dostępu do infrastruktury prawno-biznesowej Estonii – bez konieczności fizycznej obecności w państwie.” [Instytut Europy Środkowej]
„W Europie nasilają się działania Chin mające na celu wywieranie wpływu i ingerencję w sprawy innych państw.” Europejska Rada Spraw Zagranicznych przygotowała raport opisujący jak Chiny testowały różne metody działania wpływając na państwa wschodniej i centralnej Europy. [Europejska Rada Spraw Zagranicznych]
„Z ustaleń badaczy wynika, iż polityka oszczędnościowa w Wielkiej Brytanii przyniosła nieoczekiwane i negatywne konsekwencje zdrowotne. Ich szacunki wskazują, iż skróciła ona oczekiwaną długość życia o ponad cztery miesiące oraz przyczyniła się do ok. 170 tys. dodatkowych zgonów.” [Obserwator Gospodarczy]
„W niedzielę wyborcy w całej Francji udają się do urn, by wziąć udział w wyborach, które dostarczą ważnych wskazówek dotyczących przyszłorocznych, niezwykle istotnych wyborów prezydenckich, w których faworytem jest skrajna prawica.” W jakich dokładnie wyborach będą głosować francuzi oraz jakich wyników możemy się spodziewać pisze [Politico].
Niemcy: zwycięstwo Zielonych w wyborach w Badenii-Wirtembergii. Możecie o tych wyborach landowych przeczytać w analizie OSW lub posłuchać ich podcastu. jeżeli jesteście ciekawi trochę innej perspektywy to także Krytyka Polityczna pisze o tych wyborach. [Krytyka Polityczna], [Ośrodek Studiów Wschodnich], [###]

Monitor OSW. Wybory na Węgrzech, nr 3 [Ośrodek Studiów Wschodnich]
„Rośnie napięcie na linii Orbán-Zełenski. W tle są: kampania wyborcza na Węgrzech, zatrzymany konwój ze złotem i grubymi milionami dolarów oraz sprawa rurociągu Drużba. Jak dziś wyglądają relacje Węgry-Ukraina? Czyją winą są tak duże napięcia? Kto na tym korzysta? Na te i inne pytania odpowiadają eksperci OSW: Tadeusz Iwański i Andrzej Sadecki.” [###]

„Mniejszość węgierska w Rumunii odgrywa istotną rolę w strategii politycznej rządu Viktora Orbána w kontekście zaplanowanych na kwiecień 2026 r. wyborów parlamentarnych na Węgrzech. ” [Instytut Europy Środkowej]
Serbskie przedsiębiorstwo naftowe NIS, w którym większościowy pakiet akcji ma rosyjski Gazprom, działa w tej chwili w oparciu o zwolnienie z sankcji, które kończy się 20 marca. Serbowie starają się o przedłużenie zwolnienia i kontynuację operacji jedynej serbskiej rafinerii. Równolegle prowadzona jest sprzedaż udziałów rosyjskich węgierskiemu MOLowi. [Reuters]
Centrum 795, które powstało po rozpoczęciu przez Rosję wojny na pełną skalę na Ukrainie i składa się z elitarnych oddziałów GRU oraz FSB, zostało utworzone jako ściśle tajna i w pełni autonomiczna jednostka, której zadaniem jest przeprowadzanie najbardziej krytycznych operacji – od misji wojskowych na Ukrainie po zabójstwa polityczne i porwania za granicą. Serwisowi „The Insider” udało się zidentyfikować wszystkich kluczowych przywódców i sponsorów centrum, ustalić jego lokalizację oraz określić główne obszary jego działalności. Jeden z jego oficerów został już aresztowany w Kolumbii pod zarzutem zorganizowania porwania wielu przeciwników reżimu. Został złapany, ponieważ komunikował się z agentem dzięki Tłumacza Google. [The Insider]
„Rosja buduje własny »suwerenny internet«. Blokada YouTube i WhatsApp to tylko kolejny krok w procesie, który trwa od lat. Kreml próbuje przejąć kontrolę nad Runetem – rosyjskim segmentem internetu – i stworzyć system cenzury przypominający chiński. (...) O cyfrowej izolacji Rosji i jej politycznych celach opowiadają ekspertki Ośrodka Studiów Wschodnich: Katarzyna Chawryło i Maria Domańska.” [###]

Bliski i Środkowy Wschód

„Amerykańska operacja w Iranie może się przedłużyć i trwać kilka miesięcy zamiast planowanych kilku tygodni. Niskie poparcie Amerykanów dla interwencji i ekonomiczne skutki wzrostu cen ropy prawdopodobnie nie zmienią nastawienia władz USA, a trudności w całkowitym eliminowaniu zagrożeń ze strony Iranu mogą skłonić Donalda Trumpa do zwiększenia zaangażowania, w tym wykorzystania sił specjalnych bądź rozpoczęcia inwazji lądowej. ” [Polski Instytut Spraw Międzynarodowych]
„Epic Fury: Amerykanie zbombardowali wyspę Chark, Irańczycy uszkodzili latające cysterny” – artykuł z 14.03 o ostatnich wydarzeniach z wojny w Iranie. Serwis Konflikty co kilka dni publikuje podobne, przeglądowe artykuły gdzie umieszcza zweryfikowane informacje o trwającym konflikcie. Bardzo polecamy taką formę śledzenia tego konfliktu – pozwala z jednej strony zaspokoić potrzebę bycia poinformowanym, a z drugiej pozwala wylogować się z bieżączki na długie godziny, szczególnie w słoneczne przedwiośnie. [Konflikty]
Co dzieje się w samym Iranie? O te odpowiedzi trudniej, ze względu na blokadę informacyjną, jednak nie jest ona zupełna. Wiemy jedno – nie ma masowych protestów, Kurdowie nie prowadzą zwartej ofensywy, a niszczenie w wyniku bombardowań infrastruktury cywilnej nie pomaga w zyskaniu sympatii zwykłych Irańczyków. O tym co się dzieje w Iranie, ale nie tylko, opowiada najnowszy materiał filmowy Ośrodka Studiów Wschodnich. Materiał z AP News traktuje o irańskich uchodźcach, którzy musieli opuścić swoje domy ze względu na trwającą wojnę. [AP News], [###]

Trwają również izraelskie bombardowania Libanu. Atakowana jest infrastruktura Hezbollahu na południu kraju jak również południowe dzielnice Bejrutu, w których mieści się centrala Hezbollahu. Portal Axios donosi, iż poza bombardowaniami, Izrael szykuje sie do inwazji i zajęcia terenów południowego Libanu (do rzeki o nazwie Litani). Ustanowione w listopadzie 2024 roku zawieszenie broni było pierwszym z tych przypisywanych Donaldowi Trumpowi i jego zabiegom dyplomatycznym. [Axios]
Jak wygląda w tej chwili sytuacja w Gazie? Poza zniszczeniami infrastruktury medycznej i mieszkalnej zniszczone i zablokowane są m.in. ulice. Bardzo ogranicza to ludziom wykorzystywanie pojazdów, które przetrwały izraelską inwazję, a dodatkowo, po wybuchu wojny z Iranem, ceny paliwa dodatkowo poszybowały w górę. W konsekwencji mieszkańcy Strefy Gazy wszędzie chodzą piechotą, a potrzebujących pomocy medycznej czy pochówku muszą po prostu nosić. [The Intercept]
Z nastaniem wojny z Iranem Izrael zamknął wszystkie przejścia graniczne jak również punkty wjazdowe/wyjazdowe w Strefie Gazy oraz na Zachodnim Brzegu. [Middle East Eye]
Równocześnie media donoszą o wspieranych przez Izrael milicjach palestyńskich, operujących w Strefie Gazy, które rozszerzają swoją działalność w walce z Hamasem. Mają one w ostatnich dniach dokonywać rajdów coraz głębiej na terytoria kontrolowane przez Hamas. [The Guardian]

Azja

„W sobotę Korea Północna wystrzeliła w kierunku morza ponad 10 pocisków balistycznych – poinformowały południowokoreańskie siły zbrojne – podczas gdy siły zbrojne Stanów Zjednoczonych i Korei Południowej przeprowadzały ćwiczenia wojskowe, a Donald Trump ponowił propozycje dialogu skierowane do Pjongjangu.” [The Guardian]
„W sobotę prezydent Pakistanu ostrzegł rząd talibów w sąsiednim Afganistanie, iż »przekroczył czerwoną linię«, przeprowadzając ataki dronów na obszary cywilne w Pakistanie, i stwierdził, iż władze w Kabulu sprowadziły na siebie »poważne konsekwencje«.” [AP News]
„W czwartek Chiny przyjęły szeroko zakrojoną ustawę mającą na celu promowanie tzw. »jedności etnicznej« – zdaniem krytyków jest to środek, który jeszcze bardziej ograniczy prawa niektórych mniejszości, podczas gdy władze konsekwentnie dążą do ich asymilacji.” [AP News]
„Konflikt USA i Izraela z Iranem, który bezpośrednio dotknął ponad 1/4 członków Rady Pokoju (BoP), może wpłynąć na dalsze uczestnictwo Indonezji w tym formacie i w konsekwencji osłabić jego możliwości działania.” [Polski Instytut Spraw Międzynarodowych]
„Wojna w Zatoce Perskiej zmienia sposób funkcjonowania Azji. Światowy kryzys naftowy wywołany konfliktem między Stanami Zjednoczonymi a Iranem sprawia, iż Wietnam, Tajlandia, Filipiny, Pakistan i Indie przyjmują konserwatywne podejście do kwestii energetycznych.” [Rest of World]
„Pośpieszne przeniesienie amerykańskich rakiet z Korei Południowej na Bliski Wschód wywołało niepokój w Seulu. Prezydent Korei Południowej starał się uspokoić społeczeństwo, zapewniając, iż kraj jest w stanie powstrzymać zagrożenia ze strony Korei Północnej” [The Guardian]

Afryka

„W ciągu ostatnich dwóch tygodni co najmniej 65 nigeryjskich żołnierzy zginęło w atakach dżihadystów w północno-wschodniej części kraju, podczas gdy to zachodnioafrykańskie państwo walczy o opanowanie jednej z najgroźniejszych grup terrorystycznych na świecie.” [The Guardian]
„W sobotę Rwanda ostrzegła, iż jest gotowa wycofać swoje oddziały z prowincji Cabo Delgado w Mozambiku, gdzie pomagają one w zwalczaniu śmiertelnych ataków rebeliantów, jeżeli nie zostanie zapewnione wystarczające międzynarodowe finansowanie tej misji.” [Reuters]
„Co najmniej 17 osób, w większości uczennic, zginęło w środę, gdy dron wypełniony materiałami wybuchowymi, za którego atak obwinia się sudańskie paramilitarne Siły Szybkiego Wsparcia, uderzył w szkołę średnią i ośrodek zdrowia.” [The Guardian]
„W środę późnym wieczorem senegalskie Zgromadzenie Narodowe przyjęło zdecydowaną większością głosów ustawę podwajającą maksymalny wymiar kary więzienia za czynności seksualne między osobami tej samej płci do 10 lat oraz uznającą za przestępstwo wszelkie działania mające na celu promowanie homoseksualizmu.” [Reuters]
„Święty bęben, który został zrabowany przez wojska francuskie w okresie panowania kolonialnego na Wybrzeżu Kości Słoniowej, powrócił do tego kraju ponad sto lat po tym, jak został zabrany.” [BBC]
Ostatnio Trump przypomniał o tym, iż w RPA biali obywatele są rzekomo prześladowani. The Guardian ma długi reportaż przyglądający się temu problemowi – nie mówimy o problemie prześladowania bo ten nie występuje w tej formie jak go skrajna prawica przedstawia, tylko problemie dezinformacji prowadzonej przez prawicowych polityków i aktywistów. [The Guardian]

Ameryka Łacińska

„Z inicjatywy USA 7 marca br. w Doral na Florydzie odbył się szczyt z udziałem prezydenta Donalda Trumpa oraz przywódców z 12 państw Ameryki Łacińskiej i Karaibów. Spotkanie dotyczyło głównie współpracy w walce z przestępczością, ale posłużyło też jako demonstracja chęci odbudowy amerykańskiej strefy wpływów na zachodniej półkuli.” [Polski Instytut Spraw Międzynarodowych]
„Kubańscy urzędnicy przeprowadzili rozmowy z rządem Stanów Zjednoczonych, co potwierdził w piątek prezydent kraju Miguel Díaz-Canel, w obliczu narastających trudności spowodowanych dotkliwą amerykańską blokadą dostaw paliwa oraz częstymi przerwami w dostawach energii elektrycznej.” Guardian pisze o dialogu międzynarodowym a Reuters informuje o proteście przed siedzibą partii komunistycznej na Kubie. [The Guardian], [Reuters]
„Stany Zjednoczone ogłosiły, iż po siedmioletniej przerwie ponownie otworzyły swoją ambasadę w stolicy Wenezueli, Caracas, w związku z zacieśnianiem przez prezydenta Donalda Trumpa stosunków z nowym rządem tego południowoamerykańskiego kraju.” Tymczasem ONZ informuje w drugim tekście, iż w kraju ciągle dochodzi do łamania praw człowieka. [Al-Dżazira #1], [Al-Dżazira #2]
„Argentyna udzieliła azylu brazylijskiemu zbiegowi skazanemu za udział w zamieszkach popierających Bolsonaro w 2023 roku – zdaniem analityków decyzja ta może mieć wpływ na zbliżające się wybory prezydenckie w Brazylii.” [The Guardian]
„Sebastian Marset, podejrzany o bycie urugwajskim baronem narkotykowym i znajdujący się na liście najbardziej poszukiwanych zbiegów amerykańskiej Agencji ds. Walki z Narkotykami (DEA), został aresztowany w Boliwii – poinformowały w piątek władze tego południowoamerykańskiego kraju.” [Reuters]
„Meksykańska stolica powstała pierwotnie na jeziorach, które z powodu powtarzających się powodzi zostały jednak osuszone. Dlaczego więc, skoro wypompowywano tę wody aż 300 lat i dziś brakuje jej w kranach, to równocześnie miasto jest dalej zalewane?” [###]

Ameryka Północna

„W obliczu narastających napięć w Stanach Zjednoczonych i rosnącej niestabilności na świecie wielu Amerykanów zwraca się ku Kanadzie – i swoim korzeniom – w poszukiwaniu ewentualnego rozwiązania w związku z niedawnymi zmianami w kanadyjskich przepisach dotyczących obywatelstwa.” [CBC]
„Republikanie w Senacie coraz bardziej obawiają się wyborów uzupełniających. Kiedyś wydawało im się, iż mają zapewnioną przewagę, która pozwoli im utrzymać, a choćby zwiększyć większość w listopadzie, w przeciwieństwie do Izby Reprezentantów, gdzie przewaga Partii Republikańskiej jest minimalna, a jej członkowie coraz bardziej obawiają się powrotu Demokratów do władzy.” O tym co zmieniło się w nadchodzących wyborach do Senatu pisze [Politico].
„Społeczności były wstrząśnięte atakami, do których doszło w odstępie niecałych dwóch godzin – w synagodze w stanie Michigan oraz na Uniwersytecie Old Dominion w Wirginii. Według władz bez interwencji mieszkańców ofiar z tych atakach byłoby znacznie więcej.” PBS ma zwięzłe podsumowanie obydwu wydarzeń. [PBS]
„W zeszłym roku najwyżsi rangą wojskowi bezskutecznie ostrzegali Pentagon, by nie likwidował organów nadzorczych, które ograniczają ryzyko ofiar wśród ludności cywilnej i badają odpowiedzialność za ich śmierć, jak na przykład w przypadku niedawnego nalotu na irańską szkołę dla dziewcząt, w wyniku którego zginęły setki dzieci.” [Politico]
„Dwie kobiety z Florydy musiały uczestniczyć w wirtualnych rozprawach sądowych w trakcie porodu, aby bronić swojego prawa do decydowania o własnej opiece medycznej. Chociaż władze tego stanu dążą do rozszerzenia niektórych rodzajów swobody medycznej, jednocześnie ograniczyły prawa kobiet w ciąży.” [ProPublica]
„Od czasu objęcia urzędu przez prezydenta Donalda Trumpa setki specjalistów ds. zdrowia psychicznego odeszło z Departamentu ds. Weteranów. Weterani borykają się z wieloma problemami: nie mogą skontaktować się z Departamentem ds. Weteranów, obserwują, jak odchodzą zaufani terapeuci, a na terapię muszą czekać choćby sześć miesięcy.” Dokładnie przed taką sytuacją ostrzegali specjaliści gdy administracja Trumpa zaczęła wprowadzać swoje zmiany. [ProPublica]
„Sekretarz obrony jasno stwierdził, iż kierownictwo Pentagonu ma zachęcać pracowników, w tym cywilów, do zgłaszania się na ochotników do pomocy w rządowej akcji antymigracyjnej.” Jak ktoś kojarzy historie z PRL to może to brzmieć znajomo. [WIRED]

Oceania

„Z akt sądowych wynika, iż dzieci znajdujące się w trudnej sytuacji, którym postawiono zarzuty posiadania materiałów o charakterze ekstremistycznym, nie zawsze zdają sobie sprawę, iż popełniły przestępstwo” Guardian ma dla was dłuższy tekst krytykujący australijskie prawo penalizujące dzieci od 10 lat za posiadanie treści ekstremistycznych. Z tekstu wynika, iż choćby zgłoszenie tych treści na policje nie gwarantuje, iż dziecko będzie łagodnie potraktowane. [The Guardian]

Ekonomia i gospodarka

„Polska Grupa Zbrojeniowa (w skrócie PGZ) prowadzi w ostatnim czasie ogromną kampanię dyplomatyczną. Podpisanie kilku umów i porozumień z koncernami zbrojeniowymi innych państw Europy sprawia, iż jej polski odpowiednik coraz bardziej pnie się w górę.” [Obserwator Gospodarczy]
„Według różnych badań w latach 2015-2019 poszukiwanie zatrudnienia przez znajomych i rodzinę było jednym z podstawowych sposobów zdobywania pracy – przypisywano od 30% do ponad 40% poszukiwań zakończonych sukcesem. Jeszcze niespełna dekadę temu wśród ekspertów rynku pracy panowało przekonanie, iż może choćby połowa ofert pracy nie trafia na rynek – poszukiwania kandydatów do pracy polegają na puszczaniu wici przez pracowników, którzy mieliby podać wiadomość do sprawdzonych znajomych. (...) Czy dalej jest to metoda najbardziej skuteczna?” [###]

„W ciągu niespełna dwóch tygodni od rozpoczęcia interwencji w Iranie ceny paliw na amerykańskich stacjach wzrosły o ok. 20%. Wynika to ze skoku cen ropy na światowych rynkach, a nie z ograniczenia podaży na rynku amerykańskim. USA są w tej chwili państwem wydobywającym najwięcej ropy na świecie (ponad 13 mln baryłek dziennie) oraz eksporterem netto tego surowca (4 mln baryłek dziennie w 2025 r.). Mimo to przez cały czas importują ponad 6 mln baryłek dziennie – przede wszystkim z Kanady i Meksyku (ok. 70%), przy dostawach z państw Zatoki Perskiej na poziomie 8% importu w 2024 r. ” [Ośrodek Studiów Wschodnich]
„Odnotowywany od połowy 2025 r. spadek rosyjskich dochodów naftowo-gazowych – powodowany obniżeniem ceny ropy na rynku, a także mocnym rublem – pogłębił się na skutek znacznej przeceny surowca z Rosji w ostatnich miesiącach zeszłego roku. (...) Rynkowa niepewność wywołana atakiem USA i Izraela na Iran niesie jednak ze sobą znaczny potencjał odwrócenia niekorzystnych dla Moskwy trendów. Im dłuższa blokada cieśniny Ormuz, tym głębsze i trwalsze obniżenie podaży ropy z Zatoki Perskiej, co podnosi atrakcyjność dostaw z Rosji jako kluczowego eksportera dla azjatyckich odbiorców. ” [Ośrodek Studiów Wschodnich]

Nauka i technologia

„Spór między spółką Anthropic, twórcą dużego modelu językowego Claude, a Pentagonem zatacza szerokie kręgi, a im one szersze, tym bardziej absurdalna wydaje się cała sprawa. Konflikt jest głośny, nośny medialnie, ale przesłania to, co najważniejsze – rola sztucznej inteligencji na wojnie cały czas rośnie. Technika daje zupełnie nowe możliwości, a jednocześnie stwarza nowe wyzwania i zagrożenia.” [Konflikty]
Zastanawialiście się dlaczego piwo bezalkoholowe zrobiło się dobre dopiero ostatnimi laty? Albo jaka jest różnica między piwem 0,0% a 0,5%? Na te i inne pytania odpowiada Tomasz Kopyra, bloger piwny, który jest także biegaczem ultra. A iż rozmowa jest prowadzona przez serwis Bieganie.pl to poruszy także tematy bardziej sportowe – jak np. czy piwo bezalkoholowe jest dobrym izotonikiem. [###]

Czy rekiny istnieją? Nie chodzi nam o istnienie samych zwierząt w rzeczywistości tylko o to czy istnieje grupa zwierząt jaki znamy pod nazwą rekinów ponieważ niedawne badania genetyczne wskazują na to, iż różne gatunki należące do tej grupy są z sobą dużo mniej spokrewnione niż można by się spodziewać. [Nature]
Ta ryba nie powinna istnieć — dziwna genetyka bezpłciowych kręgowców [###]

Nie wiem czy zdajecie sobie sprawę jaki wpływ na naukę ma gra Doom z 1993 roku. Jest on dużo większy niż się większość ludzi może spodziewać a przeczytać można w tekście jaki opublikowało na swojej stronie Nature. [Nature]
„Badania wskazują, iż codzienne przyjmowanie preparatu multiwitaminowego przez dwa lata wydaje się spowalniać niektóre wskaźniki starzenia biologicznego – choć w niewielkim stopniu.” [The Guardian]
„Komary, które zostały genetycznie zmodyfikowane tak, by przenosić szczepionki w ślinie, wykorzystano do zaszczepienia nietoperzy przeciwko wirusom wścieklizny i Nipah. Naukowcy badają, czy technika ta mogłaby zapobiec przenoszeniu się tych wirusów z nietoperzy na ludzi. Inni badacze podchodzą jednak sceptycznie do możliwości wdrożenia tej strategii w warunkach naturalnych.” [Nature]
„W tym tygodniu stolicę Iranu, Teheran, spowiły gęsty, toksyczny dym i czarny, kwaśny deszcz po tym, jak pociski uszkodziły magazyny ropy i rafinerie. Naukowcy ostrzegają, iż prawdopodobnie zawiera on substancje chemiczne szkodliwe dla ludzi i środowiska. Czym jest czarny deszcz, jak powstaje i ile czasu zajmie jego rozproszenie?” [Nature]
„Badania naukowe nad seksualnością mają mroczną historię, która wywarła długotrwały, szkodliwy wpływ na społeczności queerowe. Wiele z tych wczesnych badań zostało z czasem obalonych. Nie dotyczy to jednak »efektu braterskiej kolejności urodzeń«. Fakt, iż prawdopodobieństwo bycia gejem wzrasta wraz z liczbą starszych braci, odnotowano na całym świecie – od Turcji po Amerykę Północną, Brazylię, Holandię i nie tylko. Dzisiaj Selena zagłębia się we wszystkie szczegóły: czym jest ten efekt, jak był badany i co może (a czego nie może) wyjaśnić na temat seksualności.” [###]

Na koniec działu coś luźniejszego – o tym dlaczego gdy gwałtownie hamujemy na hali sportowej to efektem jest charakterystyczny pisk? Naukowcy zbadali sprawę, podeszli do niej bardzo poważnie i przedstawili swoje ustalenia w publikacji, którą omawia Lamża. [###]

Idee, kultura, społeczeństwo

„Irański zamach stanu w 1953: jak Amerykanie obalili demokratyczny rząd Iranu. Dziś opowiemy o punkcie zwrotnym w relacjach amerykańsko-irańskich: wydarzeniu, które sprawiło, iż z potencjalnych sojuszników w walce z zachodnim imperializmem Amerykanie stali się dla Irańczyków takimi samymi imperialistami jak wcześniej Brytyjczycy – a choćby gorzej, bo jeszcze dwulicowymi.” [###]

Obraz pt: Rzeczywistość pędzla Jacka Malczewskiego jest najdroższym dziełem w historii polskiej sztuki. 12 czerwca 2025 r. na aukcji w domu aukcyjnym Desa Unicum. obraz został sprzedany za ponad 22 miliony złotych. Co przedstawia? jaka zawarta jest w nim symbolika? Dlaczego to właśnie obraz Malczewskiego jest tak drogi? [###]

„W najnowszym odcinku serii Powojnie wracam do epizodu zapomnianego w polskiej historiografii. Po śmierci Józefa Stalina w 1953 roku państwa bloku wschodniego pogrążyły się w oficjalnej żałobie. Władze państw komunistycznych prześcigały się w kondolencjach i gestach lojalności wobec Moskwy. W Polsce Bolesław Bierut postanowił pójść o krok dalej. Aby wyróżnić się na tle innych państw, zdecydował, iż Katowice – robotnicze serce kraju – zostaną przemianowane na Stalinogród. Decyzję wprowadzono błyskawicznie, z pominięciem wielu procedur. Urzędnicy w pośpiechu zmieniali dokumenty i szyldy, a nazwa objęła także całe województwo, które stało się «stalinogrodzkim». Lokalne władze nie miały możliwości sprzeciwu, choć dobrze wiedziały, jak decyzja jest odbierana przez mieszkańców. Więcej o kulisach tej historii opowiadam w najnowszym odcinku.” [###]

Na koniec materiał o dyskutowaniu. Kto wie, może przyda się wam już w najbliższe święta ;) Współczesne modele dyskusji, które znamy z internetu czy mediów, są mocno siłowe: strony okopane na swoich pozycjach, liczy się to, kto kogo przekrzyczy i stłamsi. Przeciwnika trzeba zaorać, atakować, zgnieść, rozwalić, ewentualnie zmasakrować. Ponosimy przy tym realne koszty. – konfrontacyjność w dyskusji bardzo nam szkodzi – przekonuje dr Jakub Pruś, filozof i logik z Uniwersytetu Ignatianum w Krakowie, autor kanału „Logika codzienna” na YouTubie. [Radio Naukowe], [###]

Idź do oryginalnego materiału