18 października w Fundacji Kościuszkowskiej zorganizowano wydarzenie upamiętniające 100. rocznicę powstania Polskiej Deklaracji o Podziwie i Przyjaźni dla Stanów Zjednoczonych, jednego z najbardziej niezwykłych świadectw przyjaźni w historii stosunków polsko-amerykańskich. W spotkaniu uczestniczyli wybitni historycy, dyplomaci oraz przedstawiciele Polonii, którzy wspólnie zastanawiali się nad historycznym znaczeniem, wartością artystyczną i ponadczasowym przesłaniem tego wyjątkowego dzieła.
Spotkanie ekspertów
W dyskusji udział wzięli: Ewa Barczyk – polsko-amerykańska bibliotekarka, badaczka i działaczka na rzecz ochrony polskiego dziedzictwa kulturowego w Ameryce Północnej, a zarazem była prorektorka i dyrektorka bibliotek Uniwersytetu Wisconsin w Milwaukee; Izabela Grocholski – niezależna doradczyni ds. sztuki, działająca w Nowym Jorku i Warszawie, z ponad dwudziestoletnim doświadczeniem na międzynarodowym rynku sztuki, która w przeszłości pełniła funkcję wiceprezes domu aukcyjnego Christie’s, specjalizując się w sztuce rosyjskiej; profesor Halina Parafianowicz – emerytowana profesor historii Uniwersytetu w Białymstoku oraz wybitna badaczka historii Stanów Zjednoczonych i Europy środkowej; profesor Neal Pease – emerytowany profesor historii Uniwersytetu Wisconsin w Milwaukee oraz wybitny badacz historii Polski w czasach nowożytnych i najnowszych, a także ambasador Bogusław Winid – polski dyplomata, historyk i ekspert w dziedzinie stosunków polsko-amerykańskich, były ambasador RP przy NATO i przy Organizacji Narodów Zjednoczonych, przez wiele lat związany z polską służbą dyplomatyczną w Waszyngtonie.
W wydarzeniu wziął również udział Zbigniew Kantorosiński, emerytowany kierownik Wydziału Germańskiego i Słowiańskiego Biblioteki Kongresu Stanów Zjednoczonych, który odegrał istotną rolę w ponownym odkryciu i rozpowszechnieniu wiedzy o Polskiej Deklaracji o Podziwie i Przyjaźni dla Stanów Zjednoczonych. W 1996 roku, podczas przygotowań do wizyty pierwszej damy RP Jolanty Kwaśniewskiej, odnalazł w zbiorach Biblioteki Kongresu 111 tomów Polskiej Deklaracji o Podziwie i Przyjaźni dla Stanów Zjednoczonych, zawierających około 5.5 miliona podpisów obywateli polskich, a także fotografie, ilustracje i inne materiały dokumentujące życie polskiego społeczeństwa w okresie międzywojennym. Kolekcja, przygotowana w 1926 roku z okazji 150. rocznicy niepodległości Stanów Zjednoczonych, przez blisko 70 lat pozostawała w dużej mierze zapomniana. Kantorosiński dostrzegł jej ogromne znaczenie historyczne i przyczynił się do zainteresowania nią polskiego rządu, Polonii amerykańskiej, historyków oraz genealogów. Jego działania pomogły przywrócić pamięć o ważnym symbolu przyjaźni polsko-amerykańskiej, a także udostępnić cenne świadectwa polskiej historii, kultury i życia społecznego sprzed II wojny światowej.
Symbol przyjaźni
Uroczystość rozpoczęła się od powitania gości przez prezesa Fundacji Kościuszkowskiej Marka Skulimowskiego, który podkreślił znaczenie Deklaracji jako trwałego symbolu wspólnego przywiązania Polski i Stanów Zjednoczonych do wolności, niepodległości i demokracji. Szczególne podziękowania skierowano do Krystyny Piórkowskiej za jej hojne wsparcie organizacji wydarzenia oraz jubileuszowej publikacji Fundacji poświęconej Deklaracji.
Seria prezentacji panelowych, prowadzona przez ambasadora Bogusława Winida, rozpoczęła się od przedstawienia politycznych, gospodarczych i społecznych okoliczności powstania Deklaracji. Szczególną uwagę poświęcono dramatycznym skutkom I wojny światowej na ziemiach polskich oraz ogromnej pomocy humanitarnej udzielonej Polsce przez Stany Zjednoczone za pośrednictwem Amerykańskiej Administracji Pomocy (American Relief Administration), kierowanej przez Herberta Hoovera. Prelegenci podkreślili, iż amerykańska pomoc żywnościowa, zwłaszcza programy dożywiania polskich dzieci, pozostawiła trwały ślad w pamięci polskiego społeczeństwa i w znacznym stopniu przyczyniła się do powszechnej wdzięczności wyrażonej w hołdzie złożonym Amerykanom w 1926 roku.
Podczas panelu omówiono również rolę Towarzystwa Polsko-Amerykańskiego, polsko-amerykańskich izb handlowych oraz wpływowych osobistości zaangażowanych w rozwijanie stosunków dwustronnych w okresie międzywojennym. Jedną z najważniejszych postaci przywołanych w dyskusji był Leopold Kotnowski, jeden z głównych organizatorów przedsięwzięcia, którego wysiłki przyczyniły się do realizacji tego niezwykle ambitnego projektu w ciągu zaledwie kilku miesięcy. Prelegenci przypomnieli także uroczyste wręczenie tomów Deklaracji prezydentowi Calvinowi Coolidge’owi w Waszyngtonie 14 października 1926 roku, podkreślając dyplomatyczne znaczenie tego symbolicznego gestu.
Spojrzenie w przyszłość
W trakcie spotkania prelegenci wielokrotnie umieszczali Deklarację w szerszym kontekście historii stosunków polsko-amerykańskich. Przypomniano zasługi Tadeusza Kościuszki i Kazimierza Pułaskiego w walce o niepodległość Stanów Zjednoczonych, poparcie prezydenta Woodrowa Wilsona dla odrodzenia niepodległego państwa polskiego oraz udział amerykańskich ochotników w obronie Polski po zakończeniu I wojny światowej.
Istotnym tematem spotkania była również wyjątkowa wartość artystyczna i kulturowa kolekcji. Paneliści zwrócili uwagę na pięknie zaprojektowane karty, dekoracyjne ilustracje, kunsztowną kaligrafię oraz wpływy stylu art déco, które sprawiają, iż Deklaracja jest nie tylko cennym dokumentem historycznym, ale także wybitnym osiągnięciem polskiej sztuki graficznej. Poza znaczeniem dyplomatycznym Deklaracja stanowi również fascynujący obraz społeczeństwa polskiego okresu międzywojennego – narodu, który po odzyskaniu niepodległości pragnął zamanifestować swoją tożsamość, aspiracje oraz przyjaźń wobec Stanów Zjednoczonych.
Niedzielne spotkanie zakończyło się poczęstunkiem, podczas którego goście mieli okazję kontynuować rozmowy i wymieniać refleksje na temat znaczenia obchodzonego jubileuszu.
Tekst i zdjęcia: Marcin Żurawicz
