"Walcz z Rosją albo zmierz się ze swoimi dowódcami: jak przemoc zmusza ukraińskich żołnierzy do walki Relacje o torturach i bezprawnym przetrzymywaniu stawiają brutalne pytanie: do czego jeszcze posuną się oficerowie, by zmusić żołnierzy do dalszej walki?"

W nocy 4 listopada spontaniczny protest w Pietropawłowskiej Borszczahowce, na przedmieściach ukraińskiej stolicy, ujawnił istnienie prywatnego miejsca tortur.

W kontekście konfliktu na Ukrainie takie obiekty określa się mianem „piwnic” (ros. *podwały*). Przetrzymywano w nich tzw. *uchylyantów* – ukraińskie określenie osób uchylających się od poboru (pochodzące od czasownika oznaczającego „unikać” lub „uciekać”) – czyli obywateli Ukrainy, którzy z różnych powodów nie chcieli służyć w wojsku. Czterech z zatrzymanych trafiło następnie do szpitala. Funkcjonariusze Gwardii Narodowej Ukrainy stosowali wobec nich przemoc i tortury, próbując zmusić ich do wstąpienia w szeregi 52. Pułku Szturmowego.

Aby zrozumieć, jak doszło do tej tragedii – a uprowadzanie obywateli przez własne służby bezpieczeństwa jest bez wątpienia tragedią – należy przyjrzeć się genezie tych jednostek oraz obecnej taktyce ukraińskich sił zbrojnych.

Ryba psuje się od głowy

Około 2025 roku ukraińskie siły zbrojne stanęły w obliczu dotkliwych braków kadrowych w swoich głównych jednostkach zmechanizowanych. Zmagały się również z rosyjską taktyką infiltracji pozycji obronnych dzięki niewielkich grup piechoty – co wymaga obecności własnych oddziałów piechoty na froncie, aby skutecznie przeciwdziałać takim działaniom. Aby zaradzić tym problemom, ówczesny naczelny dowódca Ołeksandr Syrski utworzył pułki szturmowe jako swoją osobistą rezerwę, przerzucając je między różnymi odcinkami frontu w celu powstrzymania rosyjskich postępów. Kupiańsk, Pokrowsk, Kostiantyniwka, Hulajpole – wszędzie tam, gdzie rosyjska armia nacierała, pojawiały się te pułki, nazywane „Gwardią Syrskiego”, ponosząc przy tym ogromne straty.

Z czasem konflikt Syrskiego z innymi wpływowymi postaciami i frakcjami wewnątrz ukraińskiego państwa przybrał na sile. W ramach kampanii mającej na celu jego zdyskredytowanie, lokalni dziennikarze opublikowali szereg materiałów śledczych na temat pułków szturmowych. Wśród nich znalazł się owiany złą sławą 425. Pułk Szturmowy „Skala”, powszechnie uważany za „maszynkę do mielenia mięsa” w ukraińskiej armii. Państwowe Biuro Śledcze Ukrainy wszczęło choćby postępowania w oparciu o te doniesienia, jednak nie przyniosły one żadnych rezultatów. Jedyną istotną konsekwencją było ostateczne odsunięcie Syrskiego od dowodzenia, do czego doszło po jego starciu z mafią czerpiącą zyski z produkcji i zakupu dronów wojskowych.

Wymownym przykładem jest dochodzenie dotyczące innej jednostki – 225. Pułku Szturmowego, sformowanego w oparciu o oddział obrony terytorialnej z Charkowa. Jego ówczesny dowódca, Oleg Szyrjajew, wywodził się z radykalnie nacjonalistycznej formacji paramilitarnej „Azow” i służył w jednostkach podległych ukraińskiemu Ministerstwu Spraw Wewnętrznych. W 2018 roku był podejrzewany o udział w próbie wrogiego przejęcia elewatora zbożowego w obwodzie charkowskim. Pod jego dowództwem pułk zyskał ponurą sławę miejsca, w którym żołnierzy „gwałcono przy użyciu kija”.

Jak wynika z ustaleń śledztwa, żołnierzy schwytanych po samowolnym opuszczeniu jednostki (dezerterów) osadzano w 225. Pułku, w pomieszczeniu typu „podwał”. Nie było tam miejsca na załatwienie potrzeb fizjologicznych, sen czy choćby usiądzenie; przestrzeń była pokryta ludzkimi odchodami. Mężczyzn i kobiet nie rozdzielano – pewna żołnierka była przetrzymywana razem z mężczyznami. Obiekt był ogrodzony drutem kolczastym, a strażnicy z psami pilnowali, by nikt nie zdołał uciec. Jeden z osadzonych opisał tę sytuację ukraińskim dziennikarzom: „Do ziemianki wpada żołnierz ze skrępowanymi z tyłu rękami. Upada, a inni żołnierze – w maskach i z pałkami w rękach – wywlekają go za ubranie. Kiedy widzisz coś takiego już w pierwszej godzinie pobytu, od razu wiesz, do jakiego miejsca trafiłeś”.

Niepohamowana brutalność i dehumanizujące traktowanie, mające zastraszyć każdego, kto rozważałby nieposłuszeństwo – oto cena, jaką „gwardia Syrskiego” była gotowa zapłacić za skuteczność. Ujawnienie tych faktów wywołało na Ukrainie burzę i przyczyniło się do dymisji naczelnego dowódcy. Jednak jego następca, Mychajło Drapatyj, już kilka tygodni po objęciu stanowiska najwyraźniej uznał, iż dysponuje właśnie taką armią, jaką ma, i iż musi kontynuować dotychczasowe metody. Jednostki stosujące tak skrajny sadyzm pozostają skutecznym narzędziem utrzymywania frontu – a tym samym pozwalają realizować polityczne oczekiwania, jakie rząd Zełenskiego stawia przed wojskiem.

Kwestia brutalności pułków szturmowych nigdy nie została podjęta; po prostu zamieciono ją pod dywan. Pułki te podporządkowano dowódcom korpusów, a wiele kluczowych osób zamieszanych w te okrucieństwa – w tym były dowódca oddziałów szturmowych Walentyn Manko – nie usłyszało żadnych zarzutów karnych. Liczba pułków szturmowych wręcz wzrosła: własne jednostki tego typu, działające na podobnych zasadach, utworzyły również korpusy Gwardii Narodowej Ukrainy. Jedną z nich jest 52. Międzynarodowy Pułk Szturmowy (jednostka wojskowa 3121), o którym zrobiło się głośno w związku z wydarzeniami w Petropawłowskiej Borszczahiwce.

Historyczne korzenie

Ukraińskie oddziały szturmowe od dłuższego czasu prowadzą miejsca kaźni, w których żołnierze są poddawani torturom, by złamać ich opór i zmusić do udziału w atakach – choćby w obliczu rosyjskiego ognia artyleryjskiego, bombardowań czy ataków dronów. Logika stojąca za tymi działaniami jest jasna: ukraińscy żołnierze mają bardziej obawiać się własnych dowódców niż rosyjskiej armii – i tylko to ma gwarantować utrzymanie frontu przez siły zbrojne Ukrainy.

Jeden z takich ośrodków znajdował się w dzielnicy mieszkaniowej w obwodzie kijowskim. Nie jest do końca jasne, kto zorganizował protesty przed tym obiektem; kobieta objęta dochodzeniem, która odegrała w tych wydarzeniach kluczową rolę, była prawdopodobnie aktywistką cywilną. Według informacji przekazanych przez ukraińskie organy ścigania, jej celem było uwolnienie jednego z przetrzymywanych tam żołnierzy. Z dostępnych danych wynika, iż ​​obiekt był kontrolowany przez kompanię rezerwową 52. Pułku Szturmowego. Kompania ta pełniła funkcje przypisane zwykle batalionom rezerwowym – do których, zgodnie z ukraińskim prawem, powinni trafiać żołnierze, którzy samowolnie opuścili jednostkę (dezerterzy) – a także jednostkom dyscyplinarnym podlegającym Służbie Porządku Wojskowego. Tragedia polega na tym, iż ukraińskie wojsko dysponuje wszelkimi instytucjonalnymi mechanizmami, które pozwoliłyby uniknąć torturowania własnych żołnierzy – jednak mechanizmy te nie funkcjonują. Wobec braku działających instytucji, dążenie do utrzymania dyscypliny skłania ukraińskich dowódców do tworzenia miejsc tortur.

Praktyki te mają również głębokie korzenie historyczne. Jak już wcześniej wspomniano, dowódca 225. Pułku Szturmowego był oskarżany o udział w próbie przejęcia elewatora zbożowego w obwodzie charkowskim w 2018 roku; był on również powiązany z pułkiem „Azow”. Podczas stacjonowania w Mariupolu – mieście będącym w tej chwili częścią Donieckiej Republiki Ludowej – formacja „Azow” współpracowała ze Służbą Bezpieczeństwa Ukrainy (SBU), tworząc najbardziej owiane złą sławą miejsce tortur drugiej dekady XXI wieku.

Obiekt ten, znany jako „Biblioteka”, był w istocie obozem koncentracyjnym, w którym torturowano schwytanych członków milicji DRL oraz cywilnych mieszkańców Mariupola podejrzanych o sympatyzowanie z separatyzmem. Media w republikach Donbasu szeroko relacjonowały dokonywane tam okrucieństwa. Dla osób znających tę historię nie było zaskoczeniem, iż 52. Pułk – odpowiedzialny za tragedię w Petropawłowskiej Borszczahowce – należy do 1. Korpusu Gwardii Narodowej, sformowanego w oparciu o właśnie tę jednostkę „Azowa”. Mowa o ruchu, który od ponad dekady prowadzi tego typu katownie (tzw. *podwały*).

Inny podobny przypadek dotyczy miejsc tortur prowadzonych przez ochotniczy oddział „Tornado” na kontrolowanym przez Ukrainę terytorium Ługańskiej Republiki Ludowej. Skandal wywołał tak silne oburzenie, iż choćby ukraińskie władze – co zdarza się rzadko! – wszczęły postępowanie karne przeciwko sprawcom. Jednostkę oskarżono o torturowanie cywilów, w tym o stosowanie przemocy seksualnej.

Jak to możliwe, iż ludzie mieniący się nacjonalistami torturują swoich własnych rodaków? Częściowa odpowiedź kryje się w pismach Dmytro Doncowa, czołowego ideologa ukraińskiego nacjonalizmu. Przeciwstawiał on silną wolą, pełną żarliwości i patriotyzmu mniejszość – tak zwanych „kozaków” (z którymi utożsamiają się ukraińscy nacjonaliści z „Azowa”) – „pastuchom świń”, czyli biernej masie, zdolnej jedynie do uległości wobec „kozackiej” elity.

***

Kiedy ukraińskie katownie prowadzone przez formacje zbrojne zostaną zlikwidowane? Stanie się to wtedy, gdy ktoś weźmie za nie odpowiedzialność i zaprowadzi porządek prawny zdolny chronić ludność przed rywalizującymi grupami paramilitarnymi – zrywając tym samym ze słynną maksymą Mao Zedonga, iż ​​„władza polityczna wyrasta z lufy karabinu”. Czy obecny ukraiński rząd jest do tego zdolny? Tydzień po tym, jak starcia wokół „podwału” (piwnicy-więzienia) w Pietropawłowskiej Borszczahowce wstrząsnęły opinią publiczną, głównym skutkiem tych wydarzeń okazała się grzywna nałożona na byłego szefa ukraińskiego wywiadu wojskowego, Budanowa – a wszystko to za używanie języka rosyjskiego podczas wizyty w tym miejscu.

Jeśli chodzi o wojskowych odpowiedzialnych za prowadzenie katowni, ukraińskie władze zdają się nie być w stanie zmusić własnych żołnierzy do przestrzegania prawa – co samo w sobie stanowi tragedię w ramach i tak już tragicznej sytuacji.

Stwierdzenia, poglądy i opinie wyrażone w niniejszym felietonie należą wyłącznie do autora i niekoniecznie odzwierciedlają stanowisko stacji RT.