2 miesięcy temu
Nie można dłużej podtrzymywać fikcji, iż transformacja Turowa nie zachodzi, iż jest na nią jeszcze wiele lat, oraz iż nie wymaga pilnego wsparcia ze strony władz krajowych.
11 lutego 2026 r. uczestniczyłam w posiedzeniu Parlamentarnego Zespołu ds. transformacji społeczno-energetycznej subregionu Turoszowskiego. Spotkanie zgromadziło samorządowców, przedsiębiorców oraz organizacje pozarządowe działające na rzecz sprawiedliwej transformacji terenów, na które oddziałuje kompleks energetyczny Turów, aby wspólnie zastanowić się nad możliwościami pozyskania finansowania z przyszłego budżetu Unii Europejskiej.
Podczas posiedzenia wiceministra Funduszy i Polityki Regionalnej, Monika Sikora, przedstawiła aktualny stan prac nad programowaniem nowej perspektywy finansowej Unii Europejskiej. Podkreśliła, iż w latach 2028–2034 Polska otrzyma ponad 123 mld euro, a środki te będą planowane w oparciu o Plan Partnerstwa Krajowego i Regionalnego (PPKR).
Nowa perspektywa przyniesie znaczącą zmianę – budżet krajowy obejmie nie tylko politykę spójności, ale także obszary związane z edukacją, społeczeństwem, klimatem, rolnictwem, rybołówstwem, ochroną granic i bezpieczeństwem. Wydatkowanie funduszy będzie bardziej zbliżone do modelu KPO, opartego na realizacji reform i kamieni milowych.
Wiceministra Monika Sikora zaznaczyła również, iż kluczowym dokumentem wyznaczającym osie priorytetowe będzie „Strategia Rozwoju Polski do 2035”, nad którą toczą się w tej chwili prace. Zgodnie z tym dokumentem wsparcie dla obszarów węglowych ma być realizowane jako jeden z kilku głównych kierunków działań w ramach obszaru strategicznej interwencji: transformacja energetyczna. Wsparcie ma być kierowane nie tylko do powiatów które posiadają terytorialny plan sprawiedliwej transformacji zaakceptowany przez Komisję Europejską, ale także ma objąć powiat zgorzelecki i lubański.
Frank Bold od lat wspiera mieszkańców regionów węglowych. W ostatnich trzech latach szczególnie uważnie przyglądaliśmy się procesowi wydatkowania środków na sprawiedliwą transformację. Mając na uwadze nasze doświadczenia i obserwacje uważamy, iż szczególnie istotne jest wyraźne wyodrębnienie części w ramach Planu Partnerstwa Krajowego i Regionalnego na rzecz sprawiedliwej transformacji regionów węglowych.
Środki te powinny być zapewnione – co najmniej na równych warunkach – także tym obszarom, które dotychczas nie korzystały z Funduszu Sprawiedliwej Transformacji i nie powinny wchodzić w koszyki regionalne. Nie można dłużej podtrzymywać fikcji, iż transformacja Subregionu Turów nie zachodzi, iż jest na nią jeszcze wiele lat, ani iż nie wymaga pilnego wsparcia ze strony władz krajowych.
Najbardziej wykluczony obszar węglowy
Nie dostrzegamy innego obszaru w Polsce, który byłby równie osamotniony w działaniach związanych z transformacją, jak Turów.
Stoimy na stanowisku, iż subregion ten wymaga szczególnej uwagi państwa oraz specjalnie wyodrębnionych środków finansowych, aby nadrobić lata braku dostępu do dodatkowych funduszy transformacyjnych. Jest to region nie tylko węglowy, ale również peryferyjny, narażony na silne oddziaływanie gospodarcze i społeczne państw ościennych,jak potwierdzili na posiedzeniu samorządowcy znaczna część mieszkańców powiatu zgorzeleckiego pracuje za granicą.
Te czynniki w sposób trwały utrudniają jego rozwój subregionu, a lokalne samorządy i organizacje pozarządowe, mimo widocznych wysiłków, nie są w stanie samodzielnie doprowadzić do systemowej i trwałej zmiany. Gminy nie są odpowiedzialne za funkcjonowanie na ich terenie, lub w pobliżu gigantycznego kompleksu energetycznego, więc same nie powinny mierzyć się z wszystkimi ciężarami związanymi ze społeczno–gospodarczą transformacją regionu.
Stan obecny jest w naszej opinii jest sprzeczny z podstawową zasadą sprawiedliwej transformacji no one left behind, zgodnie z którą żaden region nie może zostać pozostawiony bez wsparcia.
Transformacja wywołuje skutki daleko wykraczające poza granice tych gmin, a odpowiedzialność za jej przebieg oraz efektywność powinna być współdzielona przez administrację rządową.
Jest to zrozumiałe np. w Niemczech, których obszary graniczące z powiatem zgorzeleckim także przechodzą transformację i do których rząd niemiecki kieruje strategiczne przyszłościowe inwestycje, mające na długie lata zapewnić, iż region przestanie być kojarzony z węglem, a będzie powiązany z nowoczesnymi technologiami i rozwojem. Tego też potrzebuje Subregion Turów: wizji przyszłości opartej o solidne filary a nie udawania, iż mamy czas na transformację do roku 2044 czy 2050.
Dotychczasowe doświadczenia
Warto w projektowaniu wsparcia wziąć pod uwagę wnioski płynące z dotychczasowych doświadczeń węglowych, które otrzymały wsparcie Funduszu Sprawiedliwej Transformacji. Wnioski te należy potraktować poważnie i wykorzystać dotychczasowe doświadczenia, aby nowe programy wspierały realną i skuteczną transformację regionów węglowych, w szczególności Subregionu Turów, który musi nadrobić znaczące zaległości.
Niedawne badanie ewaluacyjne przeprowadzone przez organizacje pozarządowe: Instytut Reform dla Polskiej Zielonej Sieci wskazuje na doświadczany w regionach brak jasności co do strategicznego kierunku rozwoju lokalnych gospodarek. Wnioski badania wskazują, iż konieczne jest wypracowanie nowych specjalizacji gospodarczych lub wskazanie projektów o charakterze strategicznym. Obecne Terytorialne Plany Sprawiedliwej Transformacji nie odpowiadają dostatecznie, jak wynika z badań, na te potrzeby. Ujawniono także wątpliwości, czy małe i średnie przedsiębiorstwa będą w stanie w pełni zastąpić miejsca pracy tracone w sektorze paliw kopalnych oraz czy gminy mają odpowiednie fundusze na wkłady własne, mimo iż uchodzą za zamożne.
Rola rządu
Wspieranie samorządów i aktorów lokalnych czy regionalnych to jednak nie wszystko. Po pierwsze – konieczna jest ponadresortowa koordynacja działań i spójna wizja procesu transformacji.
Po drugie rząd pozostaje jednym z kluczowych, a zarazem nieobecnych aktorów transformacji w Subregionie Turów. Potwierdza to „Podręcznik dotyczący angażowania interesariuszy w Subregionie Turów”, przygotowany na zlecenie Ministerstwa Funduszy i Polityki Regionalnej oraz Województwa Dolnośląskiego. Dokument ten wskazuje, iż organy krajowe, mimo kluczowej roli w podejmowaniu decyzji dotyczących przyszłości subregionu, uczestniczą w planowaniu regionalnym w bardzo ograniczonym zakresie.
Tymczasem niezbędne jest określenie nie tylko dodatkowych, dedykowanych środków finansowych ale także – we współpracy z samorządami i organizacjami pozarządowymi – wskazanie i realizacja strategicznych inwestycji o znaczeniu krajowym lub ponadregionalnym, które mogłyby zostać zlokalizowane w Subregionie Turów a to już rola rządu.
Na posiedzeniu wskazałam, iż warto w tym celu wykorzystać Strategię Rozwoju Polski do 2035 r. i środki dla subregionu zapewnić nie tylko w ramach osi transformacji energetycznej, ale dokonać weryfikacji, czy wzmocnienie regionu nie będzie realizować także innych celów strategii, pozwalając realizować je na obszarze objętym sprawiedliwą transformacją subregionu Turów.
Warto wprowadzić także, postulowaną przeze mnie na posiedzeniu reformę mającą na celu ustanowienie instytucji odpowiedzialnej za koordynację procesu sprawiedliwej transformacji. Taką instytucją mógłby być pełnomocnik rządu ds. sprawiedliwej transformacji, o którego powołanie apelują samorządy subregionu Turów.
Przyznanie dedykowanych na poziomie centralnym środków będzie miało również ogromny wymiar symboliczny – dałoby subregionowi i jego mieszkańcom poczucie odzyskiwania godności oraz podmiotowości Dedykowane programy i środki finansowe pozwolą odzyskać wiarę, iż obszar subregionu Turów może kojarzyć się ze stabilnością, wysoką jakością miejsc pracy oraz jasną perspektywą rozwoju bez konieczności migracji. Uniezależnia także środki i ich przeznaczenie od zmienności politycznej na poziomie samorządowym.
Wsparcie działań komunikacyjnych
Wychodząc nieznacznie poza ogólny przedmiot prac zespołu parlamentarnego odnoszący się do subregionu Turów, wskazując na oczekiwany zakres Planu Partnerstwa Krajowego i Regionalnego wspomniałam o pilnej potrzebie wspierania kampanii komunikacyjnych.
Obserwując ostatnie lata wydaje się niezbędnym zwiększanie poziomu wiedzy i akceptacji dla transformacji energetycznej. Kampanie powinny wspierać nie tylko przebieg transformacji regionów węglowych , ale dotyczyć także tematów uniwersalnych w skali całego kraju: rozproszonej energetyki obywatelskiej, energii z odnawialnych źródeł energii czy też – transformacji energetycznej i jeszcze szerzej – zielonej transformacji w wielu jej aspektach.
Działania komunikacyjne powinny uzupełniać wysiłki władz publicznych i organizacji społeczeństwa obywatelskiego przeciwdziałając populistycznym trendom i dezinformacji, podważającym filary polityki państwa i Unii Europejskiej w zakresie przeciwdziałania zmianom klimatu.