Skutki zdrowotne katastrofy ekologicznej Jeziora Aralskiego

Zdjęcie: Jezioro Aralskie

Zanikające jeziora to jeden z najbardziej niepokojących objawów globalnych zmian klimatycznych – od Azji Centralnej po Afrykę i Amerykę Południową kurczą się całe akweny, pozostawiając po sobie pył, zasolenie i zagrożenie dla zdrowia milionów ludzi. Jednym z najbardziej dramatycznych przykładów jest Jezioro Aralskie. Najnowsza publikacja polskich naukowców rzuca nowe światło na tę katastrofę, pokazując długofalowe skutki zdrowotne oraz znaczenie odbudowy ekosystemu dla poprawy jakości życia mieszkańców.

Jezioro Aralskie: historia katastrofy

Publikacja, która ukazała się 4 kwietnia br. w czasopiśmie Ambio (Rzymski i in., 2026) przypomina, iż Jezioro Aralskie (zwane Morzem Aralskim) jeszcze w latach 60. XX w. zajmowało ponad 67 tys. km² i było czwartym co do wielkości śródlądowym zbiornikiem wodnym na świecie. Intensywne nawadnianie okolicznych pól bawełny i ryżu doprowadziło jednak do odcięcia dopływu wód z rzek Amu-daria i Syr-daria. W efekcie już w latach 80. powierzchnia akwenu zmniejszyła się blisko o połowę, a objętość do jednej trzeciej pierwotnej wartości.

Konsekwencje były dramatyczne: gwałtowny wzrost zasolenia doprowadził do wymarcia większości żyjących tam gatunków i załamania rybołówstwa, które wcześniej dostarczało dziesiątki tysięcy ton ryb rocznie. Jednocześnie odsłonięte dno jeziora przekształciło się w pustynię Aralkum – źródło toksycznych pyłów. Ich emisja wzrosła z 14,3 Tg/rok w latach 80. do 27,1 Tg/rok po roku 2010, zwiększając zapylenie całej Azji Centralnej o ok. 7 proc.

Morze Aralskie niemal zniknęło, ale to nie koniec katastrofalnych wieści – które będzie następne?

Częściowa odbudowa ekosystemu

Północna część jeziora, położona w granicach Kazachstanu, została odseparowana i objęta działaniami naprawczymi. Kluczowym momentem była budowa tamy Kokaral w 2005 r., dzięki której poziom wody ustabilizował się, a zasolenie spadło z około 30 g/L do 6–8 g/L.

Obecnie Jezioro Północnoaralskie ma powierzchnię około 3,4 tys. km² i objętość 27,5 km³, a średnia głębokość wynosi 8,5 m. Poprawa warunków środowiskowych umożliwiła powrót ryb – liczba gatunków wzrosła do 17, a połowy osiągają dziś 6–20 tys. ton rocznie (ok. 17 proc. produkcji rybackiej Kazachstanu). To rzadki przykład częściowej odbudowy ekosystemu po katastrofie środowiskowej.

Pył z wysychającego jeziora jako główne zagrożenie

Autorzy badania skupili się na analizie skutków zdrowotnych zmian w regionie Jeziora Aralskiego w ostatnich dwóch dekadach. Okazało się, iż charakter zagrożeń uległ zasadniczym zmianom wraz z upływem czasu.

W przeszłości głównym problemem było wysokie stężenie pyłów zawierających pestycydy i metale ciężkie. w tej chwili sytuacja uległa poprawie. Zimowe stężenia PM10 w latach 2018–2022 wynosiły 11,1–14,0 µg/m³, czyli były na poziomie zbliżonym do norm WHO, a latem 20,1–23,0 µg/m³ – powyżej rocznej normy, ale znacznie poniżej dopuszczalnych wartości dobowych (45 µg/m³).

Choć działania rekultywacyjne znacząco ograniczyły emisję pyłu, problem nie zniknął całkowicie i daje o sobie znać szczególnie podczas epizodycznych burz pyłowych z południowej części dawnego dna jeziora. Kluczową rolę w dalszym ograniczaniu tego zjawiska odgrywa rozwój roślinności stabilizującej glebę. Szczególnie istotne są nasadzenia saksaułu (rośliny z rodziny szarłatowatych z rodzaju Haloxylon spp.), które mają objąć choćby 11 tys. km², czyli około 40 proc. kazachskiej części wyschniętego dna.

Dodatkowo testowane są metody wspomagające, takie jak mechaniczne utrwalanie piasku przy użyciu barier z trzciny, które zwiększa przeżywalność roślin do 32–57 proc. Ważnym elementem strategii jest także odbudowa mokradeł w delcie Syr-darii. Działają one jako naturalna bariera ograniczająca unoszenie się pyłu.

zdj. NASA Johnson/Flickr

Długotrwałe skutki zdrowotne: hormonalne i reprodukcyjne

Analiza danych z lat 2005–2019 wskazuje na spadek śmiertelności, stabilny poziom urodzeń i wzrost liczby ludności, co świadczy o ogólnej poprawie warunków życia. Z drugiej strony, 22 proc. mieszkańców przez cały czas cierpi na choroby przewlekłe, głównie układu pokarmowego, krwiotwórczego i oddechowego. Badania wykazały także podwyższone ryzyko występowania chorób sercowo-naczyniowych – w mieście Aralsk było ono 3,8 razy wyższe niż w oddalonym o 775 km regionie kontrolnym. U mężczyzn często obserwowano nieprawidłowości biochemiczne: podwyższony poziom białka (61 proc. badanych), cholesterolu (38 proc.) oraz triglicerydów (34 proc.).

Szczególnie niepokojące są wyniki dotyczące zdrowia reprodukcyjnego. U kobiet odnotowano m.in. choroby zapalne narządów płciowych (34 proc.), częste przypadki niepłodności oraz poronień – niemal co czwarta doświadczyła ich wielokrotnie.

W badaniu obejmującym 2205 kobiet wykazano też, iż około 12 proc. cierpi na wole tarczycy, a u 32 proc. stwierdzono przeciwciała wskazujące na choroby autoimmunologiczne. Jawna niedoczynność tarczycy dotyczyła 2–3 proc., natomiast formy subkliniczne były znacznie częstsze. U mężczyzn obserwuje się pogorszenie jakości nasienia, co wskazuje na długotrwałe oddziaływanie warunków środowiskowych.

Autorzy podkreślają, iż obecne problemy zdrowotne nie wynikają już z bieżącego narażenia na pył. Mają one raczej charakter wieloczynnikowy i są efektem historycznego skażenia środowiska, niedoborów żywieniowych, stresu społeczno-ekonomicznego oraz ograniczonego dostępu do opieki zdrowotnej.

Potrzeba czasu i kompleksowych działań

Autorzy badania podkreślają, iż odbudowa Jeziora Północnoaralskiego przyniosła realne korzyści środowiskowe i zdrowotne, przede wszystkim poprzez ograniczenie zapylenia. Jednak skutki katastrofy przez cały czas są widoczne, głównie w postaci chorób przewlekłych, zaburzeń hormonalnych i problemów reprodukcyjnych. Dalsza poprawa zdrowia mieszkańców wymaga działań kompleksowych – od ochrony środowiska, przez rozwój opieki zdrowotnej i infrastruktury wodno-kanalizacyjnej, po poprawę jakości żywienia i edukacji.

Bibliografia:

Rzymski, P., Marszelewski, W., Rybak, M. et al. Health impacts of the Aral Sea disaster: Current state, research gaps, and mitigation perspectives in the North Aral Sea region. Ambio (2026). https://doi.org/10.1007/s13280-026-02385-z