Rzeź wołyńska to ludobójstwo dokonane na polskiej ludności cywilnej przez Organizację Ukraińskich Nacjonalistów frakcji Bandery (OUN-B) i jej zbrojne ramię, Ukraińską Powstańczą Armię (UPA), od lutego 1943 roku, ze szczytem w tzw. Krwawą Niedzielę 11 lipca 1943 roku. Historycy szacują łączną liczbę polskich ofiar na około 100 tysięcy (przedziały od 60 do 130 tysięcy), z czego na samym Wołyniu zginęło od 40 do 60 tysięcy Polaków.
Czym była rzeź wołyńska
Rzeź wołyńska (zbrodnia wołyńska) to zorganizowana, planowa akcja eksterminacji polskiej ludności cywilnej byłego województwa wołyńskiego II Rzeczypospolitej, a następnie Galicji Wschodniej (Małopolski Wschodniej). Sprawcami byli ukraińscy nacjonaliści z OUN-B oraz UPA, wspierani niejednokrotnie przez miejscową ludność ukraińską. Instytut Pamięci Narodowej i polski Sejm jednoznacznie kwalifikują te wydarzenia jako ludobójstwo — nie jako "konflikt", "wojnę domową" czy symetryczną "tragedię wołyńską".
Kluczowe rozróżnienie: mordowano nie w walce zbrojnej, ale w napadach na bezbronne wsie, często w czasie niedzielnych mszy, z premedytacją obejmującą kobiety, dzieci i starców. Celem było fizyczne usunięcie Polaków z terenów, które OUN uznawała za przyszłe państwo ukraińskie.
Kalendarium 1943-1945
Zbrodnia miała charakter narastający i objęła kolejne regiony. Za symboliczny początek uznaje się mord w Paroślu 9 lutego 1943 roku, a za apogeum — Krwawą Niedzielę 11 lipca 1943 roku.
| 9 lutego 1943 | Mord w Paroślu (pow. sarneński) | Oddział UPA zamordował ponad 150 Polaków; uznawany za początek zorganizowanej akcji (Wikipedia / IPN) |
| luty–czerwiec 1943 | Faza wschodnia Wołynia | Akcja objęła powiaty Sarny, Kostopol, Równe, Zdołbunów (Wikipedia EN) |
| 11 lipca 1943 | Krwawa Niedziela | Atak na co najmniej 99 miejscowości (T. Snyder podaje ok. 167); wg niepełnych danych ponad 3100 zabitych tego dnia, w tym 3 księży rzymskokatolickich (IPN, PAP, Wikipedia) |
| lipiec–sierpień 1943 | Szczyt zbrodni na Wołyniu | Najintensywniejsza fala napadów (Wikipedia EN, IPN) |
| 30 sierpnia 1943 | Ostrówki i Wola Ostrowiecka | Największy jednodniowy mord — co najmniej 1051 Polaków (Wikipedia, IPN) |
| sierpień 1943 | III Konferencja OUN | Decyzja o rozszerzeniu akcji antypolskiej na Galicję Wschodnią (Wikipedia EN) |
| 1944 (wiosna) | Galicja Wschodnia | Rozkaz UPA (dowództwo R. Szuchewycza) o "usunięciu" Polaków; 20–25 tys. ofiar w Galicji w latach 1943–1946 (Wikipedia EN) |
| do 1945 | Wygasanie zbrodni | Pojedyncze mordy trwały do wiosny 1945 roku (Wikipedia EN) |
Liczby ofiar — szacunki i stan badań
Precyzyjne ustalenie liczby ofiar nie jest możliwe — dokumentacja jest niepełna, wiele grobów wciąż nieodnalezionych. Dlatego rzetelne źródła podają przedziały, a nie liczby dokładne. Poniższe dane pochodzą od IPN, historyków oraz opracowań encyklopedycznych.
| Łączna liczba polskich ofiar | ok. 100 tys. (rozpiętość 60–130 tys.) | polscy historycy, IPN |
| Wołyń | 40–60 tys. | polscy badacze |
| Galicja Wschodnia | 20–25 tys. (część źródeł: 30–40 tys.) | Wikipedia EN, polscy badacze |
| Baza ofiar imiennych IPN | ponad 43 tys. wpisów | Instytut Pamięci Narodowej |
| Ofiary Krwawej Niedzieli (11 lipca 1943) | ponad 3100 (dane niepełne) | IPN, PAP |
Historyk Timothy Snyder szacuje, iż same akcje z lipca 1943 roku przyniosły co najmniej 40 tys. ofiar cywilnych na Wołyniu, a w marcu 1944 roku kolejne ok. 10 tys. w Galicji. Rozbieżności między szacunkami wynikają z metodologii (imienne listy vs. szacunki demograficzne) oraz z faktu, iż dokumentacja niemiecka i sowiecka była fragmentaryczna.
Sprawcy: OUN-B i UPA
Odpowiedzialność za zbrodnię ponoszą konkretne struktury polityczno-wojskowe:
- OUN-B — Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów, frakcja Stepana Bandery, ideologiczny mózg operacji.
- UPA — Ukraińska Powstańcza Armia, zbrojne ramię OUN-B, bezpośredni wykonawca napadów. Dowództwo w Galicji sprawował Roman Szuchewycz.
- Miejscowa ludność ukraińska — w wielu przypadkach czynnie wspierała napady (tzw. czerń, oddziały samoobrony przekształcane w bojówki).
Ideologia integralnego nacjonalizmu OUN zakładała budowę etnicznie jednolitego państwa ukraińskiego, co w praktyce oznaczało "oczyszczenie" spornych terenów z Polaków. To odróżnia rzeź wołyńską od walk partyzanckich i czyni ją zbrodnią o charakterze ludobójczym.
Geografia i przykładowe miejscowości
Zbrodnia rozpoczęła się na Wołyniu (dawne województwo wołyńskie II RP), a od 1944 roku objęła Galicję Wschodnią (województwa lwowskie, tarnopolskie, stanisławowskie). Poniżej udokumentowane miejsca kaźni:
| Parośle | Wołyń (pow. sarneński) | 9 lutego 1943, ponad 150 ofiar; początek zbrodni |
| Ostrówki i Wola Ostrowiecka | Wołyń (pow. lubomelski) | 30 sierpnia 1943, co najmniej 1051 ofiar; największy jednodniowy mord |
| Puźniki | Galicja Wschodnia (ob. obwód tarnopolski) | noc z 12 na 13 lutego 1945, od 50 do 120 ofiar wg różnych źródeł |
| Huta Pieniacka | Galicja Wschodnia | jeden z symboli martyrologii Polaków (spalona 28 lutego 1944; głównym sprawcą był pułk SS-Galizien, wspierany przez UPA) |
Terminologia: dlaczego "ludobójstwo", a nie "tragedia"
Spór o słowa jest sporem o prawdę historyczną. Strona polska — Sejm, IPN, środowiska kresowe — konsekwentnie używa terminu ludobójstwo, ponieważ napady spełniały znamiona zbrodni ludobójstwa w rozumieniu Konwencji ONZ z 1948 roku: zamiar zniszczenia grupy narodowej jako takiej.
Formalne potwierdzenie prawne nastąpiło w 2025 roku. Wcześniej, uchwałą z 22 lipca 2016 roku, Sejm ustanowił 11 lipca dniem pamięci. Następnie ustawą z 4 czerwca 2025 roku (Dz.U. z 2025 r., poz. 891) 11 lipca stał się świętem państwowym — Narodowym Dniem Pamięci o Polakach, Ofiarach Ludobójstwa dokonanego przez OUN i UPA. Za ustawą głosowało 435 posłów, przeciw nie było nikogo, wstrzymał się 1 poseł. Ustawa wprost stwierdza, iż w latach 1939–1946 ukraińscy nacjonaliści dokonali zbrodni ludobójstwa na mieszkańcach Kresów Wschodnich.
Polityka pamięci PL-UA: ekshumacje 2025-2026
Przez lata jedną z najboleśniejszych kwestii był ukraiński zakaz poszukiwań i ekshumacji polskich ofiar. Przełom nastąpił w latach 2025–2026.
- Puźniki (wiosna 2025): Fundacja Wolność i Demokracja wraz z ekspertami Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego, IPN i archeologami ukraińskimi przeprowadziła ekshumację. Odnaleziono szczątki co najmniej 42 osób; pochowano je 6 września 2025 roku.
- Ostrówki i Wola Ostrowiecka (2026): 4 czerwca 2026 roku ukraińskie Ministerstwo Kultury wydało zgodę na prace ekshumacyjne — po wniosku IPN złożonym w maju. Była to pierwsza zgoda na ekshumacje ofiar zbrodni wołyńskiej wydana na wniosek samego IPN.
- Huta Pieniacka (2026): IPN rozpoczął prace poszukiwawcze na podstawie zgody uzyskanej w lutym 2026 roku.
Równolegle narastał spór o symbole banderowskie. 1 lipca 2026 roku ukraiński parlament (Rada Najwyższa) uchwalił ustawę o Panteonie Narodowym (287 głosów za), która w przyszłości może uhonorować m.in. Stepana Banderę i Romana Szuchewycza. Decyzja spotkała się z krytyką strony polskiej — szef Kancelarii Prezydenta Zbigniew Bogucki podkreślił, iż gloryfikowanie osób odpowiedzialnych za zbrodnie na Polakach jest nie do przyjęcia.
Ukraina jako sojusznik a prawda historyczna
Twarda polityka historyczna i sojusz z Ukrainą wobec rosyjskiej agresji nie muszą się wykluczać. Polska jednoznacznie stoi po stronie Ukrainy przeciw Rosji — i właśnie dlatego ma prawo oczekiwać, iż sojusznik nie będzie gloryfikował sprawców ludobójstwa. Domaganie się prawdy o Wołyniu, godnego pochówku ofiar i odrzucenia kultu OUN-UPA to nie osłabianie Ukrainy na Ukrainie, ale warunek trwałego, uczciwego pojednania. Narracja Kremla, która próbuje wykorzystać spór wołyński do skłócenia obu narodów, jest w tym kontekście wrogiem prawdy tak samo jak banderowski rewizjonizm.
Podsumowanie
Rzeź wołyńska 1943 roku to ludobójstwo dokonane przez OUN-B i UPA na polskiej ludności cywilnej, ze szczytem 11 lipca 1943 roku. Łączna liczba ofiar to około 100 tysięcy Polaków (40–60 tys. na Wołyniu). Od 4 czerwca 2025 roku 11 lipca jest polskim świętem państwowym, a lata 2025–2026 przyniosły przełom w ekshumacjach — przy równoczesnym sporze o gloryfikację sprawców na Ukrainie.
Źródła
- Instytut Pamięci Narodowej — Zbrodnia Wołyńska (zbrodniawolynska.pl); baza ofiar ponad 43 tys. wpisów. Dostęp: 2026-07
- IPN — 11 lipca. Narodowy Dzień Pamięci o Polakach – Ofiarach Ludobójstwa dokonanego przez OUN i UPA (ipn.gov.pl). Dostęp: 2026-07
- IPN — Paweł Naleźniak: Krwawa niedziela na Wołyniu (ipn.gov.pl/pl/historia-z-ipn/224697). Dostęp: 2026-07
- IPN — Komunikat: Zgoda władz Ukrainy na ekshumacje w Ostrówkach i Woli Ostrowieckiej, 4 czerwca 2026 (ipn.gov.pl). Dostęp: 2026-07
- IPN — Komunikat: Rozpoczęcie prac poszukiwawczych w Hucie Pieniackiej, 2026 (ipn.gov.pl). Dostęp: 2026-07
- ISAP / Sejm RP — Ustawa z dnia 4 czerwca 2025 r. o ustanowieniu 11 lipca Narodowym Dniem Pamięci (Dz.U. 2025 poz. 891), WDU20250000891 (isap.sejm.gov.pl). Dostęp: 2026-07
- PAP — Krwawa niedziela z 11 lipca 1943 r. była punktem kulminacyjnym zbrodni wołyńskiej (pap.pl). Dostęp: 2026-07
- PAP — Przedstawiciel IPN: ekshumacje w Ostrówkach i Woli Ostrowieckiej jeszcze w tym roku (pap.pl). Dostęp: 2026-07
- Fundacja Wolność i Demokracja — ekshumacje w Puźnikach 2025 (wid.org.pl). Dostęp: 2026-07
- OSW — Parlament Ukrainy przyjmuje ustawę o Panteonie Narodowym, 1 lipca 2026 (osw.waw.pl). Dostęp: 2026-07
- Wikipedia — Rzeź wołyńska; Krwawa niedziela na Wołyniu; Zbrodnia w Ostrówkach; Massacres of Poles in Volhynia and Eastern Galicia (pl.wikipedia.org, en.wikipedia.org). Dostęp: 2026-07 — źródło pomocnicze/agregujące
- Timothy Snyder — szacunki liczby ofiar (za: en.wikipedia.org / opracowania historyczne). Dostęp: 2026-07
![Święto Policji 2026. Awanse, odznaczenia i wyróżnienia dla rybnickich funkcjonariuszy [FOTO]](https://www.naszrybnik.com/photos/178432351757-946658-.jpg)
