1 tydzień temu
Wzmocnienie kompetencji samorządów województw w transformacji energetycznej, finansowanie lokalnych inwestycji, przeciwdziałanie ubóstwu energetycznemu oraz przyszłość programów ochrony powietrza – to najważniejsze tematy połączonego posiedzenia Zespołu ds. Polityki Energetycznej oraz Zespołu ds. Ochrony Środowiska Związku Województw RP. Spotkanie odbyło się 4 listopada 2026 roku w Warszawie z udziałem przedstawicieli samorządów województw, Ministerstwa Energii oraz Ministerstwa Klimatu i Środowiska.
Obrady prowadzili Jarosław Kumięga, przewodniczący Zespołu ds. Polityki Energetycznej ZWRP, zastępca dyrektora departamentu ds. transformacji energetycznej i gospodarczej Urzędu Marszałkowskiego Województwa Pomorskiego, Tomasz Krasowski, dyrektor Departamentu Polityki Ekologicznej, Geologii i Łowiectwa Urzędu Marszałkowskiego Województwa Mazowieckiego, reprezentujący Zespół ds. Ochrony Środowiska ZWRP, oraz Marcin Podgórski, dyrektor Departamentu Gospodarki Odpadami, Emisji i Pozwoleń Zintegrowanych Urzędu Marszałkowskiego Województwa Mazowieckiego, reprezentujący Zespół Ekspercki ds. Polityki Energetycznej ZWRP.
W posiedzeniu uczestniczył również Rafał Cieślik, dyrektor Biura Związku Województw RP.
Samorządy województw potrzebują realnych narzędzi
Otwierając posiedzenie, Jarosław Kumięga zwrócił uwagę na trzy zasadnicze obszary wymagające wspólnych działań: rolę województw w planowaniu energetycznym, finansowanie transformacji oraz potrzeby mieszkańców.
Podkreślił, iż rozwój odnawialnych źródeł energii, społeczności energetycznych i modernizacja systemów ciepłowniczych powinny przekładać się na konkretne korzyści dla lokalnych społeczności.
– To wszystko, co robimy, powinniśmy robić dla mieszkańców. Ci mieszkańcy przede wszystkim muszą mieć świadomość, co mogą zrobić, w jaki sposób powinni postępować i ile zaoszczędzą na tych działaniach – zaznaczył Jarosław Kumięga.
W jego ocenie szczególnego znaczenia nabiera dziś odpowiedź na pytanie, czy samorządy województw dysponują odpowiednimi instrumentami prawnymi i organizacyjnymi, pozwalającymi koordynować działania energetyczne podejmowane przez gminy.
Temat ten rozwinął Marcin Podgórski, przedstawiając wyniki analizy przeprowadzonej wśród województw. Z zebranych informacji wynika, iż regiony już dziś angażują się w rozwój odnawialnych źródeł energii, poprawę efektywności energetycznej, modernizację ciepłownictwa oraz tworzenie społeczności energetycznych. Zakres podejmowanych inicjatyw jest jednak znacznie szerszy niż kompetencje wyraźnie określone w obowiązujących przepisach.
Uczestnicy dyskusji wskazywali na potrzebę ustawowego uporządkowania roli samorządów województw w krajowym systemie planowania energetycznego, zapewnienia dostępu do danych oraz stworzenia stabilnych, wieloletnich mechanizmów finansowania.
– Nie da się zarządzać skutecznie transformacją energetyczną bez dostępu do wiedzy – podkreślił Marcin Podgórski.
Zwrócił również uwagę, iż rozproszenie źródeł finansowania, różne harmonogramy naborów oraz niespójne kryteria przyznawania wsparcia utrudniają gminom realizację kompleksowych przedsięwzięć. Zdaniem przedstawicieli województw niezbędna jest lepsza koordynacja środków krajowych i europejskich.
Ubóstwo energetyczne, dezinformacja i kadry
Ważną część dyskusji poświęcono społecznym konsekwencjom transformacji energetycznej.
Marcin Podgórski przedstawił wyniki analiz dotyczących ubóstwa energetycznego na Mazowszu. W zależności od przyjętych wskaźników problem ten może dotyczyć od około 7 proc. do blisko 40 proc. mieszkańców regionu. Tak duże rozbieżności pokazują potrzebę wypracowania jednolitej metodologii identyfikacji gospodarstw domowych zagrożonych ubóstwem energetycznym.
Uczestnicy podkreślali również, iż istotną przeszkodą w realizacji inwestycji jest dezinformacja dotycząca odnawialnych źródeł energii, kosztów ogrzewania i kierunków transformacji. Negatywnie wpływa ona na decyzje mieszkańców oraz utrudnia samorządom prowadzenie konsekwentnej polityki energetycznej.
Osobnym wyzwaniem pozostają braki kadrowe. Regiony potrzebują wykwalifikowanych specjalistów zajmujących się planowaniem energetycznym, efektywnością energetyczną, pozyskiwaniem środków oraz komunikacją z mieszkańcami.
Wskazywano, iż rozwój kompetencji pracowników administracji samorządowej powinien stać się jednym z istotnych elementów krajowej polityki transformacji energetycznej.
Mazowsze wspiera rozwój społeczności energetycznych
Praktyczne rozwiązania wdrażane na Mazowszu przedstawił Kamil Nalewka, członek Zarządu Mazowieckiej Agencji Energetycznej.
Agencja, działająca od 2009 roku, wspiera samorządy w przygotowywaniu inwestycji, audytach energetycznych, opracowywaniu dokumentacji technicznej oraz pozyskiwaniu finansowania krajowego i europejskiego.
– Samorządy gminne nie mają doświadczenia w tym i szukają pomocy – wskazywał Kamil Nalewka, opisując znaczenie doradztwa energetycznego.
Przedstawiciel agencji omówił również możliwości wykorzystania europejskich instrumentów finansowych, w tym programu ELENA, wspierającego przygotowanie dokumentacji inwestycyjnej. Wśród przedstawionych działań znalazła się także organizacja grupowych zakupów energii elektrycznej. Mazowiecka Agencja Energetyczna realizuje już 53. taką grupę zakupową, umożliwiając samorządom i instytucjom wspólne negocjowanie warunków zakupu energii.
Dużym zainteresowaniem gmin cieszy się również Mazowiecki Instrument Wspierania Społeczności Energetycznych. Jak poinformowano podczas posiedzenia, wsparcie w ramach kolejnych naborów objęło łącznie 101 gmin.
Jednocześnie zwrócono uwagę, iż sam etap opracowywania koncepcji energetycznych przestaje być wystarczający. Lokalne społeczności potrzebują w tej chwili środków na realizację konkretnych inwestycji, w tym farm fotowoltaicznych, małych elektrowni wiatrowych i wodnych czy magazynów energii.
– Te gminy dalej się uczą, ale te gminy już wiedzą, czego potrzebują. Te gminy potrzebują po prostu środków – podkreślił jeden z przedstawicieli samorządu województwa mazowieckiego.
Dyskusja pokazała, iż rozwój lokalnej energetyki wymaga również większego zaangażowania operatorów systemów dystrybucyjnych oraz lepszego dostosowania inwestycji do rzeczywistych możliwości sieci elektroenergetycznych.
Wielkopolska pokazuje doświadczenia ze sprawiedliwej transformacji
Doświadczenia Wielkopolski zaprezentowała Marzena Andrzejewska-Wierzbicka z Departamentu Zarządzania Środowiskiem i Klimatem Urzędu Marszałkowskiego Województwa Wielkopolskiego.
Przedstawiła działania związane z transformacją energetyczną Wielkopolski Wschodniej, w tym wdrażanie strategii neutralności klimatycznej dla obszaru odchodzącego od wydobycia i wykorzystania węgla brunatnego.
Na realizację przedsięwzięć pozyskano około 85 mln zł z programu LIFE oraz Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. W projekcie uczestniczy 35 samorządów lokalnych, a jednym z jego istotnych elementów jest rozwój sieci doradców klimatycznych.
– Pozyskując taką osobę wykształconą, odpowiednio przygotowaną, to jest naprawdę bardzo duża wartość dodana, czy to dla gminy, czy powiatu – zaznaczyła Marzena Andrzejewska-Wierzbicka.
Podkreśliła, iż doradcy klimatyczni nie tylko wspierają mieszkańców i lokalne samorządy, ale również przygotowują zintegrowane plany dotyczące energii, transportu i klimatu. Dokumenty te mogą w przyszłości stanowić podstawę regionalnego systemu zarządzania transformacją.
Podczas dyskusji przedstawiciele innych regionów zwracali natomiast uwagę na ograniczenia infrastrukturalne. Wskazywano, iż sama liczba instalacji OZE i wielkość mocy zainstalowanej nie przesądzają jeszcze o bezpieczeństwie energetycznym. Konieczne jest uwzględnianie realnej produkcji energii, możliwości jej odbioru, magazynowania oraz wpływu inwestycji na przestrzeń i środowisko.
Ministerstwo Energii otwarte na współpracę z regionami
W dyskusji uczestniczył również Bartłomiej Zieliński, naczelnik Wydziału Strategii Energetycznych w Ministerstwie Energii.
Przedstawiciel resortu odniósł się do prac nad Krajowym Planem w dziedzinie Energii i Klimatu oraz przygotowywaną Polityką Energetyczną Polski. Przyznał, iż skuteczne planowanie transformacji wymaga większego uwzględnienia zróżnicowanych potrzeb samorządów.
– Musimy zobaczyć potencjały poszczególnych samorządów, gdzie różne typy inwestycji są bardziej opłacalne, gdzie są nieopłacalne – podkreślił Bartłomiej Zieliński.
Zapowiedział również rozwijanie koncepcji symulatora systemu energetycznego, który mógłby wykorzystywać szczegółowe dane lokalne i regionalne do modelowania przyszłego zapotrzebowania na energię oraz planowania inwestycji.
Przedstawiciel Ministerstwa Energii zadeklarował otwartość na udział resortu w konsultacjach oraz wymianie doświadczeń z województwami.
Uczestnicy uzgodnili, iż Biuro Związku Województw RP może pełnić funkcję koordynatora kontaktów pomiędzy administracją rządową a regionami, w szczególności w sprawach dotyczących przyszłych rozwiązań legislacyjnych i planowania energetycznego.
Ochrona powietrza: potrzebna ciągłość działań antysmogowych
Druga zasadnicza część posiedzenia została poświęcona aktualnej sytuacji w ochronie powietrza oraz wyzwaniom związanym z wdrażaniem unijnych przepisów.
Przedmiotem dyskusji były przede wszystkim programy ochrony powietrza, implementacja dyrektywy AAQD, możliwość stosowania derogacji oraz przygotowanie nowych planów działań na rzecz poprawy jakości powietrza.
Uczestnicy zwrócili szczególną uwagę na zagrożenie powstaniem luki legislacyjnej pomiędzy obowiązywaniem dotychczasowych programów ochrony powietrza a wdrożeniem nowych rozwiązań wynikających z przepisów unijnych.
Podkreślano, iż brak odpowiednich przepisów przejściowych mógłby doprowadzić do zahamowania wieloletnich działań samorządów oraz osłabienia skuteczności mechanizmów ograniczania niskiej emisji.
Marcin Podgórski, prezentując doświadczenia Mazowsza, wskazał, iż mimo osiągniętej poprawy jakości powietrza skala pozostających problemów jest przez cały czas bardzo duża.
– Mamy przed sobą gigantyczne wyzwania, 300 tysięcy kopciuchów do wymiany – podkreślił.
Zwrócił również uwagę na potrzebę poprawy jakości danych gromadzonych w Centralnej Ewidencji Emisyjności Budynków. Rzetelne informacje są niezbędne do monitorowania postępów, oceny skuteczności programów i prawidłowego rozliczania działań samorządów.
Program „Czyste Powietrze” wymaga dalszych zmian
Jednym z najważniejszych tematów części środowiskowej była przyszłość programu „Czyste Powietrze”.
Przedstawiciele województw wskazywali na spowolnienie procesu wymiany nieefektywnych źródeł ogrzewania, trudności w korzystaniu z dofinansowania oraz potrzebę dostosowania mechanizmów wsparcia do realnych możliwości finansowych i technicznych gospodarstw domowych.
W dyskusji podnoszono również problem nieuczciwych praktyk części wykonawców, zawyżania kosztów urządzeń grzewczych oraz sytuacji mieszkańców, którzy pomimo ubiegania się o dofinansowanie nie zrealizowali planowanych inwestycji.
Istotnym postulatem była większa decentralizacja finansowania działań antysmogowych. Zdaniem części uczestników bezpośrednie przekazywanie środków gminom mogłoby ułatwić identyfikowanie gospodarstw zagrożonych ubóstwem energetycznym i skuteczniejsze dostosowywanie pomocy do lokalnych potrzeb.
Jednocześnie przedstawiciele administracji rządowej wskazywali na konieczność uwzględnienia zróżnicowanych możliwości organizacyjnych samorządów oraz wymagań dotyczących rozliczania środków europejskich.
Podczas posiedzenia przedstawiono także wielkopolski pilotaż „Ekologiczna Wieś”, zakładający przeznaczenie 40 mln zł na głęboką termomodernizację i wymianę źródeł ciepła w budynkach popegeerowskich. Przedsięwzięcie opiera się na współpracy samorządu województwa, wojewódzkiego funduszu ochrony środowiska oraz gmin.
Regiony apelują o stabilne przepisy i finansowanie
W końcowej części dyskusji zwrócono uwagę na konieczność zapewnienia ciągłości programów ochrony powietrza oraz utrzymania struktur doradczych funkcjonujących w województwach.
Uczestnicy podkreślali, iż ekodoradcy i doradcy klimatyczni stanowią istotne wsparcie dla samorządów oraz mieszkańców, a zakończenie finansowania realizowanych projektów nie powinno prowadzić do utraty wypracowanego potencjału kadrowego.
– Będzie nam bardzo trudno ponownie rozkręcić całą maszynę – przestrzegał Marcin Podgórski, odnosząc się do ryzyka zahamowania dotychczasowych działań na rzecz poprawy jakości powietrza.
Podczas spotkania zgłoszono propozycję skierowania przez Związek Województw RP apelu do Senatu RP i Prezydenta RP o sprawne procedowanie przepisów zapewniających ciągłość programów ochrony powietrza. Omawiano również trwające prace nad stanowiskiem Konwentu Marszałków Województw RP dotyczącym reformy programu „Czyste Powietrze”, finansowania działań antysmogowych oraz przeciwdziałania ubóstwu energetycznemu.
Przedmiotem rozmów były także możliwości wykorzystania przyszłego Społecznego Funduszu Klimatycznego i funduszy regionalnych oraz potrzeba zapewnienia komplementarności poszczególnych instrumentów wsparcia.
Wspólny głos województw w sprawie transformacji
Połączone posiedzenie zespołów Związku Województw RP pokazało, iż transformacja energetyczna i ochrona powietrza wymagają wspólnego, skoordynowanego podejścia administracji rządowej, samorządów województw i gmin.
Do najważniejszych postulatów przedstawionych podczas spotkania należały wzmocnienie ustawowych kompetencji regionów, zapewnienie stabilnego finansowania inwestycji, rozwijanie lokalnych społeczności energetycznych, usprawnienie wymiany danych oraz większe wykorzystanie doświadczeń samorządów w pracach nad krajową polityką energetyczną.
Uczestnicy podkreślali również znaczenie systemowego przeciwdziałania ubóstwu energetycznemu, skutecznej komunikacji z mieszkańcami oraz utrzymania ciągłości programów ochrony powietrza.
Związek Województw RP będzie kontynuował współpracę z przedstawicielami administracji rządowej i samorządów, wykorzystując wnioski z posiedzenia do dalszych rozmów na temat roli regionów w transformacji energetycznej i poprawie jakości środowiska.
