Rawa – rzeka antropocenu

Rawa jest prawobrzeżnym dopływem Brynicy, która z kolei jest prawobrzeżnym dopływem Przemszy, uchodzącej bezpośrednio do Wisły. Zlewnia Rawy jest położona na terenie miast Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii: Rudy Śląskiej, Świętochłowic, Chorzowa i Katowic oraz niewielkimi fragmentami na terenie Siemianowic Śląskich, Bytomia i Mysłowic (ok. 82 proc. na terenie Katowic i Chorzowa). Jej powierzchnia wynosi 86,98 km², a długość Rawy to 19,2 km.

Rawa, ze względu na swoją historię oraz obecną sytuację, może być przykładem rzeki podlegającej silnej antropopresji w ostatnich 200 latach. Jej zlewnia była pod wpływem oddziaływania górnictwa węgla kamiennego, hutnictwa żelaza, cynku i ołowiu oraz przemysłu chemicznego, a także związanej z tym urbanizacji – ponad 60 proc. jej powierzchni stanowią tereny zabudowane (rys. 1).

Rys. 1. Pokrycie terenu w zlewni (na podstawie Urban Atlas Land Cover/Land Use 2018)

Pomimo iż od lat 90. ubiegłego wieku, w związku z transformacją polityczną i gospodarczą, doszło do ograniczenia rozwoju przemysłu w zlewni, to fizjonomia rzeki nie uległa zmianie. Po wieloletniej, intensywnej eksploatacji tego terenu pozostały negatywne skutki w postaci degradacji środowiska, a więc nagromadzenie odpadów pogórniczych i przemysłowych, zanieczyszczenie gleb i cieków oraz zniszczenie w nich życia biologicznego (Absalon i in., 2012; Absalon i in., 2025).

Na zmiany warunków wodnych w zlewni składają się: modyfikacje sieci hydrograficznej, obniżenie zwierciadła wód podziemnych, powstanie zalewisk w nieckach osiadania (wywołane podziemną eksploatacją węgla kamiennego). Bieg Rawy i wielu jej dopływów został wyprostowany i skrócony, a ich koryta mają przeważnie kamienną lub betonową obudowę.

Rawa jest odbiornikiem ścieków miejskich i przemysłowych. Pomimo iż na terenie Katowic, przez które przepływa, nie działa już żadna kopalnia węgla, to do rzeki przez cały czas trafiają zasolone wody kopalniane.

Obecnie przepływ Rawy jest ponad dwa razy mniejszy niż w latach 80. ubiegłego stulecia, a podczas okresów suchych w rzece płyną głównie oczyszczone ścieki miejskie z wodami kopalnianymi i prawdopodobnie niewielkim udziałem wód podziemnych. Całkowita ilość ścieków odprowadzanych do rzeki utrzymuje się w tej chwili na poziomie około 70 tys. m³ na dobę, podczas gdy w latach 80. XX w. wynosiła 230–257 tys. m³ na dobę (Absalon i in., 2024).

Kolejnym przejawem silnego przekształcenia rzeki jest jej reżim odpływu. Już badania prowadzone w latach 60. ubiegłego wieku wskazywały, iż wpływ czynników antropogenicznych na przepływ Rawy był znaczący – współczynnik odpływu, czyli stosunek przepływu do opadu, w latach 1946–1953 wahał się w granicach 0,60–0,92 (Leś-Rogoż, 1962). Wpływ człowieka na wody Rawy rósł aż do lat 80. XX w., kiedy to współczynnik odpływu przekroczył wartość 2,5, co oznacza, iż odpływ był ponad dwuipółkrotnie wyższy od wartości opadów atmosferycznych w zlewni (Absalon i in., 2025). Do roku 1991 na Rawie funkcjonował posterunek wodowskazowy w Szopienicach (dzielnica Katowic). W 1981 r. zanotowano tam rekordową wartość średniego rocznego odpływu jednostkowego, który osiągnął 51,7 dm³ s^-1 km^-2 – w warunkach naturalnych takie wartości osiągają rzeki i potoki górskie.

Jakość wód Rawy w przeszłości była uzależniona głównie od rozwoju przemysłu na terenie zlewni, a wzrost ilości ścieków pogorszył stan rzeki na tyle, aby doprowadzić do niemal całkowitego zaniku w niej życia biologicznego. Rawa stała się kolektorem ściekowym, w którym wody naturalne stanowiły niewielką część przepływu (Czaja, 1999). W ostatnich latach w składzie wód Rawy zaznacza się wpływ postępującej urbanizacji, a udział przemysłu ogranicza się do zrzutu wód z nieczynnych już kopalni węgla kamiennego.

Badania prowadzone w okresie 2021–2024 potwierdzają wpływ wód kopalnianych na jakość wody w rzece, co przejawia się wysoką zawartością chlorków i siarczanów (Absalon i in., 2024). Wpływa to na wysokie wartości przewodności elektrolitycznej adekwatnej wód. Jednakże parametry te i tak są znacznie niższe od notowanych w drugiej połowie XX w. (Czaja, 1999). Zatem, mimo iż przepływ rzeki jest w tej chwili zdominowany przez ścieki komunalne, to wody kopalniane – mimo mniejszego udziału – odpowiadają za wysokie zasolenie Rawy i jej słaby potencjał ekologiczny (Absalon i in., 2025).

W latach 2021–2024 przeprowadzono także szczegółowe badania chemiczne wód, które wykazały obecność mikrozanieczyszczeń z grupy tzw. nowo pojawiających się zanieczyszczeń (emerging contaminants), głównie farmaceutyków i środków higieny osobistej (np. antybiotyków, hormonów, niesteroidowych leków przeciwzapalnych, antydepresantów, składników kosmetyków i detergentów). Najwyższe stężenia wykrytych mikrozanieczyszczeń zanotowano w punkcie poniżej zrzutu z oczyszczalni ścieków Klimzowiec – stwierdzono tam trudno usuwalne ze ścieków sukralozę i oksypurynol. Te i inne składniki wykryte w Rawie i jej dopływach sugerują udział w wodach surowych ścieków bytowych (Ślósarczyk, Witkowski, 2024).

Jakieś pozytywy? Ograniczony dopływ ścieków przemysłowych przyczynił się do obniżenia stężeń metali ciężkich w stosunku do danych archiwalnych. W przeszłości metale ciężkie doprowadziły do zaniku życia biologicznego w Rawie (Kowalczyk i in., 2022). w tej chwili wpływ na jakość wody mają inne niebezpieczne związki.

Ze względu na dużą zmienność przepływu oraz dużą dynamikę parametrów jakości wody w Rawie, w grudniu 2024 r. na terenie kampusu Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach zainstalowano automatyczną stację monitoringu ciągłego, która dokonuje pomiarów wybranych parametrów wody (fot. 1).

Fot. 1. Stacja pomiarowa Uniwersytetu Śląskiego do prowadzenia automatycznego monitoringu ciągłego na rzece Rawie w Katowicach

Z pozycji przeglądarki internetowej uzyskujemy bezpośredni dostęp do bieżących wyników pomiarów oraz do ich historii (rys. 2 i rys. 3). Możemy także pobrać historię pomiarów z dowolnego zakresu w pliku csv.

Rys. 2. Interfejs serwisu pomiarowego stacji monitoringowej (dostępny poprzez przeglądarkę internetową)

Rawa – rzeka antropocenu 1

Rys. 3. Historia pomiarów dostępna poprzez przeglądarkę internetową

Wstępna analiza danych monitoringowych z pierwszego półrocza 2025 r. wskazuje na dużą zależność jakości wody od zrzutów ścieków, wód deszczowych oraz zasolonych wód kopalnianych. Zaobserwowano m.in. szybkie dobowe zmiany temperatury wody oraz jej przewodności elektrolitycznej. W analizowanym okresie zmiany tego parametru wahały się od 320 do 15181 mS cm^-1. Na rysunku 3. możemy także zaobserwować szybką zmianę przewodności wody z wartości na poziomie prawie 1100 mS cm^-1 zanotowaną 12 stycznia 2026 r. o godzinie 5:00 do prawie 6000 mS cm^-1 po zaledwie 2 godzinach. Duże zmiany w krótkim czasie zaobserwowano także w zakresie zawartości tlenu rozpuszczonego w wodzie oraz jej mętności. Znaczna dynamika parametrów fizycznych i chemicznych wody wskazuje na przyczyny złej jakości i słabego potencjału ekologicznego Rawy. Tylko niewielka liczba organizmów jest w stanie funkcjonować w tak skrajnych warunkach (Absalon i in., 2025).

Jak rysuje się przyszłość Rawy w okresie postindustrialnym? Pora na ponowne przedefiniowanie funkcji rzeki, zrośniętej z miastami, przez które przepływa. Uzyskanie rzeki czystej, z życiem biologicznym, bezpiecznej w czasie ekstremalnych zdarzeń pogodowych i przyjaznej ludziom jest trudne do spełnienia, ale nie niemożliwe. Pięć podmiotów – Miasto Katowice, Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia, Uniwersytet Śląski, Politechnika Śląska i Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach – dążą do realizacji koncepcji Zielonej Strefy Nauki w centrum Katowic, a jednym z jej celów jest zintegrowanie kampusów uczelni zlokalizowanych w śródmieściu, wokół Rawy. Badania rzeki są jednym ze środków, które mogą przybliżyć realizację tego celu i zmienić oblicze rzeki w centrum miasta.

Damian Absalon – dr hab. prof. UŚ – hydrolog, geograf, zajmuje się m. in. zagadnieniami wpływu antropopresji na odpływ i jakość wody oraz nowoczesnymi metodami monitoringu rzek i jezior; autor ponad 250 publikacji; z-ca dyrektora Śląskiego Centrum Wody Uniwersytetu Śląskiego; członek Państwowej Rady Gospodarki Wodnej; ekspert Komitetu Gospodarki Wodnej Krajowej Izby Gospodarczej.

W artykule korzystałem z:

Absalon D., Czaja S., Jankowski A.T., 2012, Środowisko geograficzne, w: Katowice. Środowisko, dzieje, kultura, język i społeczeństwo, t. 1, red. A. Barciak, E. Chojecka, S. Fertacz, Muzeum Historii Katowic, Katowice, s. 43–78.

Absalon D., Matysik M., Ślósarczyk K., Boroń P., Woźnica A., Kowalczyk A., 2025, Wpływ przemysłu i urbanizacji na wody powierzchniowe – 200 lat zmian w zlewni rzeki Rawy, [w:] Sadzikowska L., Kowalczyk A. (red.): Rawa – rzeka, która łączy, 2025, Katowice, Uniwersytet Śląski w Katowicach, 221 s., ISBN 978-83-226-4646-5.

Absalon D., Ślósarczyk K., Matysik M., Sadzikowska L., Krodkiewska M., Kowalczyk A., 2024, Changes in Hydrological Conditions in the Rawa River Catchment. Preliminary Natural and Cultural Considerations, in: Silesia Superior. Narratives on Upper Silesia – The Multitude of Perspectives, seria TRANSitions, vol. 14.1, eds. R. Dampc-Jarosz, A. Kowalczyk, L. Sadzikowska, Vandenhoeck & Ruprecht unipress, Göttingen, s. 213–248.

Czaja S., 1999, Zmiany stosunków wodnych w warunkach silnej antropopresji (na przykładzie konurbacji katowickiej), Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice.

Kowalczyk A., Sadzikowska L., Tomczok M., Tomczok P., 2022, Antropocenna Rawa. Akwafilologia rzeki przemysłowej, „Teksty Drugie”, nr 4, s. 32–51, https://doi.org/10.18318/td.2022.4.3

Leś-Rogoż A., 1962, Charakterystyka hydrograficzna Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego, „Biuletyn nr 64. Polska Akademia Nauk – Komitet ds. Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego”, s. 129.

Psiuk J., red., 2006, Monografia rzeki Rawy, Wydawnictwo Rejonowego Przedsiębiorstwa Wodociągów i Kanalizacji, Katowice.

Kłoskowicz M., 2025, Rawa – niewidoczna rzeka, Gazeta Uniwersytecka UŚ, nr 1 (131), https://gazeta.us.edu.pl/node/437573.

Ślósarczyk K., Witkowski A.J., 2024, Screening of pharmaceuticals and personal care products in the water environment of a region diversified in land use and urban development (Silesian Province, southern Poland), „Journal of Hydrology”, no. 635, s. 131–191.