Ponad 120 mld zł z ETS2 na modernizację Polski – apel o jasny plan wydatkowania środków

124 mld zł z ETS2 i Społecznego Funduszu Klimatycznego – szansa na modernizację

Z najnowszej analizy Instytutu Reform wynika, iż Polska może otrzymać choćby 124 mld zł do 2032 roku w ramach systemu ETS2 oraz Społecznego Funduszu Klimatycznego (SFK). Środki te mają potencjał sfinansowania modernizacji budynków, rozwoju niskoemisyjnego transportu oraz działań obniżających rachunki dla obywateli.

ETS2, nowy system obejmujący emisje CO₂ w sektorach budynków, transportu drogowego oraz małych przedsiębiorstw, oznacza wzrost kosztów paliw kopalnych, ale także znaczący zastrzyk finansowy dla polskiego budżetu.

Budżet porównywalny z największymi inwestycjami

Według Instytutu Reform, do Polski może trafić ok. 48 mld zł ze Społecznego Funduszu Klimatycznego oraz do 76 mld zł z krajowych aukcji uprawnień do emisji CO₂. Część tych środków może posłużyć jako wkład własny do Planu Społeczno-Klimatycznego (PSK), niezbędny do uruchomienia funduszy unijnych.

W ramach ETS2 polski rząd będzie dysponował budżetem porównywalnym z całkowitymi wydatkami na Port Polska (dawniej CPK) i znacząco wyższym niż środki na inwestycje kolejowe w ramach tego projektu. Ta pula środków może stać się jednym z kluczowych narzędzi modernizacji i wzmacniania odporności polskiej gospodarki w nadchodzącej dekadzie

– mówi Aleksander Śniegocki, prezes Instytutu Reform.

Potrzeba jasnych zasad wydatkowania i priorytetów

Planowane przesunięcie startu ETS2 z 2027 na 2028 rok zmniejsza pulę środków do 124 mld zł, ale daje więcej czasu w przygotowanie programów inwestycyjnych i osłonowych. Eksperci podkreślają, iż państwa członkowskie mają dużą swobodę w projektowaniu instrumentów wsparcia finansowanych z ETS2, które mogą obejmować zarówno inwestycje infrastrukturalne, jak i bezpośrednie wsparcie dochodów gospodarstw domowych.

Jeśli postawimy na wsparcie zeroemisyjnych inwestycji, do 2032 r. będziemy mogli – obok działań zapisanych w Planie Społeczno-Klimatycznym – sfinansować także modernizację budynków oraz leasing pojazdów elektrycznych choćby dla pół miliona gospodarstw domowych. Przy tym rządowi zostaną jeszcze środki na zwiększenie o 1/3 puli osłon z PSE oraz sfinansowanie wsparcia dla transformacji przemysłu. Możliwe są też inne scenariusze, np. maksymalne ograniczenie wpływu ETS2 na rachunki gospodarstw domowych albo połączenie systemu z dodatkowymi inwestycjami i obniżką VAT na prąd. najważniejsze jest jedno: nie da się zrealizować wszystkich celów jednocześnie, więc potrzebna jest jasna decyzja o priorytetach

– zauważa Aleksander Śniegocki.

Wykluczenie transportowe i ryzyko dla najuboższych

Eksperci zwracają uwagę, iż skutki ETS2 najmocniej odczują gospodarstwa domowe o najniższych dochodach, szczególnie te ogrzewające domy węglem. Według szacunków cena węgla może wzrosnąć o ok. 25-30% w 2028 roku.

Budynki odpowiadają za 40% zużycia energii w Polsce. Ich systemowa i umiejętnie wspierana modernizacja energetyczna to strategiczna inwestycja rozwojowa w nasze bezpieczeństwo energetyczne i gospodarkę, a także poprawę standardu życia obywateli i – używając analogii budynkowych – fundament dla poprawy jakości powietrza w Polsce

– mówi Jan Ruszkowski, dyrektor zarządzający Stowarzyszenia Fala Renowacji.

Środki z SFK powinny służyć ochronie osób wykluczonych transportowo i uzależnionych od prywatnego samochodu przed możliwym wzrostem cen paliw. Według PSK większość z nich ma jednak zostać przeznaczona na bardzo kosztowną modernizację taboru kolejowego na istniejących liniach, podczas gdy największe wykluczenie transportowe występuje tam, gdzie kolei w ogóle nie ma. […] jeżeli państwo nie stworzy realnych alternatyw dla samochodu prywatnego na terenach wykluczonych transportowo, rosnące ceny paliw uderzą przede wszystkim w najuboższych. Wtedy bardzo łatwo będzie sprzedać narrację, iż transformacja energetyczno-klimatyczna jest przeciwko ludziom, choć w rzeczywistości zawiedzie polityka publiczna

– komentuje Aleksander Szałański z Instytutu Zrównoważonej Gospodarki.

Transparentność i Fundusz Transformacji Energetycznej

Brak przejrzystych zasad wydatkowania wpływów z obecnego systemu EU ETS prowadził do ich rozproszenia w budżecie państwa. Eksperci rekomendują wprowadzenie mechanizmów gwarantujących transparentność przepływu środków z ETS i ETS2, zwłaszcza SFK.

Dlatego najważniejsze jest wprowadzenie mechanizmów gwarantujących transparentność przepływu środków z ETS i ETS2, w szczególności Społecznego Funduszu Klimatycznego. Tylko w ten sposób możliwe będzie jednoznaczne wykazanie skuteczności Społecznego Funduszu Klimatycznego, którego środki powinny wspierać gospodarstwa domowe, m.in. umożliwiając rozwój społeczności energetycznych czy modernizacje energetyczną budynków oraz zwiększając dostęp do transportu publicznego. Bez tego nie ruszymy do przodu

– tłumaczy Anna Frączyk, prawniczka Fundacji ClientEarth Prawnicy dla Ziemi.

Raport Instytutu Reform rekomenduje powrót do koncepcji utworzenia Funduszu Transformacji Energetycznej, który gromadziłby dochody z EU ETS i ETS2 oraz finansował długofalowe inwestycje modernizacyjne.

Polska największym beneficjentem SFK – apel o szybkie decyzje

Polska ma otrzymać 17,6% całkowitego budżetu SFK, co czyni ją największym beneficjentem funduszu w Unii Europejskiej. Jednak uruchomienie prawie 50 mld zł środków unijnych wymaga przyjęcia przez rząd Planu Społeczno-Klimatycznego i przedstawienia go Komisji Europejskiej. Prace nad dokumentem są opóźnione.

W związku z tym 19 organizacji społecznych i branżowych wystosowało do premiera Donalda Tuska list otwarty, apelując o pilne zakończenie prac nad PSK, jasne zasady wydatkowania dochodów z ETS2 oraz gwarancje przeznaczenia środków na walkę z ubóstwem energetycznym i transportowym oraz modernizację gospodarki.

To od podejścia polskiego rządu do ETS2 zależy, czy miliardy złotych z nowego systemu zostaną przeznaczone na transformację gospodarki i jak gwałtownie sfinansują działania wspierające walkę z ubóstwem energetycznym i transportowym. Rząd dysponuje narzędziami, które pozwalają odpowiednio zaplanować wykorzystanie tych pieniędzy. Dlatego tak ważne jest określenie jasnych priorytetów i zasad wydatkowania środków z ETS2

– podkreśla Michał Wojtyło, starszy analityk ds. polityk publicznych w Instytucie Reform.

Źródło: PAP Media Room Biznes