Każdy wie, iż Wietnam był podzielony i walczył między sobą, ale mało kto wie iż wojny w Wietnamie były dwa. Warto przyjrzeć się tej pierwszej, która to doprowadziła do podziału Wietnamu na Północ i Południe, co trwało do drugiej wojny w Wietnamie.

Zerwanie układów

Dlaczego mandaryni cesarstwa Dai Nam w 1945 wykonali dekret Bao Daia o wypowiedziu traktatu z Hue i traktatu sajgońskiego, mimo iż dekret cesarski z 1887 roku wymagał kontrasygnaty rezydenta do następnych dekretów? Wynikało to z autorytetu cesarza, konfuncjanizmu, presji japończyków, obejścia kontrasygnaty (dekrety ustne, autonomiczne sołectwa), a może wszystkich czynników na raz? Wykonanie przez mandarynów dekretu cesarza Bảo Đạia z 11 marca 1945 roku o wypowiedzeniu traktatów z Francją wynikało ze splotu wszystkich czynników na raz, działających w warunkach całkowitej próżni politycznej.

Formalny wymóg kontrasygnaty francuskiego Rezydenta Generalnego (nałożony w wyniku dekretu cesarskiego) przestał mieć jakiekolwiek znaczenie praktyczne w obliczu wydarzeń z marca 1945 roku.

Presja i bezpośrednia akcja Japończyków (Czynnik wyzwalający)

9 marca 1945 roku w wyniku krwawego zamachu stanu (operacja Meigō) armia japońska zepchnęła i internowała wszystkich urzędników oraz wojskowych Unii Indochińskiej. Francuski rezydent, który miałby podpisać dekret, po prostu nie istniał w przestrzeni publicznej – został uwięziony przez Japończyków. Japończycy postawili Bảo Đạia przed wyborem: albo ogłosi niepodległość pod ich protektoratem, albo zostanie zastąpiony kimś innym.

Tradycja konfucjańska i autorytet cesarza (Legitymizacja wewnętrzna)

Dla tradycyjnej elity urzędniczej (mandarynów), cesarz był jedynym prawowitym źródłem władzy na ziemi wietnamskiej (Đại Nam).

W konfucjańskim systemie wartości lojalność wobec władcy (Trung) stała najwyżej. Wymóg francuskiej kontrasygnaty z 1887 roku był przez mandarynów traktowany jako dokument pardoksalny, a nie ustrojowe prawo. Gdy nadarzyła się okazja do zrzucenia go na rozkaz samego cesarza, lojalność urzędników bezdyskusyjnie powróciła do monarchy.

Obejście struktur i mechanizmy administracyjne

Tradycyjne wietnamskie przysłowie mówi, iż „prawo króla ustępuje obyczajom wioski” (Phép vua thua lệ làng). Wietnamska prowincja posiadała od wieków głęboką autonomię lokalną. Mandaryni na poziomie lokalnym opierali swoje działania na bezpośrednich, często ustnych lub kurierskich instrukcjach z dworu w Huế, ignorując skomplikowane i martwe już procedury.

Mandaryni natychmiast zaadaptowali się do sytuacji, w której dekrety Bảo Đạia zyskały pełną moc autonomiczną, bez oglądania się na nieistniejący aparat.

W marcu 1945 roku doszło do idealnej synergii: Japończycy siłą usunęli Francuzów i sparaliżowali system kontrasygnat, cesarz wykorzystał to do umocnienia władzy, a mandaryni sterowani konfucjańskim obowiązkiem oraz pragmatyzmem geopolitycznym, uznali dekret za jedyne legalne źródło prawa, co doprowadziło do powstania efemerycznego Cesarstwa Wietnamu.

Reakcja europejska

Reakcja Francji na dekret Bảo Đạia z 11 marca 1945 roku (oraz na poprzedzający go japoński zamach stanu z 9 marca) była mieszanką militarnego paraliżu, całkowitego odrzucenia aktu oraz natychmiastowej próby odzyskania kontroli dzięki dekretów wydawanych w Paryżu.

Francuzi podzielili się w tym czasie na dwie struktury, z których żadna nie uznała decyzji cesarza Đại Nam.

Reakcja administracji Unii Indochińskiej na miejscu (Paraliż i klęska)

Urzędnicy lojalni wobec rządu Vichy, na czele z gubernatorem generalnym admirałem Jeanem Decoux, zostali całkowicie odcięci od władzy i uwięzieni przez Japończyków.

Unijna administracja w Indochinach przestała fizycznie istnieć w ciągu kilkunastu godzin.

Nieliczne oddziały francuskie, które uniknęły natychmiastowego uwięzienia (głównie w Tonkinie), podjęły rozpaczliwą obronę lub próbowały przedrzeć się przez dżunglę w kierunku granicy z Chinami. Nie miały one jednak żadnego wpływu na polityczne decyzje dworu w Huế.

Reakcja Rządu Tymczasowego w Paryżu (Odrzucenie i nowa doktryna)

Rząd Tymczasowy Republiki Francuskiej (GPRF) pod przewodnictwem generała Charles’a de Gaulle’a uznał dekret Bảo Đạia za nielegalny akt podjęty pod przymusem japońskiego okupanta.

Zaledwie dwa tygodnie po dekrecie Bảo Đạia, de Gaulle wydał oficjalną deklarację rządową w sprawie Unii Indochińskiej. Całkowicie ignorowała ona ogłoszoną w Huế strategię i zapowiadała utworzenie Federacji Indochońskiej w ramach nowej nowo budowanej Unii Francuskiej (odpowiednich Brytyjskiej Wspólnoty Narodów).

Paryż zaproponował Wietnamczykom autonomię i wolność jednak z zastrzeżeniem, iż niektóre resorty (polityka zagraniczna) oraz stanowisko Gubernatora Generalnego muszą pozostać w rękach Paryża. Dla wietnamskich nacjonalistów była to propozycja nie do zaakceptowania.

De Gaulle natychmiast rozkazał sformować Francuski Korpus Ekspedycyjny na Dalekim Wschodzie (CEFEO) pod dowództwem gen. Philippe'a Leclerca. Francja od początku dążyła do , reakcji gdy tylko sytuacja militarna na to pozwoli.

Oficjalne stanowisko Francji, która nie przyjmowała do wiadomości unieważnienia traktatów stworzyło potężny rozdźwięk rzeczywistości geopolitycznej. Gdy w sierpniu 1945 roku Japończycy skapitulowali, a Bảo Đại abdykował na rzecz komunistycznego Viet Minhu, Francuzi podjęli próbę powrotu. Doprowadziło to bezpośrednio do wybuchu krwawej wojny (1946–1954).

Kalendarz zmiany władzy

• 15 sierpnia 1945: Oficjalna kapitulacja Japonii (radiowe przemówienie cesarza Hirohito). Wojska japońskie stacjonujące w Wietnamie straciły wolę walki i autorytet, co wywołało nagłą próżnię.
• 16–19 sierpnia 1945: Rewolucja Sierpniowa. Wykorzystując paraliż Japończyków i słabość rządu popieranego przez Bảo Đạia, komuniści z Viet Minhu na czele z Hồ Chí Minhem przejęli kontrolę nad Hanoi i kluczowymi miastami.
• 25 sierpnia 1945: Deklaracja abdykacji. Pod naciskiem wysłanników Viet Minhu, widząc brak jakiegokolwiek wsparcia militarnego (Japończycy odmówili mu pomocy), Bảo Đại ogłosił swoją rezygnację z tronu. To wtedy wypowiedział słynne zdanie: „Wolę być obywatelem wolnego kraju niż królem niewolników”.
• 30 sierpnia 1945: Oficjalna ceremonia abdykacji. Na dziedzińcu pałacu w Huế Bảo Đại przekazał cesarskie insygnia (złotą pieczęć i miecz) delegatom Viet Minhu, oficjalnie kończąc rządy dynastii Nguyễn.

Aż do momentu kapitulacji Tokio uważał iż Bao Dai (oraz jego premier Trần Trọng Kim), iż wspierane przez Japończyków „Cesarstwo Wietnamu” ma szansę przetrwać. Dopiero nagła kapitulacja całkowicie pozbawiła go osłony politycznej i zmusił do oddania władzy rewolucjonistom Hồ Chí Minha.

Cesarstwo Wietnamu (jako przechszczone państwo ogłoszone przez Bảo Đạia) istniało dokładnie 5 miesięcy i 19 dni (łącznie 172 dni). Trwało ono od momentu unieważnienia traktatów z Francją 11 marca 1945 roku do oficjalnej ceremonii abdykacji cesarza 30 sierpnia 1945 roku.

Bảo Đại ogłosił reformę w marcu, ale reforma cywilnego rządu zajęło trochę czasu. Gabinet pod przewodnictwem premiera Trăna Trọnga Kima powstał 17 kwietnia 1945 roku. Rząd ten podał się do dymisji 7 sierpnia 1945 roku (po zrzuceniu bomb atomowych na Japonię, gdy stało się jasne, iż oś Tokio jest pod wielką presją).

Jeśli liczyć czas efektywnego działania rządu od uzyskania pełnej kontroli nad krajem (Japończycy dopiero w lipcu/sierpniu przekazali Wietnamczykom bezpośrednią administrację nad Sajgonem i Hanoi) do jego faktycznego rozpadu w sierpniu, niektórzy publicyści skrótowo opisują ten okres jako zaledwie „miesiąc realnej władzy”.

Innym powodem błędu bywa utożsamianie istnienia Cesarstwa wyłącznie z okresem jego agonii. Od kapitulacji Japonii (15 sierpnia) do abdykacji Bảo Đạia (30 sierpnia) minęły zaledwie dwa tygodnie. Dla historyków skupiających się wyłącznie na narodzinach komunistycznego Wietnamu, państwo Bảo Đạia jawi się często tylko jako „krótkotrwały, parotygodniowy epizod” poprzedzający proklamację republiki przez Hồ Chí Minha (2 września 1945).

Polityka zagraniczna Cesarstwa Wietnamu

Polityka zagraniczna Cesarstwa Wietnamu w okresie jego kilkumiesięcznego istnienia (marzec – sierpień 1945 roku) była całkowicie zdominowana przez Japonię i realizację jej koncepcji geopolitycznej. Państwo to funkcjonowało w praktyce jako państwo satelitarne.

Przynależność do Strefy Wspólnego Dobrobytu Wielkiej Azji Wschodniej

Sojusz z Tokio: W dekrecie z 11 marca 1945 roku Bảo Đại zadeklarował pełną współpracę z Cesarstwem Japonii. Kraj stał się formalnym członkiem japońskiego bloku polityczno-gospodarczego.

Retoryka antyeuropejska: Polityka zagraniczna opierała się na haśle „Azja dla Azjatów”. Oficjalnie promowano wyzwolenie spod "białego imperializmu" i budowę nowego ładu regionalnego pod przywództwem Tokio.

Walka o zjednoczenie ziem wietnamskich (Największy sukces)

Głównym celem dyplomatycznym premiera Trần Trọng Kima było skłonienie Japończyków do oddania pod władzę Huế terytoriów kontrolowanych wcześniej przez japońskie wojsko.

Tonkin (północ): Japończycy przekazali administrację nad Wietnamem Północnym rządowi w Huế w czerwcu 1945 roku.

Conchinchina (południe) i miasta koncesyjne: Najtrudniejszym punktem negocjacji było zjednoczenie z południem kraju (Sajgonem) oraz zwrot miast takich jak Hanoi i Tourane (Da Nang). Japończycy zwlekali z tym ze względów wojskowych. Ostateczne zjednoczenie i przekazanie tych ziem pod władzę Bảo Đạia nastąpiło dopiero 14 sierpnia 1945 roku – zaledwie dzień przed kapitulacją Japonii.

Prawie brak uznania międzynarodowego

Z powodu izolacji dyplomatycznej bloku państw Osi oraz faktu, iż Cesarstwo Wietnamu powstało w samej końcówce II wojny światowej, jego niepodległość została uznana przez zaledwie kilka podmiotów:

• Cesarstwo Japonii (jako inicjator zmian).
• Państwo Wang Jingweia (reżim chiński w okupowanych przez Japończyków Chinach).
• Królestwo Tajlandii

Żadne z państw alianckich (w tym USA czy ZSRR) ani państwa neutralne nie nawiązały stosunków dyplomatycznych z rządem w Huế, traktując je wyłącznie jako japońską okupację wojskową pod zmienioną nazwą.

Relacje z Francją

Całkowite zerwanie starych więzi: Polityka zagraniczna polegała na absolutnym odrzuceniu wszelkich roszczeń francuskich. Rząd Bảo Đạia uznawał Francuzów za agresorów pozbawionych jakichkolwiek praw.

Odmowa negocjacji: Gdy Rząd Tymczasowy w Paryżu ogłosił w marcu 1945 roku plany stworzenia Federacji Indochońskiej, Huế całkowicie je zignorowało, stojąc na stanowisku, iż status quo Wietnamu jest nienegocjowalny.

Laos i Kambodża wkraczają

Wypowiedzenie traktatów protektoratowych z Francją pod presją Japonii nastąpiło w całej Unii Indochińskiej niemal w tym samym czasie. Król Kambodży Norodom Sihanouk ogłosił wypowiedzenie traktatu z 13 marca 1945 roku, a król Laosu Sisavang Vong – po początkowych oporach – uczynił to 8 kwietnia 1945 roku.

Mimo wspólnego mianownika, jakim była japońska dominacja, relacje Cesarstwa Wietnamu z Kambodżą i Laosem w tym okresie były chłodne, pełne nieufności i ograniczone do minimum. Wynikało to z zaszłości historycznych oraz strachu sąsiadów przed wietnamską dominacją.

Dziedzictwo i strach przed „Wielkim Wietnamem”

Przez dziesięciolecia Unia Indochińska faworyzowała Wietnamczyków. To wietnamscy urzędnicy i robotnicy byli masowo wysyłanii przez administrację unijną do Laosu i Kambodży, gdzie przejmowali np. stanowiska celników.

Dwory w Phnom Penh i Luang Prabang obawiały się, iż nowe dekrety nie dadzą im prawdziwej wolności, ale doprowadzą do zastąpienia imperializmu francuskiego wietnamskim imperializmem.

Choć wszystkie trzy państwa ogłosiły suwerennośc zagraniczną, nie doszło do powstania żadnego sojuszu ani wspólnego frontu.

Spory terytorialne (Kambodża)

Najbardziej zapalnym punktem w relacjach z Kambodżą była kwestia Conchinchiny (Wietnamu Południowego) ze stolicą w Sajgonie.

Kambodża uważała te tereny (historyczny region Kampuchea Krom) za swoje rdzenne ziemie, odebrane jej w poprzednich stuleciach przez Wietnamczyków.

Gdy rząd Trần Trọng Kima w Huế zaczął intensywnie negocjować z Japończykami zwrot Sajgonu i południowych prowincji pod władzę cesarza Bảo Đạia, Kambodża patrzyła na to z ogromnym niepokojem, widząc w tym ostateczne pogrzebanie swoich szans na odzyskanie dostępu do ujścia Mekongu.

Opór Laosu wobec suwerenności zagranicznej

W przeciwieństwie do Wietnamu i Kambodży, król Laosu Sisavang Vong był skrajnie lojalny wobec Francji i nie chciał zmian. Uważał, iż mały Laos bez francuskiego wsparcia zostanie natychmiast wchłonięty lub uzależnione od silniejszych sąsiadów – Wietnamu lub Tajlandii.

Japończycy musieli aresztować francuskich doradców w Luang Prabang, aby zmusić laotańskiego monarchę do podpisania deklaracji.

Cesarstwo Wietnamu miało świadomość, iż rola Laosu jest całkowicie wymuszona, a tamtejsze elity czekają jedynie na wsparcie z Paryża.

Rola Japonii jako „rozjemcy”

Polityka zagraniczna między tymi trzema podmiotami nie miała charakteru bezpośredniego. Wszystkie nitki władzy zbiegały się w kwaterze głównej japońskiej Armii Południowej.

Japończycy celowo podsycali i kontrolowali dawne animozje narodowościowe (zgodnie z zasadą dziel i rządź), aby żadne z tych państw nie zyskało zbyt silnej pozycji.

Oficjalne delegacje dyplomatyczne między Huế, Phnom Penh i Luang Prabang niemal nie istniały, a wszelkie kwestie graniczne czy transportowe były rozstrzygane przez japońskich rezydentów wojskowych.

Rola konfederacji Sip Song Chau Tai

Rola Konfederacji Sip Song Chau Tai (z tajskiego: Dwanaście kantonów Tai / Federacja Tai) w burzliwym okresie 1945 roku oraz podczas I wojny indochińskiej była kluczowa jako etniczny, antykomunistyczny i anty-wietnamski bufor obronny, który związał swoje losy z powracającymi Francuzami.

Ten górzysty, strategiczny region w północno-zachodnim Tonkinie (przy granicy z Laosem i Chinami), zamieszkany głównie przez mniejszości etniczne Czarnych Tai (Tai Dam) i Białych Tai (Tai Dón), odegrał unikalną rolę polityczno-wojskową.

Reakcja na marzec 1945 i japoński zamach stanu

Gdy 11 marcu 1945 roku cesarz Bảo Đại ogłaszał Cesarstwa Wietnamu pod wsparciem Japonii, a rządy w miastach przejmowali cesarscy mandaryni, region Sip Song Chau Tai zareagował nieufnością i izolacją.

Dla feudalnych, dziedzicznych władców Tai (tzw. panów Tusi) wietnamskie rządy z nizin – niezależnie czy cesarskie, czy później komunistyczne – oznaczały zagrożenie dla ich autonomii. Kiedy Japończycy uwięzili francuską administrację w Hanoi, region Sip Song Chau Tai stał się korytarzem ewakuacyjnym i partyzanckim. Lojalni wobec Francji przywódcy Tai, na czele z wpływowym rodem Đèo (w tym Đèo Văn Long), pomagali rozbitym oddziałom francuskim przedostać się przez góry do Chin.

Odrzucenie rewolucji Viet Minhu i sojusz z Francją

W sierpniu 1945 roku, po kapitulacji Japonii, komuniści Hồ Chí Minha ogłosili powstanie Demokratycznej Republiki Wietnamu. Choć Viet Minh obiecywał mniejszościom narodowym autonomię, panowie Tai uznali rewolucję marksistowską za śmiertelne zagrożenie dla swojego feudalnego porządku społecznego.

Gdy na przełomie 1945 i 1946 roku wojska francuskie zaczęły lądować w Wietnamie, Sip Song Chau Tai natychmiast stanęło po stronie Francji. Francuzi gwałtownie zorientowali się, iż górzyste plemiona są doskonałą przeciwwagą dla komunistycznych partyzantów z nizin.

Powstanie samodzielnej Federacji Tai (1948)

W nagrodę za lojalność i walkę z Viet Minhem, Francuzi postanowili uznać i chronić ich autonomię. W 1948 roku Francja oficjalnie uznała ten region za Federację Tai (Fédération Taï), autonomiczną jednostkę w ramach Unii Francuskiej, ze stolicą w Mường Lay. Głową państwa i gubernatorem został lojalny wobec Paryża Biały Tai – Đèo Văn Long. Sformowano regularne bataliony Tai, wyszkolone i uzbrojone przez Francuzów, które skutecznie blokowały infiltrację komunistyczną w tym rejonie. Region utrzymał niezależność finansową dzięki monopoliści i handlowi opium, który Đèo Văn Long skupował tanio od plemion Hmong i sprzedawał francuskiej administracji, finansując z tego lojalne bojówki.

Domena Korony Bảo Đạia (1950)

Kiedy Francuzi pomogli stworzyli prozachodnie Państwo Wietnamskie z Bảo Đạiem jako głową państwa, region Sip Song Chau Tai został formalnie włączony do tzw. Domeny Korony (Domaine de la Couronne) w 1950 roku. Oznaczało to, iż terytorium podlegało bezpośrednio i osobiście cesarzowi Bảo Đāiowi, z całkowitym pominięciem rządu w Sajgonie, co miało gwarantować ludom Tai, iż ich prawa nie zostaną ograniczone przez etnicznych Wietnamczyków.

Tragiczny finał: Bitwa pod Điện Bięn Phủ (1954)

Rola Sip Song Chau Tai jako francuskiego bastionu skończyła się katastrofą w 1954 roku. Ponieważ rejon ten leżał w samym sercu Federacji Tai, Francuzi zdecydowali się założyć tam swoją główną bazę operacyjną w dolinie Điện Bięn Phủ (która historycznie wchodziła w skład kantonów Tai). Po sromotnej klęsce Francuzów pod Điện Bięn Phủ w maju 1954 roku i podpisaniu porozumień genewskich, Federacja Tai została zlikwidowana przez komunistyczny Wietnam Północny. Tysiące żołnierzy Tai i przywódców klanowych (w tym rodzina Đèo) musiało uciekać do Laosu i Francji przed krwawymi czystkami politycznymi.

Hương ước

Tradycyjne i autonomiczne sołectwa wiejskie, rządzące się wewnętrznymi skodyfikowanymi prawami Hương ước (kodeksami wiejskimi), odegrały fundamentalną i często niedocenianą rolę w I Wojnie Indochińskiej oraz w procesie podziału kraju.

Wietnamska wieś stanowiła komórkę ustrojową dawnego cesarstwa, działającą według zasady: „Prawo króla ustępuje obyczajom wioski” (Phép vua thua lệ làng). Ta głęboka autonomia cywilna i karna stała się głównym polem bitwy ideologicznej i militarnej pomiędzy Francuzami, rządem Bảo Đạia a komunistami z Viet Minhu.

Dlaczego Hương ước przetrwało upadek Cesarstwa?

Dai Nam za czasów Uni Indochińskiej, a później Cesarstwo Wietnamu z 1945 roku, kontrolowały głównie ośrodki miejskie i szlaki komunikacyjne. Struktura społeczna wietnamskiej wsi (szczególnie w Tonkinie i Annamie) pozostała nietknięta. Wieś funkcjonowała jako samowystarczalna mikro-republika, zarządzana przez Radę Starszych (Hội đồng Kỳ mục). Kodeksy Hương ước regulowały podatki, własność ziemi uprawnej (zwłaszcza ziem wspólnych – Công điền), sądownictwo oraz rekrutację do lokalnej obrony. W sytuacji próżni politycznej po marcu 1945 roku, ta autonomiczna struktura jako jedyna sprawnie zarządzała aprowizacją i porządkiem na prowincji.

Broń w rękach Viet Minhu: Przejęcie struktur od wewnątrz

Hồ Chí Minh i generał Võ Nguyęn Giáp doskonale rozumieli potęgę autonomii wiejskiej. Viet Minh nie zniszczył struktury Hương ước, ale umiejętnie ją zinfiltrował i zmodyfikował.

Samoobrona wioskowa (Du kích): Tradycyjne systemy straży wiejskiej, zapisane w Hương ước, przekształcono w lokalne komórki partyzanckie. Wieś stawała się twierdzą – magazynowała żywność, produkowała pułapki i ukrywała żołnierzy przed Francuzami i Południem. Viet Minh wykorzystał zapisy kodeksów wiejskich o „sprawiedliwym podziale ziem wspólnych” do przeprowadzenia radykalnej reformy rolnej. Rekwirowano ziemię pro-francuskich mandarynów i wielkich właścicieli, co zjednało komunistom bezwzględną lojalność niższego chłopstwa. To właśnie dzięki sprawności tradycyjnej machiny wiejskiej zorganizowano m.in. tysiące tragarzy (tzw. Dân công), którzy na rowerach przetransportowali zaopatrzenie pod Điện Bięn Phủ.

Francuska reakcja i narodziny Państwa Wietnamskiego Bảo Đạia

Francuzi, powracający po 1945 roku, gwałtownie zorientowali się, iż kontrolują jedynie „asfalt i beton”, podczas gdy „ziemia i ryż” (wioski) należą do Viet Minhu.

Gdy w 1949 roku Francuzi powołali do życia Państwo Wietnamskie pod przewodnictwem Bảo Đạia, cesarz próbował odwołać się do tradycyjnego autorytetu i autonomii sołectw, aby odciągnąć chłopów od komunizmu. Francuzi próbowali tworzyć własne, autonomiczne strefy wiejskie, oparte na lokalnych milicjach (np. w regionach zamieszkanych przez katolików w prowincjach Phát Diệm i Bùi Chu). Wioski te modyfikowały swoje Hương ước, wprowadzając absolutny zakaz wstępu dla komunistów i współpracując z armią francuską.

Wpływ na formowanie się Dwóch Wietnamów (Podział kraju)

Autonomia sołectw odegrała kluczową rolę w ukształtowaniu się odmiennych systemów politycznych na Północy i Południu po 1954 roku.

Wietnam Północny (DRW) to kolektywiazja. Po podziale kraju wzdłuż 17. równoleżnika, komuniści ostatecznie zlikwidowali autonomię Hương ước. Rady Starszych zastąpiono komitetami partyjnymi, a ziemię wspólną i prywatną przymusowo wcielono do spółdzielni produkcyjnych (kołchozów). Tradycyjna niezależność wietnamskiej wioski na Północy została złamana i podporządkowana partii.

Wietnam Południowy to kryzys tożsamości i „Wioski Strategiczne”. Na Południu tradycja silnej autonomii wiejskiej utrudniała budowę scentralizowanego państwa przez prezydenta Ngô Đình Diệma. Diệm popełnił fatalny błąd polityczny – zniósł tradycyjne wybory rad wiejskich, narzucając urzędników z nadania Sajgonu. W odpowiedzi wieś południowowietnamska masowo otworzyła się na infiltrację ze strony Vietcongu. Doprowadziło to później do amerykańsko-wietnamskiego programu Wiosek Strategicznych (Strategic Hamlets), który był brutalną i sztuczną próbą skopiowania dawnych, ufortyfikowanych, autonomicznych sołectw.

Sołectwa i ich kodeksy Hương ước były tkanką łączną, która pozwoliła społeczeństwu wietnamskiemu przetrwać paraliż władzy centralnej w 1945 roku. Podczas I Wojny Indochińskiej stały się one podstawową jednostką logistyczno-wojenną. Kto kontrolował mechanizm autonomii wiejskiej, ten kontrolował zasoby ludzkie i żywnościowe Wietnamu – co ostatecznie przesądziło o zwycięstwie Viet Minhu na północy i słabości struktur państwowych na południu kraju.

Rola Republiki Kochinchiny

Republika Kochinchiny (oficjalnie: République de Cochinchine, wiet. Cộng hòa Nam Kỳ) była państwem utworzonym przez Francję w południowej części Wietnamu. Istniała od 1 czerwca 1946 roku do 14 czerwca 1949 roku (choć jej kluczowa rola faktycznie załamała się na przełomie 1947/1948 roku).

Jej powstanie było jedną z najważniejszych francuskich planów politycznych, która bezpośrednio uniemożliwiła pokojowe porozumienie z Hồ Chí Minhem i przypieczętowała wybuch I Wojny Indochińskiej.

Geneza: polityka "dziel i rządź"

Po II wojnie światowej Hồ Chí Minh ogłosił w Hanoi powstanie Demokratycznej Republiki Wietnamu (DRW), która miała jednoczyć trzy tradycyjne krainy: Tonkin (północ), Annam (centrum) i Kochinchinę (południe).

Kochinchina była jednak dla Francuzów najcenniejsza – miała status inny niż Północ, znajdowały się tam gigantyczne plantacje kauczuku i ryżu oraz strategiczny Sajgon.

Francuski Wysoki Komisarz na Indochiny, admirał Georges d'Argenlieu, panicznie bał się utraty Południa na rzecz komunistów. Aby do tego nie dopuścić, postanowił oderwać Kochinchinę od reszty Wietnamu.

Proklamacja republiki jako cios w plecy Hồ Chí Minha

1 czerwca 1946 roku, gdy Hồ Chí Minh płynął na okręcie do Francji na rozmowy pokojowe (konferencja w Fontainebleau), admirał d'Argenlieu jednostronnie ogłosił powstanie Autonomicznej Republiki Kochinchiny. Krok ten całkowicie zniszczył zaufanie Viet Minhu do Francuzów. Hồ Chí Minh domagał się ogólnowietnamskiego referendum w sprawie kraju, na co Francuzi, tworząc Republikę Kochinchiny, kategorycznie się nie zgodzili.

Na czele rządu stanął dr Nguyễn Văn Thinh. Gabinet składał się z bogatych, wietnamskich obszarników i burżuazji, którzy posiadali francuskie paszporty i bali się komunistycznej reformy rolnej.

Rola w konflikcie

Republika dawała Francuzom legalną i bezpieczną bazę polityczno-gospodarczą na Południu, z której mogli logistycznie i finansowo przygotowywać uderzenie na Wietnam Północny.

Paryż używał Kochinchiny jako argumentu na arenie międzynarodowej, twierdząc, iż Południowi Wietnamczycy są odrębnym narodem i nie chcą rządów komunistów z Hanoi. Rząd w Sajgonie powołał własne siły bezpieczeństwa, co doprowadziło do krwawych walk na południowych wsiach. Viet Minh uznał członków rządu Kochinchiny za zdrajców i rozpoczął brutalną kampanię zabójstw politycznych i sabotażu.

Szybki upadek i zmiana strategii (1947–1949)

Projekt Republiki Kochinchiny okazał się całkowitą porażką polityczną. Pierwszy premier, dr Nguyễn Văn Thinh, zdał sobie sprawę, iż jest narzędziem na potrzeby wonys. Popadł w depresję i w listopadzie 1946 roku popełnił samobójstwo, wieszając się w swojej rezydencji. Zwykli Wietnamczycy z południa, mimo różnic kulturowych z północą, silnie odczuwali jedność narodową. Republika cieszyła się poparciem zaledwie elity z Sajgonu. Widząc, iż koncepcja odrębnej republiki nie działa, a wojna na Północy (od grudnia 1946) paraliżuje siły kapitalistów, Paryż musiał zmienić strategię. Francuzi porzucili pomysł separatyzmu Kochinchiny i postanowili zagrać kartą narodową. W 1949 roku formalnie zlikwidowano Republikę Kochinchiny, wcielając jej terytorium do nowo powstałego, zjednoczonego Państwa Wietnamskiego, na czele którego stanął dawny cesarz Bảo Đại.

Republika Kochinchiny odegrała rolę politycznego katalizatora I Wojny Indochińskiej. Jej sztuczne powołanie do życia zamknęło drogę do dyplomatycznego kompromisu między Francją a DRW i stało się historycznym fundamentem pod późniejszy, trwający dekady podział Wietnamu na Północny i Południowy.

Kartele i sekty

Potężne południowowietnamskie sekty religijne – Cao Đài oraz Hòa Hảo – wraz z kryminalnym syndykatem Bình Xuyęn, odegrały absolutnie unikalną i kluczową rolę w historii Kochinchiny w latach 40. i 50. XX wieku.

W realiach I Wojny Indochińskiej grupy te nie były jedynie ruchami duchowymi, ale państwami w państwie. Posiadały własne, liczące dziesiątki tysięcy żołnierzy armie, własne systemy podatkowe i sądownicze oraz pełną kontrolę terytorialną nad kluczowymi prowincjami Południa.

Cao Đài – Synkretyczny Watykan w dżungli

Ruch Cao Đài powstał w 1926 roku i łączył elementy buddyzmu, konfucjanizmu, taoizmu, chrześcijaństwa oraz islamu.

Sekta była zorganizowana na wzór Kościoła katolickiego (z własnym papieżem) i miała swoją stolicę w prowincji Tây Ninh, gdzie wybudowano monumentalną Wielką Świątynię. W latach 40. sformowała Armię Cao Đài. Początkowo pro-japońska, po 1945 roku sekta lawirowała między stronami konfliktu. Gdy komuniści z Viet Minhu zamordowali kilku czołowych przywódców sekty, Cao Đài zawarło sojusz taktyczny z Francuzami. W zamian za zwalczanie komunistów na swoim terytorium, Francuzi dawali sekcie pełną autonomię administracyjną i finansową.

Hòa Hảo – Chłopski buddyzm militarny

Ruch Hòa Hảo został założony w 1939 roku przez mistyka Huỳnh Phú Sổ w Delcie Mekongu. Była to odmiana buddyzmu reformowanego, odrzucająca wystawne świątynie na rzecz prostej, domowej ascezy, co zjednało jej miliony ubogich chłopów.

Sekta gwałtownie stworzyła własne bojówki wojskowe. Jej żołnierze byli znani z bezwzględności i doskonałej znajomości bagnistego terenu Delty Mekongu. W 1947 roku komuniści z Viet Minhu, widząc w Hòa Hảo konkurencję do rządzenia duszami chłopów, zwabili charyzmatycznego lidera sekty, Huỳnh Phú Sổ, w zasadzkę i brutalnie go zamordowali (jego ciało poćwiartowano i rozrzucono, by wyznawcy nie stworzyli relikwii). Od tego momentu Hòa Hảo stało się najbardziej zajadłym, śmiertelnym wrogiem komunistów i ściśle współdziałało z wojskiem francuskim.

Bình Xuyęn – Rzeczne piractwo i mafia z paszportem

Choć Bình Xuyęn nie było sektą religijną, działało na identycznych, autonomicznych zasadach. Był to potężny, silnie uzbrojony syndykat zbrodni i piratów rzecznych, kontrolujący przedmieścia Sajgonu (Cholon) i drogi wodne Delty Mekongu.

Pod przywództwem Lę Văn Viễna (znanego jako Bảy Viễn) syndykat kontrolował w Sajgonie handel i ściąganie podatków. Francuzi oraz sam Bảo Đại dali Bình Xuyęn wolną rękę w zamian za utrzymywanie porządku w Sajgonie i zwalczanie miejskiej partyzantki Viet Minhu. Doszło do tego, iż szef mafii, Bảy Viễn, otrzymał stopień generała brygady w armii pro-francuskiej, a jego ludzie oficjalnie przejęli kierowanie policją w Sajgonie.

Rola w I Wojnie Indochińskiej i formowaniu Południa

W latach 1946–1954 sekty stanowiły główny powód, dla którego Viet Minh nigdy w pełni nie opanował Delty Mekongu i Kochinchiny. Francuzi i Południowy Wietnam stworzyli z nich system „stref autonomicznych”, płacąc im subsydia za utrzymywanie frontu. Gdy regularne wojska francuskie i południowowietnaskie walczyły na Północy (w Tonkinie), to sekty zapewniały relatywny spokój na Południu.

Krwawy koniec: Wojna sekatariańska (1955)

Potęga sekt załamała się dopiero po podziale Wietnamu w 1954 roku. Nowy premier (a później prezydent) Wietnamu Południowego, Ngô Đình Diệm, uznał, iż nie da się zbudować nowoczesnego, suwerennego państwa z mafią i prywatnymi armiami kontrolującymi połowę kraju. Wiosną 1955 roku doszło do tzw. Bitwy o Sajgon. Diệm, używając regularnej Armii Wietnamu Południowego (ARVN), wydał sektom brutalną wojnę:

Bình Xuyęn zostało doszczętnie rozbite w krwawych walkach ulicznych, a ich biznesy zlikwidowane. Armie Cao Đài i Hòa Hảo zostały otoczone – część dowódców przekupiono i wcielono do rządowego wojska, a stawiający opór generalicji (jak słynny dowódca Hòa Hảo, Ba Cụt) zostali schwytani i publicznie zgilotynowani. Rozbicie sekt dało Diệmowi pełnię władzy w Sajgonie, ale drastycznie osłabiło obronę prowincji. Pozbawione przywództwa i zdemobilizowane oddziały dawnych sekt uciekły do dżungli, gdzie kilka lat później zasiliły nowo powstający komunistyczny Vietcong, szukając zemsty na reżimie w Sajgonie.