Jak zwalczać pustynnienie z korzyścią dla społeczeństwa i gospodarki

Pustynnienie zagraża dziś 126 państwom – alarmują chińscy naukowcy, proponując nową, ambitną strategię, która ma zbliżyć świat do osiągnięcia Celów Zrównoważonego Rozwoju. Skupia się ona, w przeciwieństwie do krótkoterminowych priorytetów zazieleniania zdegradowanych obszarów, na wdrażaniu innowacyjnych praktyk rolniczych.

Pustynnienie – problem, który lawinowo narasta

Zmiana klimatu i działalność człowieka to dwie główne przyczyny postępującej degradacji gleb, która dotyka już 24 proc. całkowitej powierzchni lądów. Z przeprowadzonych dotąd badań wynika, iż pustynnienie zagraża stabilności ekosystemów oraz dobrobytowi 35 proc. globalnego społeczeństwa. Problem dotyczy aż 44 proc. terytorium Chin – niestety, wdrażane od lat 70. inicjatywy przyniosły ograniczone sukcesy, a chińska gospodarka z powodu pustynnienia przez cały czas traci 4,7–13,8 mld dol. rocznie.

Autorzy badania, którego wyniki opublikowano 29 grudnia 2025 r. w czasopiśmie naukowym PNAS,poddają w wątpliwość efektywność strategii wdrażanych dziś powszechnie nie tylko w Chinach, ale również w regionie Sahel i w Arabii Saudyjskiej. Ich zdaniem bezwarunkowe zalesianie i wycofywanie gruntów z produkcji rolnej to rozwiązania mało perspektywiczne, które dodatkowo zagrażają stabilności społeczno-gospodarczej.

Chińskie case study

Autorzy badania wykorzystali wieloletnie dane klimatyczne, topograficzne i społeczno-ekonomiczne, aby ocenić stosowane dotychczas metody zwalczania pustynnienia w Państwie Środka. Chiny w 1999 r. rozpoczęły realizację programu Grain-for-Green (z ang. ziarno za zieleń), którego celem było ograniczenie degradacji gleby oraz zmniejszenie ryzyka powodziowego. W ramach tej inicjatywy miliony rolników otrzymały rekompensaty za przekształcenie zdegradowanych gruntów ornych w murawy i lasy. Jednocześnie w pierwszych dwóch dekadach XXI w. prowadzono intensywną akcję wycofywania z użytku pastwisk.

Z analiz wynika, iż mimo skoncentrowanych wysiłków Chińczyków do 2022 r. udało się zrehabilitować zaledwie 2 proc. gruntów ornych w ich kraju, podczas gdy niemal 24 proc. ziemi pozostało w złej kondycji, uniemożliwiającej prowadzenie upraw. Zwiększyło się co prawda pogłowie owiec, z których ponad 51 proc. wypasanych było na naturalnych łąkach, ale ponad 12 proc. trzody pozostało zależne od zdegradowanych pastwisk. Zdaniem badaczy wyniki te wskazują na niedostatki w dotychczasowej strategii walki z pustynnieniem.

Co więcej, modele oparte na danych klimatycznych z dwóch ostatnich dekad wykazały, iż gdyby program Grain-for-Green wdrażany był w pełnej skali, roczna produkcja zbóż spadłaby o 26 proc., a roczny dochód rolników w regionach zagrożonych pustynnieniem zmniejszyłby się o ponad 46 proc.

Udoskonalona strategia walki z pustynnieniem

Dyskusja na temat długoterminowych strategii wsparcia dla gleby nie może być prowadzona w oderwaniu od realiów klimatycznych. Dlatego chińscy badacze opracowali trzy scenariusze zmian atmosferycznych, które mogą zaistnieć do 2050 r., przy założeniu niskiego, średniego i wysokiego poziomu wzrostu średnich temperatur. Posłużyły one do oszacowania prawdopodobnych skutków wdrażania różnych strategii walki z pustynnieniem – od konwencjonalnego zazieleniania zdegradowanych obszarów po bardziej złożone modele zarządzania terenami rolniczymi.

Analiza wykazała, iż przekształcanie zerodowanych nieużytków w obszary zielone daje nadzieję na ograniczenie regionalnego deficytu wodnego o ok. 20 proc., ale jednocześnie ogranicza produkcję roślinną o 21–23 proc., a zwierzęcą o 6–7 proc. Znacznie bardziej opłacalne pod względem gospodarczym okazały się modele obejmujące przekształcanie zdegradowanych gruntów ornych w naturalne użytki zielone, słabych gruntów ornych w pastwiska uprawne oraz przeniesienie upraw na grunty orne o średniej lub wysokiej przydatności. Synergiczne korzyści takiego rozwiązania wiążą się ze zwiększeniem plonów choćby o 4,3 proc., a dochodów rolniczych o ponad 20,5 proc.

Z myślą o zrównoważonym rozwoju regionów

Pustynnienie jest nie tylko problemem ekologicznym, ale także istotną przeszkodą na drodze do osiągnięcia zrównoważonego rozwoju, nasilającą ubóstwo i deficyt wodny oraz zagrażającą bezpieczeństwu żywnościowemu w regionach suchych i półsuchych. Tradycyjne podejście, polegające na zazielenianiu zerodowanych nieużytków, przynosi wiele korzyści, ale nie gwarantuje poprawy wskaźników społeczno-ekonomicznych.

Naukowcy reprezentujący Chińską Akademię Nauk przygotowali nowe, skalowalne ramy, ułatwiające podejmowanie decyzji w celu zwalczania pustynnienia, które integrują statystyczne algorytmy z danymi empirycznymi i obszernymi zestawami danych środowiskowych. Po uwzględnieniu 95 zmiennych biofizycznych udało im się stworzyć precyzyjne mapy potencjału plonowania głównych upraw, naturalnych użytków zielonych i pastwisk uprawnych.

Proponowane przez chińskich badaczy podejście można łatwo przenieść na realia topograficzne i klimatycznych innych regionów świata. Z obserwacji przeprowadzonych na lokalnym gruncie wynika, iż zaawansowane praktyki rolnicze – zwłaszcza zmiana upraw i uprawa pastwisk na marginalnych gruntach ornych – mogą jednocześnie przeciwdziałać degradacji ekologicznej i poprawiać warunki życia na wsi, zmniejszając obciążenia fiskalne.

Optymalizacja dystrybucji upraw i pastwisk uprawnych sprzyja realizacji szeregu Celów Zrównoważonego Rozwoju: Koniec z ubóstwem (SDG 1), Zero głodu (SGD 2), Czysta woda i warunki sanitarne (SDG 6), a dodatkowo, dzięki międzynarodowej synergii, może wspierać redukcję nierówności (SDG 11), odpowiedzialną produkcję i konsumpcję (SDG 12), działania w dziedzinie klimatu (SDG 13) i życie na lądzie (SDG 15). Największym wyzwaniem w tym zakresie pozostaje pogodzenie konkurencyjnych celów zrównoważonego rozwoju w warunkach ograniczonych zasobów, które wymaga skoordynowanych wysiłków społeczności, instytucji i rządów w oparciu na danych środowiskowych o wysokiej rozdzielczości, wiarygodnych prognozach klimatycznych oraz regionalnych ocenach społeczno-ekonomicznych.

W artykule korzystałam z:

X. Wang,X. Geng,F. Sun,M. Han,F. Chen,S. Chen,J. Peñuelas,L. Gao,B.A. Bryan,C. Li,L.C. Stringer,J. Ye,S. Chen,J. Sun,H. Lu,H. Che,H. Liu,B. Liu,Z. Dong,[…] & Z. Dong, Strategies reimagined: SDG-driven solutions for combating global desertification, Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. 123 (1) e2515470123, https://doi.org/10.1073/pnas.2515470123 (2026)