Minerały krytyczne – nowe wyzwania dla bezpieczeństwa energetycznego
W 2025 roku światowe łańcuchy dostaw minerałów krytycznych stanęły w obliczu poważnych zagrożeń. Międzynarodowa Agencja Energetyczna (IEA) zwraca uwagę, iż ryzyko koncentracji dostaw przestało być teoretyczne – realne skutki odczuwają najważniejsze sektory, takie jak energetyka, motoryzacja, obronność, lotnictwo, AI czy półprzewodniki.
Chiny jako dominujący gracz i konsekwencje kontroli eksportu
W 2025 roku Chiny wprowadziły kontrolę eksportu metali ziem rzadkich, co wywołało globalne obawy o bezpieczeństwo gospodarcze. Wcześniejsze ograniczenia eksportowe, wprowadzone w kwietniu, już skutkowały spadkiem produkcji w fabrykach motoryzacyjnych na całym świecie. Chiny są głównym rafinatorem aż 19 z 20 strategicznych minerałów monitorowanych przez IEA, z udziałem rynkowym sięgającym średnio 70%. Ponad połowa tych surowców objęta jest już jakąś formą restrykcji eksportowych.
Strategiczne rezerwy jako narzędzie ochrony gospodarki
IEA podkreśla, iż dywersyfikacja dostaw to priorytet, ale wymaga czasu. W międzyczasie kraje powinny budować strategiczne rezerwy minerałów krytycznych, które mogą chronić przed nagłymi przerwami w dostawach. Takie rezerwy są „polisą ubezpieczeniową” na wypadek krótkoterminowych zaburzeń i pomagają stabilizować najważniejsze sektory gospodarki.
Wnioski z doświadczeń rynku ropy
Mechanizmy gromadzenia rezerw sprawdziły się na rynku ropy naftowej – po szoku z 1973 roku państwa IEA utworzyły wspólne zapasy awaryjne, które pozwoliły ograniczać skutki kryzysów, m.in. po inwazji Rosji na Ukrainę w 2022 roku.
Różnorodność minerałów – wyzwania magazynowania i rotacji
Minerały krytyczne różnią się formą, zastosowaniem, trwałością i wymaganiami magazynowymi. IEA stworzyła ramy oceny, które pomagają określić, które surowce należy gromadzić, biorąc pod uwagę m.in. ryzyko dostaw, alternatywne źródła, znaczenie strategiczne i wykonalność magazynowania.
- Niektóre minerały, jak wodorotlenek litu, są bardzo wrażliwe na wilgoć i mają krótki okres przydatności.
- Gallium czy grafit wymagają specjalnych warunków przechowywania.
- Wysoka koncentracja dostaw (ponad 90% rafinacji w Chinach dla gallium, grafitu, manganu, ziem rzadkich) potęguje ryzyko.
Modele zarządzania rezerwami – rządowe i branżowe
IEA wyróżnia dwa główne modele: rezerwy centralne (rządowe) oraz zdecentralizowane (branżowe). W Japonii, Korei Południowej i USA rezerwy są zarządzane przez agencje publiczne. Chiny stosują model mieszany, łącząc zarządzanie państwowe i branżowe.
Koszty budowy i utrzymania rezerw
Koszty dzielą się na zakup materiału (kapitałowy) i operacyjne (finansowanie, magazynowanie, rotacja, straty materiałowe, administracja). Największy udział mają finansowanie i magazynowanie, przy czym wymagania magazynowe mogą znacząco podnosić koszty dla wybranych minerałów.
IEA: rekomendacje dla państw
- Analizować łańcuchy wartości i identyfikować wąskie gardła.
- Gromadzić surowce w formie importowanej, gotowej do użycia w razie kryzysu.
- Uwzględniać materiały narażone na przyszłe ryzyka, choćby jeżeli nie są jeszcze objęte restrykcjami.
- Dostosować model zarządzania rezerwami do specyfiki minerału i rynku.
- Ustalić jasne zasady uwalniania rezerw na czas rzeczywistych zakłóceń.
- Zaangażować przemysł na każdym etapie projektowania systemu rezerw.
- Wspierać współpracę międzynarodową dla zwiększenia efektywności i bezpieczeństwa.
Międzynarodowa kooperacja kluczem do skutecznej ochrony
IEA podkreśla, iż tylko skoordynowane działania państw mogą zapewnić bezpieczeństwo dostaw i ograniczyć wpływ działań protekcjonistycznych na rynki światowe. Program Critical Minerals Security Programme stanowi platformę do wymiany wiedzy i koordynacji działań w zakresie budowy rezerw strategicznych.
„Budowa strategicznych rezerw minerałów krytycznych to niezbędny element przygotowania gospodarek na przyszłe szoki podażowe.”
Źródło: International Energy Agency
