Gospodarka o obiegu zamkniętym w Polsce – systemowe wyzwania do 2035 roku

7 godzin temu

Osiągnięcie celów gospodarki o obiegu zamkniętym (GOZ) do 2035 r. wymaga głębokich zmian systemowych. Regulacje unijne, potrzeba efektywnego wykorzystania surowców oraz rosnąca presja na bezpieczeństwo surowcowe coraz silniej kształtują przyszłość gospodarki odpadami w Polsce.

Rosnąca ilość odpadów, coraz bardziej restrykcyjne cele środowiskowe Unii Europejskiej oraz ograniczona zdolność systemu do ich realizacji stawiają polską gospodarkę odpadami przed jednym z największych wyzwań ostatnich lat.

Jak wynika z raportu „Od surowca do surowca: jak blisko jesteśmy gospodarki cyrkularnej” firmy doradczej Deloitte, do 2050 r. masa odpadów komunalnych w Polsce wzrośnie o około 26 proc., do blisko 18 mln ton. Jednocześnie w ostatnich latach wskaźnik cyrkularności w Polsce zamiast rosnąć – spada i pozostaje wyraźnie poniżej średniej unijnej. W tym kontekście gospodarka o obiegu zamkniętym staje się nie tylko koniecznością, ale także szansą na zwiększenie niezależności surowcowej oraz efektywniejsze wykorzystanie dostępnych zasobów.

Raport Deloitte: stan realizacji celów GOZ w Polsce

Opracowanie zawiera przekrojową ocenę aktualnej sytuacji w Polsce w zakresie realizacji celów gospodarki o obiegu zamkniętym. Analiza obejmuje najbardziej aktualne dostępne dane dotyczące odpadów odebranych i zebranych, wytworzonych oraz przetworzonych, a także szczegółową ocenę poziomów przygotowania do ponownego użycia i recyklingu w podziale na frakcje materiałowe.

W celu uzyskania pełnego obrazu sytuacji przeprowadzono konsultacje z reprezentantami różnych sektorów polskiego systemu gospodarki odpadami. Uzupełnieniem jest analiza ekonomiczna, obejmująca m.in. szacunki wartości rynku gospodarki odpadami oraz znaczenie tej branży dla gospodarki krajowej. Autorzy raportu przedstawiają również rekomendacje skierowane do różnych interesariuszy, dotyczące kreowania rynku surowców wtórnych wyłanianych w ramach gospodarki odpadami, które mogą usprawnić proces przejścia na model GOZ.

Rosnąca masa odpadów komunalnych – prognozy do 2050 roku

Masa wytwarzanych odpadów stale rośnie, zwłaszcza w krajach o rozwiniętym przemyśle wydobywczym i przetwórczym, takich jak Niemcy, Polska czy Francja. Odpady, które bezpośrednio wytwarza każdy mieszkaniec, to odpady komunalne. Według prognoz do 2050 r. masa samych odpadów komunalnych przewidzianych do odebrania i zebrania w Polsce zwiększy się o ponad jedną czwartą, osiągając niemal 18 mln ton.

Ten znaczący wzrost – z poziomu 14,16 mln ton w 2024 r. – jest bezpośrednio powiązany z rosnącą zamożnością społeczeństwa i konsumpcją, co generuje pilne wyzwania dla krajowego systemu gospodarki odpadami.

Gospodarka o obiegu zamkniętym jako filar polityki klimatycznej UE

W tym kontekście GOZ staje się jednym z kluczowych filarów polityki zrównoważonego rozwoju. Model ten zakłada ograniczenie zużycia surowców pierwotnych oraz zmniejszenie masy odpadów poprzez zapobieganie ich powstawaniu, ponowne wykorzystanie oraz recykling frakcji, których wytworzenia nie udało się uniknąć. Od 2015 r. państwa Unii Europejskiej stopniowo wdrażają te założenia, przekładając je na konkretne cele środowiskowe.

– Gospodarka o obiegu zamkniętym wymaga kompleksowego podejścia do cyklu życia produktów – od etapu projektowania i doboru materiałów, przez procesy produkcyjne i dystrybucję, aż po użytkowanie i końcowe zagospodarowanie odpadów. Osiąganiu celów towarzyszą konkretne wymagania regulacyjne, w tym obowiązkowe poziomy przygotowania do ponownego użycia i recyklingu oraz stopniowe ograniczanie składowania odpadów komunalnych do 30 proc. w 2025 r., 20 proc. w 2030 r. i 10 proc. w 2035 r. Analizy wskazują jednak, iż osiągnięcie tych celów pozostaje zagrożone. Szczególnie ambitny i trudny do realizacji jest ostatni wskaźnik, który bez szerszego zastosowania termicznego przetwarzania pozostałości po sortowaniu może okazać się nieosiągalny – mówi Joanna Leoniewska-Gogola, liderka zespołu circular economy, Deloitte.

Problemy z jakością danych – rola systemu BDO

Dodatkowym wyzwaniem pozostaje sposób funkcjonowania Bazy Danych o Produktach i Opakowaniach oraz o Gospodarce Odpadami (BDO). System nie zapewnia skutecznej walidacji danych już na etapie ich wprowadzania, co zwiększa ryzyko błędów sprawozdawczych i rozbieżności w raportowanych wolumenach odpadów. W efekcie dane agregowane na poziomie gmin, województw i kraju nie zawsze odzwierciedlają rzeczywisty strumień odpadów w gospodarce.

Dodatkowo, według szacunków Deloitte opartych na wywiadach rynkowych, 20–30 proc. produktów w opakowaniach wprowadzanych na rynek nie jest rejestrowanych w systemie BDO. Ma to bezpośrednie konsekwencje dla raportowania do instytucji unijnych oraz dla rozliczeń finansowych. Do lipca 2025 r. Polska wpłaciła do budżetu UE ponad 2 mld euro podatku od tworzyw sztucznych, co odpowiada około 500 mln euro rocznie i 625 tys. ton tworzyw sztucznych niepoddanych recyklingowi.

Trudności z efektywnym wdrożeniem regulacji odpadowych

Brak spójności regulacyjnej sprawia, iż nowe rozwiązania dublują się, obejmując te same strumienie odpadów. Przykładem jest wprowadzenie systemu kaucyjnego dla butelek z tworzyw sztucznych i metalowych puszek przed pełnym wdrożeniem zasad Rozszerzonej Odpowiedzialności Producenta (ROP). W efekcie dwa systemy mogą rywalizować o ten sam strumień odpadów opakowaniowych.

Regulacyjne niekonsekwencje widoczne są także w planowaniu infrastruktury. Krajowy Plan Gospodarki Odpadami 2028 prognozował moce przerobowe instalacji bez uwzględnienia wpływu nowych systemów, takich jak kaucja na opakowania, co może prowadzić do niedoszacowania rzeczywistych potrzeb inwestycyjnych.

Znaczenie branży odpadowej dla gospodarki

Branża odpadowa stanowi istotny segment polskiej gospodarki. Po latach dynamicznego wzrostu, średnio o 17 proc. rocznie, w 2023 r. przychody sektora wyniosły 35,1 mld zł, notując spadek o 3 proc. w porównaniu z rokiem poprzednim. Było to m.in. efektem spadku cen surowców wtórnych i energii. Mimo to sektor pozostał rentowny, a jego znaczenie makroekonomiczne jest wyraźne.

W 2023 r. w Polsce wytworzono łącznie 122,8 mln ton odpadów, z czego jedynie niespełna 11 proc. stanowiły odpady komunalne. Reszta pochodziła głównie z przemysłu, w tym górnictwa, energetyki i budownictwa. w tej chwili zagospodarowaniu i przetworzeniu podlega około 65 proc. wszystkich odpadów, głównie poprzez rekultywację terenów i recykling materiałowy.

– Wspierając powstanie raportu przygotowanego przez Deloitte, kierowaliśmy się przede wszystkim potrzebą uporządkowania debaty publicznej o polskim systemie gospodarki odpadami. Do tej pory rynek opierał się na opracowaniach fragmentarycznych, co generowało chaos informacyjny. Potrzebowaliśmy dokumentu, który patrzy na gospodarkę odpadami holistycznie i w oparciu o najbardziej aktualne dane – komentuje Kamil Majerczak, CEO PreZero w Polsce.

Szanse i bariery dla gospodarki o obiegu zamkniętym

Rosnące wymagania środowiskowe coraz silniej wpływają na koszty funkcjonowania przedsiębiorstw i samorządów, nie zawsze przynosząc proporcjonalne efekty ekologiczne. Jednym z kluczowych problemów pozostaje brak ekonomicznego uzasadnienia dla recyklingu frakcji wymagających zaawansowanych i energochłonnych technologii, takich jak tekstylia czy pokonsumenckie tworzywa sztuczne.

– Polska gospodarka nie wchodzi w obieg zamknięty jednym krokiem. Poziom gotowości jest istotnie różny w zależności od rodzaju materiału. Tam, gdzie recykling funkcjonuje od lat, rynek poradził sobie bez dodatkowych instrumentów regulacyjnych. W pozostałych frakcjach wciąż brakuje stabilnych warunków do domykania obiegów – podkreśla Julia Patorska, partnerka, liderka portfolio Sustainability & Climate w Polsce i Europie Środkowej w Deloitte.

Rekomendacje: jak przyspieszyć transformację w kierunku GOZ

Gospodarka o obiegu zamkniętym może stać się realną szansą na zwiększenie surowcowej niezależności Polski, pod warunkiem rozwoju infrastruktury i zapewnienia stabilnych ram regulacyjnych. najważniejsze jest wspólne zaangażowanie administracji państwowej, samorządów oraz sektora prywatnego.

Wśród priorytetów znajduje się kompleksowa reforma systemu ROP, stworzenie szybkiej ścieżki wdrażania technologii przetwarzania odpadów, stabilność prawa oraz skuteczny dialog z Komisją Europejską. Samorządy powinny odgrywać strategiczną rolę w realizacji celów recyklingu, a przedsiębiorstwa – aktywnie wspierać ekoprojektowanie i rozwój rynku surowców wtórnych.

Pełny raport do pobrania znajduje się na stronie Deloitte.

Źródło: Deloitte