Punktem wyjścia do najnowszej dyskusji jest obywatelska petycja nr BKSP-155-X-704/25, złożona w Sejmie 20 września 2025 r. Jej autor zaproponował likwidację obecnego Funduszu Kościelnego i zastąpienie go dobrowolnym mechanizmem podatkowym. Podatnik mógłby zdecydować w rocznym zeznaniu PIT, iż 2 proc. jego podatku zostanie przekazane wskazanemu Kościołowi albo innemu związkowi wyznaniowemu figurującemu w rejestrze Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji.
Mechanizm nie oznaczałby dodatkowego podatku doliczanego do obecnego zobowiązania podatnika. Chodziłoby o przekierowanie części należnego państwu PIT. Osoba, która nie złożyłaby odpowiedniej deklaracji, nie finansowałaby w ten sposób żadnej wspólnoty religijnej, a całość jej podatku trafiałaby do budżetu państwa.
Autor petycji wskazał również, iż koszty technicznej obsługi systemu mogłyby ponosić same Kościoły i związki wyznaniowe, np. poprzez potrącanie przez administrację skarbową prowizji wynoszącej 2–3 proc. przekazywanych środków.
Petycja została 13 października 2025 r. skierowana do sejmowej Komisji do Spraw Petycji. 12 lutego 2026 r. komisja zdecydowała o przygotowaniu dezyderatu, a 13 maja 2026 r. formalnie zwróciła się do prezesa Rady Ministrów o kompleksową ocenę proponowanego modelu.
Rząd pracuje nad reformą Funduszu Kościelnego, ale 2 proc. PIT nie jest przesądzone
Stanowisko przekazane w odpowiedzi na dezyderat jest istotne przede wszystkim dlatego, iż potwierdza kontynuowanie prac nad zmianą sposobu finansowania Kościołów i innych związków wyznaniowych. Nie oznacza jednak zaakceptowania mechanizmu zaproponowanego w petycji.
W odpowiedzi udzielonej 10 czerwca 2026 r. w imieniu premiera wiceminister obrony narodowej Paweł Bejda poinformował, iż Międzyresortowy Zespół do spraw Funduszu Kościelnego przygotowuje rekomendacje dotyczące możliwych kierunków reformy. Mają one zostać przedstawione Radzie Ministrów.
Równocześnie prowadzone są rozmowy ze stroną wyznaniową, w tym negocjacje dotyczące regulacji odnoszących się do Kościoła katolickiego. Na tym etapie rząd nie przesądził jednak, jaki model ostatecznie zastąpiłby Fundusz Kościelny.
To zasadnicze zastrzeżenie. Odpis w wysokości 2 proc. PIT pozostaje w tej chwili propozycją przedstawioną w petycji obywatelskiej, a nie przyjętym przez rząd rozwiązaniem ani gotowym projektem ustawy.
Jeszcze w czerwcu 2026 r. w interpelacji dotyczącej prac Międzyresortowego Zespołu do spraw Funduszu Kościelnego wskazywano, iż nie przedstawiono publicznie projektu ustawy wprowadzającej reformę. Do rządu skierowano wówczas pytania m.in. o termin przygotowania konkretnych zmian legislacyjnych, analizowane modele oraz możliwość całkowitej likwidacji Funduszu.
2 proc. PIT na Kościół mogłoby oznaczać miliardowe ubytki w budżecie
Największym problemem związanym z wariantem przedstawionym w petycji są jego potencjalne skutki finansowe. W odpowiedzi udzielonej sejmowej komisji Paweł Bejda wskazał, iż odpis wynoszący 2 proc. należnego PIT najprawdopodobniej kosztowałby budżet więcej niż obecny Fundusz Kościelny.
Przy wpływach z PIT wynoszących w 2025 r. około 200 mld zł i założeniu, iż połowa podatników zdecydowałaby się przekazać część podatku wspólnocie religijnej, ubytek dochodów państwa oszacowano na około 2 mld zł. Gdyby z możliwości skorzystało 25 proc. podatników, byłoby to około 1 mld zł.
To wielokrotnie więcej niż obecne wydatki związane z Funduszem Kościelnym. W petycji jego koszt szacowano na około 260 mln zł rocznie, natomiast podczas prac nad budżetem państwa na 2026 r. wskazywano kwotę około 273 mln zł.
Z tego powodu warianty powodujące wzrost wydatków lub znaczące zmniejszenie dochodów państwa nie uzyskały dotychczas akceptacji Ministra Finansów. W praktyce oznacza to, iż choćby o ile rząd zdecyduje się odejść od obecnego Funduszu Kościelnego, system nie musi przyjąć formy 2-proc. odpisu proponowanego przez autora petycji.
Likwidacja Funduszu Kościelnego wymaga rozwiązania problemu składek duchownych
Fundusz Kościelny powstał w 1950 r. i miał być elementem rekompensującym przejęcie przez państwo części majątku kościelnego. w tej chwili kojarzony jest przede wszystkim z finansowaniem składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne części osób duchownych, ale z Funduszu przyznawane są również środki na inne ustawowo określone cele.
MSWiA finansuje z niego m.in. konserwację i remonty zabytkowych obiektów sakralnych i kościelnych oraz działalność charytatywno-opiekuńczą prowadzoną przez kościelne osoby prawne. W 2026 r. resort przez cały czas przyznaje takie dotacje. Decyzje dotyczące kolejnych beneficjentów publikowano między innymi 29 maja oraz 15 lipca.
Dla większości projektów maksymalną wysokość pojedynczej dotacji w 2026 r. ustalono na 200 tys. zł. Wyższe wsparcie może zostać przyznane w uzasadnionych przypadkach związanych z ważnym interesem społecznym.
Oznacza to, iż Fundusz Kościelny nie został dotychczas zlikwidowany i pozostaje elementem obowiązującego systemu finansowania. Jego zastąpienie wymagałoby jednoczesnego rozstrzygnięcia, w jaki sposób finansowane będą zobowiązania, które w tej chwili pokrywane są właśnie z tego źródła.
Reforma finansowania Kościołów. Rząd analizował kilka modeli
Dyskusja nie ogranicza się do pomysłu 2-proc. odpisu. W toku wcześniejszych prac Międzyresortowego Zespołu rozważano kilka modeli, w tym rozwiązania inspirowane systemami stosowanymi w innych państwach europejskich.
W materiałach rządowych dotyczących rozmów prowadzonych ze stroną wyznaniową pojawiał się między innymi model wzorowany na włoskim mechanizmie Otto per mille. Analizowano również inne sposoby przebudowy systemu składek oraz finansowania zadań realizowanych dotychczas przez Fundusz.
Rząd wskazywał przy tym na ryzyko związane z uzależnieniem wysokości środków wyłącznie od decyzji podatników. Dla największych wspólnot, szczególnie Kościoła katolickiego, taki system mógłby oznaczać znaczne przychody. Dla małych Kościołów i związków wyznaniowych mógłby natomiast prowadzić do istotnego ograniczenia finansowania.
To jeden z powodów, dla których prace nad reformą realizowane są od dłuższego czasu i wymagają uzgodnień ze stroną wyznaniową.
Kościół katolicki i zmieniająca się struktura wyznaniowa Polski
Znaczenie ewentualnego odpisu podatkowego byłoby bezpośrednio związane z liczbą osób gotowych zadeklarować przekazywanie części PIT konkretnej wspólnocie.
Dane dotyczące przynależności religijnej wymagają jednak precyzyjnego rozróżnienia. Publikacja GUS „Wyznania religijne w Polsce w latach 2019–2021” posługiwała się danymi pochodzącymi z różnych źródeł statystycznych dotyczących działalności poszczególnych wspólnot. Najpełniejszym źródłem dotyczącym deklaracji obywateli pozostają natomiast wyniki Narodowego Spisu Powszechnego z 2021 r.
Według danych spisowych do Kościoła rzymskokatolickiego zaliczyło się 27 121 331 osób, czyli 71,3 proc. całej ludności Polski. Wśród osób, których status wyznaniowy został ustalony, katolicy stanowili 89,8 proc. Jednocześnie 8,6 proc. mieszkańców zadeklarowało brak przynależności do jakiegokolwiek wyznania.
Te proporcje mają znaczenie przy analizowaniu systemu dobrowolnego odpisu, ponieważ jego rzeczywiste skutki dla budżetu oraz poszczególnych wspólnot zależałyby nie od formalnej liczby osób figurujących w statystykach kościelnych, ale od liczby podatników rzeczywiście zaznaczających odpowiednią opcję w zeznaniu PIT.
Finansowanie Kościołów to nie tylko Fundusz Kościelny
Ewentualne zniesienie Funduszu Kościelnego nie oznaczałoby automatycznie zakończenia wszystkich form publicznego finansowania działalności Kościołów i innych związków wyznaniowych.
System jest znacznie szerszy. Obejmuje między innymi finansowanie nauczania religii w szkołach, dotacje dla placówek edukacyjnych prowadzonych przez podmioty wyznaniowe, określone zwolnienia podatkowe, możliwość odliczania darowizn na cele kultu religijnego oraz dotacje udzielane na podstawie innych programów i ustaw.
W podatku PIT darowizny na cele kultu religijnego mogą być odliczane od dochodu w ramach ustawowego limitu wynoszącego łącznie 6 proc. dochodu. W przypadku podatników CIT limit dotyczący określonych darowizn wynosi 10 proc. dochodu.
Odrębne przepisy regulują również opodatkowanie kościelnych osób prawnych. Dochody z niegospodarczej działalności statutowej mogą korzystać ze zwolnień podatkowych, natomiast dochody z innych rodzajów działalności podlegają szczególnym zasadom zależnym między innymi od ich przeznaczenia.
Dlatego reforma Funduszu Kościelnego będzie dotyczyła tylko jednego, choć istotnego elementu całego systemu.
Fundusz Kościelny pozostaje. Na ustawę w sprawie nowego systemu trzeba jeszcze czekać
Na 22 sierpnia 2026 r. najbardziej precyzyjny opis sytuacji jest następujący: rząd prowadzi prace nad reformą systemu finansowania Kościołów i związków wyznaniowych, ale nie zdecydował o wprowadzeniu 2-proc. odpisu PIT. Nie ma również podstaw do stwierdzenia, iż Fundusz Kościelny został już przeznaczony do likwidacji w konkretnym terminie.
Mechanizm 2 proc. PIT jest jednym z pomysłów znajdujących się w debacie publicznej i został formalnie przedstawiony Sejmowi w petycji obywatelskiej. Komisja do Spraw Petycji potraktowała propozycję na tyle poważnie, iż zwróciła się o stanowisko rządu. Odpowiedź potwierdziła prowadzenie prac nad reformą, ale jednocześnie wykazała zasadniczy problem finansowy proponowanego rozwiązania: koszt dla budżetu mógłby sięgnąć od około 1 do 2 mld zł.
Źródła:
- Sejm RP – dokumentacja petycji BKSP-155-X-704/25 w sprawie finansowania Kościołów i związków wyznaniowych; petycja złożona 20 września 2025 r., skierowana do Komisji do Spraw Petycji 13 października 2025 r.
- Sejm RP – informacja o pracach Komisji do Spraw Petycji z 13 maja 2026 r.; uchwalenie dezyderatu do prezesa Rady Ministrów w sprawie finansowania Kościołów i związków wyznaniowych.
- Sejm RP – zapis i archiwum posiedzenia Komisji do Spraw Petycji z 12 lutego 2026 r., na którym rozpatrywano petycję BKSP-155-X-704/25.
- Sejm RP – interpelacja nr 17912 Bartłomieja Pejo z 19 czerwca 2026 r. dotycząca prac Międzyresortowego Zespołu do spraw Funduszu Kościelnego i stanu przygotowania reformy.
- MSWiA – informacje o dotacjach przyznanych z Funduszu Kościelnego w 2026 r., w tym decyzjach z 29 maja i 15 lipca 2026 r.
- Sejm RP – debata budżetowa dotycząca 2026 r.; podczas prac wskazywano na około 273 mln zł przewidziane na Fundusz Kościelny.
- Materiały administracji rządowej dotyczące prac nad reformą Funduszu Kościelnego – analizowane warianty, w tym model odpisu podatkowego i rozwiązanie inspirowane włoskim Otto per mille, oraz ryzyko pogorszenia sytuacji mniejszych Kościołów.
- Główny Urząd Statystyczny – „Ludność. Stan i struktura demograficzno-społeczna w świetle wyników NSP 2021”; 27 121 331 osób zadeklarowało przynależność do Kościoła rzymskokatolickiego, czyli 71,3 proc. ludności.
- Główny Urząd Statystyczny – „Wyznania religijne w Polsce w latach 2019–2021”.
