Dramat w Polsce. Pensje mogą zostać zamrożone, a emerytury stracą część podwyżki

Rada Fiskalna ostrzega przed bardzo wysokim ryzykiem przekroczenia przez państwowy dług publiczny poziomu 55 proc. PKB już w 2027 roku. To nie jest wyłącznie symboliczna granica. Jej naruszenie może uruchomić ustawowe procedury obejmujące zamrożenie wynagrodzeń w państwowej sferze budżetowej, ograniczenie waloryzacji emerytur i rent oraz konieczność znacznego zmniejszenia deficytu. Nie oznacza to jednak, iż wypłacane dziś pensje i emerytury zostaną automatycznie obniżone.

Fot. Warszawa w Pigułce

Rada Fiskalna jednogłośnie przyjęła pierwszą opinię dotyczącą projektu budżetu państwa na 2027 rok. Jej najpoważniejszym wnioskiem jest bardzo wysokie ryzyko przekroczenia ustawowego progu zadłużenia wynoszącego 55 proc. produktu krajowego brutto.

Zdaniem Rady w projekcie budżetu brakuje wystarczającego marginesu bezpieczeństwa na wypadek spowolnienia gospodarczego, słabszych dochodów podatkowych, wyższych kosztów obsługi długu albo innych niekorzystnych zmian.

Państwo wydaje znacznie więcej, niż uzyskuje

Problemem nie jest wyłącznie wzrost wydatków na obronność. Według Rady Fiskalnej wydatki obronne odpowiadają za około jedną czwartą wzrostu wydatków publicznych w relacji do PKB od 2021 roku. Pozostała część wynika z innych decyzji i trwałej nierównowagi pomiędzy dochodami a wydatkami państwa.

Rada uważa, iż problemu nie rozwiążą sam wyższy wzrost gospodarczy, uszczelnienie podatków ani jednorazowe działania. Konieczny jest wieloletni plan naprawy finansów publicznych.

– Im dłużej odkładamy korektę, tym mniejsza szansa, iż będzie ona stopniowa i możliwie mało kosztowna społecznie – ostrzegł przewodniczący Rady Fiskalnej Sławomir Dudek. Wnioski z opinii opublikował Instytut Finansów Publicznych.

Pensje w budżetówce mogą zostać zamrożone

Przekroczenie progu 55 proc. może uruchomić procedury opisane w artykule 86 ustawy o finansach publicznych. Przy konstruowaniu kolejnego budżetu nie można byłoby wówczas przewidzieć wzrostu wynagrodzeń pracowników państwowej sfery budżetowej.

Ograniczenie może dotknąć między innymi pracowników administracji rządowej, służby cywilnej, policjantów, żołnierzy zawodowych oraz innych osób, których płace są finansowane bezpośrednio z budżetu państwa.

Nie oznacza to obniżenia nominalnej pensji, czyli zmniejszenia kwoty zapisanej na umowie lub pasku wynagrodzenia. Zamrożenie oznacza brak podwyżki. o ile w tym samym czasie ceny przez cały czas będą rosły, realna wartość wypłaty spadnie, ponieważ za tę samą kwotę będzie można kupić mniej.

Co z pensjami nauczycieli?

Sytuacja nauczycieli wymaga ostrożnego wyjaśnienia. Nie należy automatycznie zakładać, iż każdy pracownik całego sektora publicznego zostanie objęty identycznym mechanizmem.

Ustawa mówi bezpośrednio o pracownikach państwowej sfery budżetowej. Nauczyciele zatrudniani przez samorządy są finansowani i wynagradzani według odrębnych zasad, choć oszczędności budżetowe oraz ograniczenia nałożone na samorządy także mogą wpływać na ich sytuację. Konkretne konsekwencje zależałyby od konstrukcji kolejnego budżetu oraz decyzji rządu.

Emerytury nie zostaną odebrane ani nominalnie zmniejszone

Ustawa przewiduje również ograniczenie waloryzacji emerytur i rent. Podwyżka świadczeń nie mogłaby przekroczyć wskaźnika wzrostu cen towarów i usług konsumpcyjnych ogłoszonego przez GUS za poprzedni rok.

W standardowym mechanizmie waloryzacji uwzględnia się nie tylko inflację, ale także co najmniej 20 proc. realnego wzrostu przeciętnego wynagrodzenia. Po uruchomieniu procedury ostrożnościowej ten dodatkowy element mógłby zostać pominięty.

To ważne rozróżnienie: w tej chwili wypłacane emerytury nie zostałyby automatycznie obniżone. Seniorzy mogliby jednak otrzymać mniejszą podwyżkę, niż wynikałaby ze zwykłych zasad waloryzacji.

Przykładowo, gdyby standardowy wskaźnik wynosił 3,5 proc., a sama inflacja 3 proc., waloryzacja mogłaby zostać ograniczona do poziomu nieprzekraczającego 3 proc. Faktyczne wskaźniki będą znane dopiero po opublikowaniu odpowiednich danych.

Rząd musiałby przygotować trudniejszy budżet

Ustawowe konsekwencje nie kończą się na wynagrodzeniach i świadczeniach. Po przekroczeniu progu Rada Ministrów musiałaby przygotować kolejny budżet bez deficytu albo z taką różnicą między dochodami i wydatkami, która prowadziłaby do obniżenia odpowiedniej relacji długu.

Rząd byłby również zobowiązany między innymi do:

• przeprowadzenia przeglądu programów wieloletnich,
• przeanalizowania wydatków finansowanych kredytami zagranicznymi,
• przedstawienia Sejmowi programu sanacyjnego,
• przeglądu przepisów wpływających na dochody budżetu, w tym regulacji dotyczących VAT,
• ograniczenia możliwości udzielania nowych pożyczek i kredytów z budżetu,
• zastosowania dodatkowych ograniczeń wobec finansów samorządowych.

Treść procedur można sprawdzić w ustawie o finansach publicznych.

Czy zagrożone są 800 plus oraz trzynaste i czternaste emerytury?

Ustawa nie przewiduje automatycznego odebrania świadczenia 800 plus ani likwidacji trzynastej i czternastej emerytury po samym przekroczeniu progu 55 proc.

Takie programy mogą jednak stać się przedmiotem politycznej dyskusji, o ile rząd będzie musiał gwałtownie ograniczyć deficyt. Łączny koszt największych świadczeń społecznych jest na tyle wysoki, iż trudno byłoby naprawiać finanse państwa bez analizowania również tej części wydatków.

Ewentualne zmniejszenie albo likwidacja świadczeń wymagałaby jednak odrębnych zmian prawnych. Na ten moment nie ma decyzji przesądzającej taki scenariusz.

Próg 55 proc. nie zawsze automatycznie uruchamia sankcje

W ustawie znajduje się ważne zastrzeżenie. Procedury związane z przekroczeniem 55 proc. nie są stosowane, o ile odpowiednio skorygowana relacja długu, wyliczana zgodnie z artykułem 38a, nie przekracza tego poziomu.

Znaczenie ma więc nie tylko podstawowa wartość państwowego długu publicznego, ale także dodatkowy wskaźnik uwzględniony w przepisach. Dopiero oficjalne dane i obliczenia Ministerstwa Finansów pokażą, czy ustawowe mechanizmy rzeczywiście zostaną uruchomione.

Należy również odróżnić państwowy dług publiczny liczony według krajowej metodologii od zadłużenia sektora instytucji rządowych i samorządowych obliczanego według unijnych zasad. Wskaźniki te nie są identyczne.

Skutki nie pojawią się natychmiast

Rada Fiskalna mówi o ryzyku przekroczenia progu w 2027 roku. Nie oznacza to, iż już teraz emerytury zostaną obniżone, a wynagrodzenia zamrożone.

Najpierw muszą pojawić się oficjalne dane potwierdzające wysokość długu i PKB. Dopiero później ograniczenia mogą wpłynąć na przygotowywanie następnego budżetu. o ile przekroczenie za 2027 rok zostałoby formalnie potwierdzone w 2028 roku, najpoważniejsze konsekwencje mogłyby być widoczne przy pracach nad budżetem na 2029 rok.

W międzyczasie rząd może ograniczać deficyt, zwiększać dochody, zmieniać strukturę wydatków albo zmodyfikować same przepisy. Zmiana ustawowego progu nie usunęłaby jednak ekonomicznego problemu zadłużenia ani rosnących kosztów jego obsługi.

Najważniejsze: to ryzyko, a nie podjęta decyzja

Nie jest prawdą, iż emerytury i pensje zostały już „drastycznie obniżone”. Nie zapadła również decyzja o ich nominalnym zmniejszeniu.

Potwierdzone jest natomiast ostrzeżenie Rady Fiskalnej o bardzo wysokim ryzyku przekroczenia progu 55 proc. PKB w 2027 roku. o ile próg zostanie formalnie naruszony i spełnione zostaną ustawowe warunki, konsekwencją może być zamrożenie części wynagrodzeń, słabsza waloryzacja świadczeń i znacznie ostrzejsza polityka budżetowa. To właśnie brak szybkiej reakcji może sprawić, iż przyszłe decyzje staną się bardziej dotkliwe dla milionów Polaków.