Coraz więcej pieniędzy na badania i rozwój, ale bez efektów dla gospodarki. Jak sprawić, by innowacje zaczęły zarabiać?

W ciągu ostatniej dekady publiczne nakłady na badania i rozwój (B+R) w Polsce wzrosły z ok. 43 do 113 euro na mieszkańca. Mimo tego wciąż pozostają ponad dwukrotnie niższe niż średnia UE, a ich przełożenie na poziom innowacyjności i wzrost PKB jest ograniczony. Oznacza to, iż sam wzrost wydatków nie wystarcza, by osiągnąć realne korzyści dla gospodarki.

W odpowiedzi na te wyzwania Sieć Badawcza Łukasiewicz włącza się w debatę o przyszłości innowacji i proponuje konkretne kierunki działań – od scenariuszy rozwoju, przez rekomendacje dla polityk publicznych, po nowe narzędzia analityczne do oceny skuteczności wdrażanych rozwiązań. Tematy te były przedmiotem drugiego śniadania eksperckiego, które odbyło się 30 czerwca w Warszawie z udziałem ekspertów Sieci Badawczej Łukasiewicz i zaproszonych gości: ekonomistów, przedstawicieli sektora publicznego i prywatnego, organizacji pozarządowych, dziennikarzy.

FAKTY O WYDARZENIU

3% PKB na badania i rozwój może w dłuższej perspektywie podnieść produkt krajowy brutto choćby o 17%

Punktem wyjścia do dyskusji były dwa raporty z badań ekspertów Łukasiewicza. Pierwszy, przygotowany przez zespół ekspertów Centrum Łukasiewicz pod kierunkiem dr. Janusza Jabłonowskiego, analizuje wpływ nakładów na B+R na rozwój gospodarczy. Wskazuje na najważniejsze zmiany systemowe niezbędne do tego, aby innowacje przekładały się na realną wartość. Drugie opracowanie, przygotowane przez ekspertów Łukasiewicz – ITECH Instytut Innowacji i Technologii, prezentuje nowy model ewaluacji polityki innowacyjnej, którego celem jest stworzenie zintegrowanego, opartego na danych podejścia do oceny efektywności publicznego finansowania innowacji.

Zwiększenie nakładów na B+R to za mało. Co dalej?

Polska nie potrzebuje samego wzrostu wydatków na badania i rozwój (B+R). Potrzebny jest system innowacji z udziałem firm, uczelni i organizacji badawczych, który skutecznie przekłada badania na wdrożenia, własność intelektualną i wzrost produktywności – wynika z analiz przeprowadzonych przez zespół ekspertów Centrum Łukasiewicz pod kierunkiem dr. Janusza Jabłonowskiego.

Przedstawione analizy wskazują, iż zwiększenie wydatków na B+R do poziomu 3% PKB mogłoby w perspektywie dekady podnieść produkt krajowy brutto o blisko 12%, a w dłuższej perspektywie choćby o 17% względem stanu na dziś.

Jednak zwiększenie nakładów na B+R do 3% PKB nie powinno być celem samym w sobie, tylko instrumentem głębszej zmiany modelu rozwoju. Główną rolę musi odegrać sektor przedsiębiorstw, wspierany przez stabilną politykę publiczną i skuteczną komercjalizację technologii.

Efekty inwestycji w badania i rozwój pojawiają się stopniowo. Najpierw przekładają się na wzrost liczby patentów, następnie na wdrożenia technologiczne, później na produktywność przedsiębiorstw, a dopiero po latach wpływają na wzrost PKB. Model przygotowany przez autorów raportu wskazuje, iż zwiększenie wydatków na B+R do poziomu 3% PKB mogłoby w perspektywie dekady podnieść produkt krajowy brutto choćby o 17%.

Jak podkreśla ekonomista i Prezes Centrum Łukasiewicz dr Hubert Cichocki, o sukcesie decyduje dziś zdolność gospodarki do przekształcania nakładów w wiedzę, wiedzy w innowacje, a innowacji w trwałe przewagi konkurencyjne. Wśród obszarów
o największym potencjale jest zdaniem prezesa Łukasiewicza sektor obronny, gdzie intensywna kooperacja państwa i przemysłu sprzyja szybkiemu wdrażaniu nowych technologii. To przykład obszaru, w którym potężne wydatki polskiego podatnika na obronność mogą wprost służyć podniesieniu poziomu innowacyjności polskiej gospodarki.

– Dlatego w Łukasiewiczu znacząco zmieniliśmy portfel projektów. Dziś ok. 67% naszych działań ma wymiar obronny lub dual-use – podkreślił dr Hubert Cichocki.

Doświadczenia międzynarodowe analizowane w raporcie przygotowanym przez ekspertów Łukasiewicza pokazują, iż skuteczne systemy innowacji opierają się na trzech wspólnych filarach: silnej roli sektora przedsiębiorstw, wysokim poziomie umiędzynarodowienia oraz stabilnej, długookresowej polityce publicznej nastawionej na komercjalizację i skalowanie technologii.

– W B+R największym ryzykiem nie jest długi horyzont efektów, ale brak cierpliwości – zauważa dr Janusz Jabłonowski, Główny Ekonomista Centrum Łukasiewicz. – jeżeli przerwiemy budowę zasobu wiedzy zbyt wcześnie, nie zobaczymy wzrostu produktywności, na który już zaczęliśmy pracować – podsumowuje dr Jabłonowski.

Eksperci dodają, iż nie istnieje jeden uniwersalny model rozwoju. najważniejsze dla reformy innowacji jest dostosowanie narzędzi do struktury gospodarki i etapu jej rozwoju.

– Przejście do gospodarki opartej na wiedzy i innowacjach nie jest dziś wyborem, jest koniecznością, od której zależeć będzie dalsza konwergencja, odporność i trwała konkurencyjność naszej gospodarki – podkreśla Prezes Cichocki.

Kompas komercjalizacji, czyli jak efektywnie mierzyć skuteczność wydatków publicznych na badania i rozwój?

Uczestnicy spotkania zastanawiali się również nad tym w jaki sposób mierzyć efektywność wydatkowania środków publicznych na B+R, tak by poznać realny wpływ na rozwój gospodarczy. Odpowiedź na to pytanie może przynieść nowy model analityczny zaprezentowany podczas spotkania przez dr. Kamila Bromskiego, współautora najnowszego policy paper Łukasiewicz – ITECH pt. „Od administrowania funduszami do wspierania rozwoju. Kompas komercjalizacji jako narzędzie do oceny wektorowej systemu finansowania publicznego innowacji”, przygotowanego wspólnie z dr. inż. Dawidem Romkiem oraz Jakubem Poziemskim.

Mimo systematycznego wzrostu nakładów na innowacyjność, Polska wciąż pozostaje w tyle za większością państw UE – według najnowszej edycji European Innovation Scoreboard zajmujemy 23. miejsce wśród państw członkowskich, osiągając poziom 65,9% średniej unijnej. W praktyce oznacza to utrzymujący się paradoks: rosnące inwestycje nie przekładają się wprost na wzrost konkurencyjności gospodarki.

Jednym z kluczowych źródeł tego zjawiska jest struktura dotychczasowych wydatków, które koncentrowały się głównie na rozwoju infrastruktury badawczej, linii produkcyjnych, czy budowaniu kompetencji. Choć działania te stanowią niezbędny fundament systemu innowacji, same w sobie nie gwarantują powstawania wartości rynkowej.

– Coraz wyraźniej widać potrzebę przesunięcia ciężaru wsparcia w stronę skalowania technologii i realnej komercjalizacji wyników badań, zgodnie z podejściem, które traktuje innowacyjność jako narzędzie wzrostu gospodarczego, a nie wyłącznie obszar absorpcji środków publicznych – mówił dr Kamil Bromski, Centrum Analiz i Rozwoju Technologii, Łukasiewicz – ITECH.

W tym miejscu pojawia się najważniejszy problem związany z oceną efektów finansowania innowacji. Obecny system ewaluacji programów B+R opiera się głównie na prostych wskaźnikach, takich jak poziom wydatków, liczba zrealizowanych projektów czy zarejestrowanych patentów, co nie oddaje ich rzeczywistego wpływu na gospodarkę. W praktyce brakuje narzędzi, które pozwalałyby rzetelnie ocenić, czy wsparcie publiczne przekłada się na wzrost przychodów przedsiębiorstw, ich produktywność oraz trwałą wartość rynkową.

Proponowany przez ekspertów Łukasiewicz – ITECH „Kompas komercjalizacji” pozwoli wypełnić tę lukę. Jego zadaniem jest nie tylko ocena efektywności poszczególnych instrumentów finansowania, ale także identyfikowanie tych programów, które faktycznie generują najwyższą wartość gospodarczą oraz umożliwiają porównywanie różnych form wsparcia w dłuższej perspektywie. Model ten został pomyślany jako uzupełnienie istniejących metod ewaluacji, koncentrując się na rzeczywistych rezultatach, a nie wyłącznie na formalnych wskaźnikach realizacji.

Wnioski z prezentacji wskazują jednoznacznie na konieczność zmiany podejścia do polityki innowacyjnej – odejścia od koncentracji na poziomie wydatków na rzecz ich jakości i efektywności. W tym ujęciu „Kompas komercjalizacji” może stać się istotnym wsparciem w podejmowaniu decyzji strategicznych, pozwalając lepiej zrozumieć, w jaki sposób inwestycje w B+R przekładają się na realną konkurencyjność gospodarki.

– Dysponujemy coraz większymi środkami na badania i rozwój, ale bez nowej praktyki ich wykorzystania nie przełożą się one na trwałą przewagę konkurencyjną. najważniejsze jest to, by każda inwestycja w B+R prowadziła do realnego efektu rynkowego, tj. produktu, usługi lub technologii, która znajduje odbiorcę – mówił w podsumowaniu prezentacji dr Michał Matlak, Dyrektor Łukasiewicz – ITECH.

ŁUKASIEWICZ – ITECH: think tank Sieci Badawczej Łukasiewicz

Łukasiewicz – ITECH to instytut badawczo-analityczny o charakterze think tanku, który bada wpływ technologii na gospodarkę, społeczeństwo i bezpieczeństwo państwa. Działalność koncentruje się na bezpieczeństwie i obronności, transformacji energetycznej oraz analizie i rozwoju technologii. Instytut dostarcza eksperckich rekomendacji dla administracji publicznej, biznesu i środowiska naukowego.

Od sierpnia 2025 r. trwa proces przekształcenia ITECH w silny ośrodek badawczo-analityczny generujący wiedzę, rekomendacje i ekspertyzy wspierające twórców polityk publicznych.

Strona internetowa: http://www.itech.lukasiewicz.gov.pl

Źródło: Sieć Badawcza Łukasiewicz