Banderyzm: co to jest, geneza, symbole i spór z Polską

Banderyzm to radykalny nurt nacjonalizmu ukraińskiego z pierwszej połowy XX wieku, oparty na kulcie Stepana Bandery oraz ideologii frakcji banderowskiej Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN-B) i Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA). To formacje spod tego znaku dokonały w latach 1943-1945 ludobójstwa na ludności polskiej na Wołyniu i w Galicji Wschodniej, co polski Sejm potwierdził uchwałą z 22 lipca 2016 roku. Głównym symbolem banderyzmu jest flaga czerwono-czarna.

Banderyzm: definicja

Banderyzm to ideologia i ruch polityczny wywodzące się z frakcji banderowskiej Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN-B), działającej głównie w latach 40. XX wieku. Nazwa pochodzi od nazwiska Stepana Bandery, przywódcy tej frakcji.

W ujęciu historycznym banderyzm oznacza skrajną odmianę integralnego nacjonalizmu ukraińskiego: dążenie do niepodległego państwa ukraińskiego wszelkimi środkami, łącznie z terrorem politycznym i czystkami etnicznymi, w oparciu o kult wodza, jednopartyjność i militaryzm. Historycy wskazują na pokrewieństwo tej ideologii z faszyzmem i nazizmem przełomu lat 30. i 40.

W polskim odbiorze publicznym termin ten funkcjonuje przede wszystkim jako określenie kultu formacji odpowiedzialnych za rzeź wołyńską oraz współczesnej gloryfikacji Bandery i UPA. Rozróżnienie jest istotne: banderyzm jest węższym i bardziej radykalnym zjawiskiem niż nacjonalizm ukraiński jako całość.

Geneza: nacjonalizm ukraiński XX wieku

Fundamentem ideowym banderyzmu była doktryna nacjonalizmu ukraińskiego sformułowana przez Dmytra Doncowa (1883-1973). Łączyła ona kult siły, elitaryzm i wątki rasistowskie, a jej celem było stworzenie jednolitego etnicznie państwa ukraińskiego.

Na przełomie stycznia i lutego 1929 roku w Wiedniu odbył się Kongres Ukraińskich Nacjonalistów, na którym radykalne grupy zjednoczyły się w Organizację Ukraińskich Nacjonalistów (OUN). Kongres przyjął doktrynę Doncowa jako oficjalną ideologię ruchu. OUN prowadziła w II Rzeczypospolitej działalność konspiracyjną i terrorystyczną, wymierzoną między innymi w polskich urzędników i polityków.

W 1940 roku doszło do rozłamu organizacji. Wyłoniły się dwie frakcje:

To frakcja Bandery stała się rdzeniem tego, co dziś nazywamy banderyzmem.

Kim był Stepan Bandera

Stepan Bandera urodził się 1 stycznia 1909 roku w Uhrynowie Starym w Galicji Wschodniej, a zginął 15 października 1959 roku w Monachium, zabity przez agenta KGB Bohdana Staszynskiego. Od 1929 roku należał do OUN, a od 1940 roku kierował frakcją OUN-B.

30 czerwca 1941 roku we Lwowie środowisko banderowskie proklamowało powstanie państwa ukraińskiego. niedługo potem, w lipcu 1941 roku, Niemcy aresztowali Banderę i osadzili go w obozie koncentracyjnym Sachsenhausen, gdzie przebywał do września 1944 roku. Fakt uwięzienia przez Niemców bywa dziś wykorzystywany do „oczyszczania" jego wizerunku, jednak nie zmienia to zbrodniczego charakteru ruchu, który firmował swoim nazwiskiem.

OUN-B i UPA: zbrodnia wołyńska

W 1942 roku powstała Ukraińska Powstańcza Armia (UPA), zbrojne ramię frakcji banderowskiej. To właśnie oddziały OUN-B i UPA przeprowadziły w latach 1943-1945 skoordynowaną akcję eksterminacji ludności polskiej na Wołyniu i w Galicji Wschodniej.

Według szacunków polskich badaczy, przywoływanych przez Instytut Pamięci Narodowej, zbrodnia wołyńska pochłonęła około 100 tysięcy Polaków:

Symbolicznym apogeum mordów jest 11 lipca 1943 roku („krwawa niedziela"), gdy w około stu miejscowościach jednocześnie doszło do masakr ludności polskiej.

Polski Sejm uchwałą z 22 lipca 2016 roku oficjalnie nazwał te wydarzenia ludobójstwem (uchwałę przyjęto głosami 432 posłów, przy 10 wstrzymujących się, bez głosów przeciw) i ustanowił 11 lipca dniem pamięci. Ustawą z 4 czerwca 2025 roku dzień ten podniesiono do rangi święta państwowego jako Narodowy Dzień Pamięci o Polakach, Ofiarach Ludobójstwa dokonanego przez OUN i UPA.

Więcej o samej zbrodni piszemy w tekście satelitarnym o rzezi wołyńskiej (interlink do pillara „Wołyń").

Symbole banderyzmu: flaga czerwono-czarna

Najbardziej rozpoznawalnym symbolem banderyzmu jest flaga czerwono-czarna: prostokątny płat podzielony na dwa poziome pasy, górny czerwony i dolny czarny.

Przyjęto ją oficjalnie na II Wielkim Zborze OUN-B w kwietniu 1941 roku, obok tzw. tryzuba. W przyjętej symbolice:

• czerwony oznacza krew przelaną za Ukrainę,
• czarny oznacza ziemię ukraińską.

Historycy zwracają uwagę, iż interpretacja ta nawiązuje do nazistowskiej idei Blut und Boden („krew i ziemia"). Flaga wchodziła w skład oficjalnej symboliki OUN-B i UPA, co potwierdza historyk IPN Tomasz Bereza. W Polsce jest ona jednoznacznie kojarzona z rzezią wołyńską, dlatego jej publiczne eksponowanie budzi silny sprzeciw.

Banderyzm dziś: gloryfikacja i spór z Polską

Współcześnie na Ukrainie Stepan Bandera bywa czczony jako bohater narodowy i symbol walki o niepodległość. Po rosyjskiej inwazji w 2022 roku część Ukraińców nadaje fladze czerwono-czarnej nowe znaczenie jako symbolowi oporu wobec Rosji, oderwanemu od kontekstu wołyńskiego.

Z polskiej perspektywy taka rehabilitacja jest nie do przyjęcia, ponieważ dotyczy formacji odpowiedzialnych za ludobójstwo. Jednocześnie należy oddzielić dwie sprawy: twarda polityka historyczna wobec banderyzmu nie jest tożsama z wrogością wobec Ukrainy jako sojusznika w konflikcie z Rosją. Krytyka kultu Bandery to obrona prawdy historycznej, a nie powielanie narracji Kremla, który cynicznie wykorzystuje hasło „denazyfikacji" do usprawiedliwiania własnej agresji.

Spór ma też wymiar prawny. We wrześniu 2025 roku do Sejmu trafił prezydencki projekt (firmowany przez Karola Nawrockiego) nowelizacji ustawy o IPN oraz Kodeksu karnego, który wprost zakazywałby propagowania ideologii OUN-B i UPA oraz symboli banderowskich, w tym flagi czerwono-czarnej. Pierwsze czytanie odbyło się 3 lipca 2026 roku, a projekt utknął następnie w komisji sejmowej. Szczegóły stanu prawnego wyjaśniamy poniżej.

Źródła

• Uchwała Sejmu RP z 22 lipca 2016 r. w sprawie oddania hołdu ofiarom ludobójstwa dokonanego przez nacjonalistów ukraińskich (M.P. 2016 poz. 726), isap.sejm.gov.pl
• Instytut Pamięci Narodowej, materiały o 11 lipca i szacunki ofiar (ok. 100 tys.: Wołyń 40-60 tys., Galicja Wschodnia 30-40 tys., ziemie dzisiejszej Polski min. 4 tys.), ipn.gov.pl (dostęp 07.2026)
• Ustawa z 4 czerwca 2025 r. ustanawiająca 11 lipca Narodowym Dniem Pamięci o Polakach, Ofiarach Ludobójstwa dokonanego przez OUN i UPA (relacja: kresy.pl, tvp.info, 2025)
• dzieje.pl, biogram Stepana Bandery (ur. 1.01.1909, zm. 15.10.1959; OUN 1929 Wiedeń; rozłam 1940; proklamacja 30.06.1941 Lwów; UPA 1942)
• Wikipedia (pl), Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów oraz Flaga czerwono-czarna (Kongres 1929, przyjęcie flagi na II Wielkim Zborze OUN-B, kwiecień 1941; symbolika krew/ziemia, Blut und Boden)
• rp.pl (historia), Tomasz Bereza / IPN: czerwono-czarna flaga w oficjalnej symbolice OUN-B i UPA (2024-2026)
• rp.pl, projekt prezydencki nowelizacji ustawy o IPN i Kodeksu karnego zakazujący symboli OUN-B/UPA; art. 256 KK (skierowany do Sejmu 29.09.2025, I czytanie 3.07.2026); komentarz prof. Piotra Kardasa
• Kodeks karny, art. 256 (propagowanie ustroju totalitarnego, do 3 lat), lexlege.pl / arslege.pl