Automatyzm fikcji doręczeń a prawa obywatela przebywającego za granicą

Rzecznik Praw Obywatelskich złożył kasację na korzyść Skazanego w postępowaniu, które dotyczyło wydania wyroku łącznego wobec Skazanego zamieszkałego za granicą. Skazany sam zainicjował procedurę, składając wniosek do Sądu okręgowego. Sąd zgromadził niezbędne materiały, jednak nie doręczył Skazanemu pouczenia o konsekwencjach wynikających z art. 138 KPK, regulującego szczególny reżim doręczeń wobec osób przebywających poza Unii Europejskiej. Zgodnie z tym przepisem: „Strona, a także osoba niebędąca stroną, której prawa zostały naruszone, nieprzebywająca w kraju ani w innym państwie członkowskim Unii Europejskiej, ma obowiązek wskazać adresata dla doręczeń w kraju lub w innym państwie członkowskim Unii Europejskiej; w razie nieuczynienia tego pismo wysłane na ostatnio znany adres w kraju lub w innym państwie członkowskim Unii Europejskiej albo, o ile adresu tego nie ma, załączone do akt sprawy uważa się za doręczone”.

Sąd zastosował fikcję doręczenia, mimo braku pouczenia, pozostawiając zawiadomienie o terminie rozprawy w aktach sprawy ze skutkiem doręczenia. Skazany nie stawił się na rozprawie, a wobec niewniesienia środka odwoławczego wyrok łączny uprawomocnił się w I instancji.

Z akt sprawy wynika, iż Sąd próbował kontaktować się ze Skazanym drogą mailową, jednak korespondencja nie zawierała wymaganych pouczeń, a skuteczność jej doręczenia nie została zweryfikowana. Ponadto system informatyczny wygenerował komunikat: „serwer docelowy nie wysłał żadnego powiadomienia o dostarczeniu”.

RPO przypomniał, iż w orzecznictwie utrwalony jest pogląd, iż zastosowanie art. 138 KPK jest dopuszczalne wyłącznie po uprzednim, jasnym i skutecznym pouczeniu strony. Brak takiego pouczenia wyklucza możliwość obciążenia jej negatywnymi skutkami fikcji doręczenia.

Prawo do obrony i dwuinstancyjność postępowania

W kasacji wniesionej na korzyść Skazanego zastępca RPO zarzucił rażące i mające istotny wpływ na treść orzeczenia naruszenie art. 16 § 2 KPK w zw. z art. 138 KPK w zw. z art. 6 KPK, polegające na nieudzieleniu Skazanemu pouczenia o treści i konsekwencjach stosowania art. 138 KPK, co w konsekwencji pozbawiło Skazanego realnej możliwości skorzystania z przysługujących mu uprawnień procesowych.

Brak skutecznego zawiadomienia o terminie rozprawy uniemożliwił udział w rozprawie, wystąpienie o pisemne uzasadnienie wyroku oraz wniesienie środka odwoławczego. W konsekwencji wyrok łączny, rozstrzygający o wieloletniej karze pozbawienia wolności, uprawomocnił się bez kontroli instancyjnej. Z akt sprawy wynika. iż gdyby Skazany wiedział o terminie rozprawy i wyroku łącznym, złożyłby apelację, ponieważ sprzeciwiał się temu wyrokowi.

RPO podkreślił, iż choćby deklaracja Skazanego o niestawiennictwie na rozprawach nie zwalniała Sądu z obowiązku skutecznego zawiadomienia go o terminie pierwszej rozprawy. Udział w rozprawie jest prawem, a wiedza o jej terminie stanowi warunek realizacji prawa do obrony.

Orzecznictwa TSUE i skład rozpoznający kasację

W trosce o skuteczność przyszłego rozstrzygnięcia, RPO zwrócił uwagę na konieczność odpowiedniego ukształtowania składu rozpoznającego kasację w świetle orzecznictwa TSUE, w szczególności dotyczącego niezawisłości sędziowskiej wyroku z 4.9.2025 r., C-225/22, Legalis, oraz z wyroku 21.12.2023 r., C-718/21, Legalis. Z orzeczeń tych wynika obowiązek badania okoliczności powołania sędziów Sądu Najwyższego, a w razie stwierdzenia naruszeń, uznanie orzeczenia za niebyłe, o ile jest to konieczne dla zapewnienia pierwszeństwa prawa Unii.

Znaczenie sprawy dla praktyki karnej

Opisana wyżej sprawa przypomina, iż art. 138 KPK, jako wyjątek od zasady rzeczywistego doręczenia, wymaga ścisłego przestrzegania gwarancji procesowych, w szczególności obowiązku rzetelnego pouczenia strony.

Dla praktyki sądowej i obrończej jest to wyraźny sygnał, iż uchybienia na etapie doręczeń wobec osób przebywających za granicą mogą prowadzić do naruszenia prawa do obrony oraz faktycznego pozbawienia prawa do dwuinstancyjnego rozpoznania sprawy.