235 lat Konstytucji 3 Maja

W tym roku przypada 235. rocznica uchwalenia Konstytucji 3 Maja – jednej z najważniejszych ustaw zasadniczych w historii Polski i Europy. Przyjęta w 1791 roku przez Sejm Czteroletni była pierwszą w Europie i drugą na świecie nowoczesną konstytucją, po amerykańskiej. Dokument regulował ustrój państwa, zasady funkcjonowania władz oraz prawa i obowiązki obywateli, stanowiąc próbę reformy i wzmocnienia Rzeczypospolitej Obojga Narodów po I rozbiorze.

Próba ratowania państwa i nowoczesna reforma ustroju

Konstytucja 3 Maja została uchwalona 3 maja 1791 roku w okresie intensywnych reform politycznych prowadzonych przez Sejm Czteroletni (1788-1792). Jej celem było ograniczenie wpływów zewnętrznych, w tym protektoratu Rosji, oraz wzmocnienie słabnącego państwa.

Dokument wprowadzał nowoczesny model monarchii konstytucyjnej, który w wielu krajach Europy został przyjęty dopiero w XIX wieku. Opracowali go m.in. król Stanisław August Poniatowski, Ignacy Potocki, Hugo Kołłątaj oraz marszałek Sejmu Stanisław Małachowski.

Konstytucja składała się z uroczystej preambuły i 11 artykułów, które określały podstawy ustrojowe państwa, organizację władz, kwestie społeczne i gospodarcze oraz rolę Kościoła.

Krótka historia i upadek ustawy

Choć Konstytucja 3 Maja była jednym z najbardziej postępowych dokumentów swojej epoki, obowiązywała jedynie przez rok. Jej upadek nastąpił po przystąpieniu króla Stanisława Augusta Poniatowskiego do konfederacji targowickiej – ruchu wspieranego przez Rosję i wymierzonego przeciw reformom.

W wyniku wojny z Rosją oraz II i III rozbioru Polski państwo polskie przestało istnieć, a sama Konstytucja została formalnie zniesiona. Jej oryginalne egzemplarze były w kolejnych latach niszczone lub rozproszone.

Zakazana, a później przywrócona pamięć

Święto Konstytucji 3 Maja ma również skomplikowaną historię. W czasie II wojny światowej zostało zakazane przez okupantów, a po 1945 roku władze komunistyczne nie przywróciły jego obchodów, zastępując je świętem 1 maja.

Oficjalne zniesienie święta nastąpiło w 1951 roku. Dopiero w okresie przemian politycznych, związanych z ruchem „Solidarności”, zaczęto ponownie je upamiętniać – symbolicznie w 1981 roku, a oficjalnie przywrócono je do kalendarza świąt państwowych w 1990 roku. Dziś 3 maja jest jednym z najważniejszych dni w polskim kalendarzu narodowym.

Zachowane oryginały i ich historia

Do współczesnych czasów zachowały się jedynie trzy oryginalne egzemplarze Konstytucji 3 Maja, przechowywane w Archiwum Główne Akt Dawnych.

Wśród nich znajduje się m.in. tekst z tzw. Metryki Litewskiej, egzemplarz z Archiwum Publicznego Potockich oraz dokument będący częścią Archiwum Sejmu Czteroletniego. Zbiór ten, po burzliwych losach, w tym wywiezieniu do Rosji, powrócił do Polski dopiero w 1964 roku w ramach rewindykacji archiwaliów.

Konstytucja 3 Maja została także wyróżniona Znakiem Dziedzictwa Europejskiego oraz wpisana na Polską Listę Krajową Programu UNESCO „Pamięć Świata”.

Źródło: opracowanie własne na podstawie materiałów Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.